Buris (LBM): agas iti balay, taraon ken kaano ti agpadoktor

Ti buris ket panagtakki iti nalukneng wenno nalabnaw iti mamitlo wenno ad-adu pay iti maysa nga aldaw, wenno masansan ngem iti kadawyan kenka. Maawagan met daytoy iti LBM (loose bowel movement) wenno diarrhea. Saan a buris ti nalukneng ken nalapot a takki ti maladaga a gatas laeng ti ina ti inumenna.

Adda tallo a kangrunaan a kita:

• Acute watery diarrhea (kellaat a nalabnaw a buris): agpaut iti sumagmamano nga oras wenno aldaw. Maysa a kita daytoy ti cholera.
• Buris nga addaan iti dara (dysentery wenno disenteria): adda dara ti takki.
• Persistent diarrhea (nabayag a buris): agpaut iti 14 nga aldaw wenno ad-adu pay. Ti buris nga agpaut iti 4 a lawas wenno ad-adu pay ket mabalin a pagilasinan ti nabayag a sakit.

Ti buris gapu iti stomach bug ket masansan nga agsardeng iti uneg ti 5 agingga iti 7 nga aldaw.

Ti kangrunaan a peggad ket ti dehydration: ad-adu a danum ken asin (salts) ti mapukaw iti bagi ngem iti mainommo.

Kaaduan a buris ket gapu iti impeksion iti bituka. Dagiti mikrobio ket masansan nga aggapu iti takki a sumrek iti danum wenno taraon, wenno maiyakar iti ima.

• Virus kas iti rotavirus ken norovirus ti kadawyan unay a gapuanan, ken rotavirus ti kangrunaan kadagiti ubbing. Awagan daytoy ti dadduma iti "stomach flu", ngem saan a flu virus ti makagapu iti daytoy.
• Bacteria kas iti E. coli, Salmonella ken Shigella, ken parasite kas iti amoeba ken Giardia.

Kadawyan a pagtaudan iti Filipinas: danum manipud iti saan a natalged a bubon wenno poso wenno iti agtedted a tubo, mainom a danum a naidulin nga awan kalubna wenno sinakdo babaen ti ima, taraon a nabayagen a naibati iti ruar, naata a prutas ken nateng a saan a nabuggoan, ken taraon wenno danum a nasagid ti layus.

Dua a nakaro nga impeksion:

• Ti cholera ket mabalin a mangpataud iti adu unay a nalabnaw a buris. Ti nakaro a kaso ket makapatay iti uneg laeng ti sumagmamano nga oras no saan a masukatan ti danum a napukaw iti bagi.
• Ti typhoid ket addaan iti nabayag ken nangato a gurigor. Kadawyan met ti bannog, sakit ti ulo ken sakit ti tian, ken mabalin nga agburis wenno marigatan nga agtakki. Masapul nga agasan daytoy ti doktor babaen ti antibiotic.

Dadduma pay a gapuanan: dadduma nga agas (kas iti antibiotic), rigat iti panangtunaw iti gatas (lactose intolerance), irritable bowel syndrome, panagdanag (anxiety), ken nabayag a sakit ti bituka. Ti buris nga addaan iti sakit ti tian nga ad-adda a kumaro ket mabalin nga appendicitis. Kitaem ti giyami maipapan iti sakit ti tian.

Dagiti maladaga, babassit nga ubbing, ken dagiti lallakay ken babbaket ti kapartakan a ma-dehydrate.

Umuna a pagilasinan: mawaw, duyaw unay nga isbo wenno basbassit a panagisbo ngem iti kadawyan, namaga a ngiwat ken bibig, sakit ti ulo, bannog, wenno ulaw.

Iti maladaga: basbassit a nabasa a diaper, bassit wenno awan ti lua, nalung-ag a mata, nalung-ag a nalukneng a paset iti ngato ti ulo (fontanelle), wenno saan a kadawyan a kinaturog wenno kinaunget.

Adda bassit a dehydration: dua wenno ad-adu pay kadagitoy: saan a makatalna wenno naunget, nalung-ag a mata, wenno sigagagar nga uminom. Ti ubing nga addaan iti kastoy ket masapul a maipa-check iti health center ita nga aldaw.

Ti nakaro a dehydration ket masapul a maipan iti ospital ita met laeng. Biroken ti health worker ti dua wenno ad-adu pay kadagitoy:

• matmaturog unay, nakapsut unay wenno narigat a riingen
• saan a makainom, wenno nakapsut ti panaginumna
• nalung-ag a mata
• nabuntog unay ti panagsubli ti kudil kalpasan ti kuddot: in-inut a kuddotem ti kudil ti tian ken bay-am; 2 a segundo wenno ad-adu pay sakbay nga agpatag manen

No matmaturog unay wenno saan a makainom, mapanen ita. Ti nalamiis a kudil, nalusiaw, kolor-abo wenno nabatik-batik a kudil, wenno napartak a panagang-anges ket mabalin a pagilasinan ti shock, a maysa nga emerhensia.

Kaaduan a buris ket umimbag a bukbukodna. Ti kangrunaan nga agas ket oral rehydration solution (ORS), a masansan a maawagan iti oresol: danum nga addaan iti umiso a pannakalaok ti asin ken asukar tapno masukatan ti mapukaw gapu iti buris.

Sadino ti pakagun-odan: agkiddaw iti ORS sachet iti pharmacist. Mangted ti health center iti ORS packet nga usaren iti balay ti ubing a masakit, ken no nakarehistroka iti maysa a YAKAP clinic, karaman ti ORS kadagiti libre nga agasna (kitaem ti Panagpa-check).

Kasano ti panagusar:

1. Ilaokmo ti maysa a sachet iti eksakto a kaadu ti nadalus a danum a naisurat iti pakete, ken dimon nayonan iti aniaman. Usarem ti danum a pinaburek ken pinalamiis no saanka a sigurado a natalged ti danumyo.
2. Uminom iti bassit-bassit ngem masansan. Painumem ti ubing iti bassit-bassit babaen ti tasa wenno kutsara.
3. Uminom iti ORS kalpasan ti tunggal nalukneng a panagtakki agingga nga agsardeng ti buris. Mabalin nga ikkam iti ad-adu ti ubing no kayatna pay.
4. No agsarsarua, aguray iti agarup 10 a minuto, sa uminom manen a nainayad.

Dadduma pay a nasayaat a mainom: danum, nalitnaw a digo ken am (danum ti innapuy wenno rice water). Itultuloy ti panagpasuso, masansan ken nabaybayag. Ti maladaga nga awan pay 6 a bulanna a gatas laeng ti ina ti inumenna ket mabalin met nga ikkan iti ORS wenno nadalus a danum, ngem awan ti sabali a mainom. Timplaem ti formula iti kadawyan a kapuskolna, dimo pulos palabnawen.

Liklikan ti softdrinks ken fruit juice, a mabalin a mangpakaro iti buris, ken ti kape ken arak, a mangpapukaw iti ad-adu a danum.

Zinc para kadagiti ubbing: kadagiti ubbing a 2 a bulan agingga iti 5 a tawen ti edadda, mangted ti health worker iti zinc iti uneg ti 10 agingga iti 14 nga aldaw. Paababaenna ken palag-anenna ti buris.

Panangliwliwa: aginana iti balay. Mabalin a makatulong ti paracetamol no saanka a komportable; surotem laeng ti dosis a naisurat iti label, ken basaem ti leaflet sakbay nga ited iti ubing.

Lapdan ti panagwaras: agbuggo iti ima babaen ti sabon, liklikan ti agluto para iti sabsabali no mabalin, ken dika pay sumrek iti trabaho wenno eskuelaan agingga iti 2 nga aldaw kalpasan ti maudi a nalukneng a panagtakki wenno panagsarua.

Tapno mapagsaritaan dagiti sintomasmo, padasem ti AI symptoms assistant.

Itultuloy ti mangan. Maysa ti buris kadagiti kangrunaan a gapuanan ti malnutrisyon kadagiti babassit nga ubbing, ken ti panangpakan bayat ken kalpasan daytoy ket makatulong a mangputed iti daytoy a siklo.

Nasayaat a pagpilian no agsubli ti ganas: nalukneng ken simple a taraon kas iti lugaw, innapuy, ken digo nga addaan iti nalukneng a nateng ken bassit a manok wenno ikan. Mangan iti bassit ngem masansan.

Liklikan pay iti sumagmamano nga aldaw: prito, nalangis wenno nalukmeg a taraon, nagasang unay a taraon, softdrinks ken nasam-it a juice.

Gatas: kanayon a nasayaat ti gatas ti ina, isu nga itultuloy ti panagpasuso. No kasla kumaro ti buris gapu iti gatas, agsaludsod nga umuna iti health worker sakbay a sukatam ti inumen ti anakmo.

Ti loperamide, ti kadawyan nga agas a pangpasardeng iti buris, ket pabuntogenna ti bituka tapno saanka a masansan nga agtakki. Masansan a magatang uray awan reseta para iti edad 12 ken agpangato, ken mabalin a makatulong iti nataengan a masapulna ti agsardeng nga agtakki iti sumagmamano nga oras. Ngem:

• Dimo pulos ited daytoy iti ubing nga awan pay 12 ti tawenna malaksid no inreseta ti doktor.
• Dimo inumen no nakaro ti burismo kalpasan ti panaginum iti antibiotic, wenno no nabuttaog ti tianmo wenno marigatanka nga agtakki (constipation).
• Agsaludsod nga umuna iti doktor no adda dara ti takkim ken gurigor (mabalin a dysentery), adda parikut ti dalem, wenno masikogka wenno agpaspasuso.
• Agpadoktor no kasapulam pay laeng daytoy kalpasan ti 2 nga aldaw. Dika lumabes iti naisurat iti label: ti nalabes ket mabalin a mangpataud iti nakaro a parikut iti puso.

Kaaduan a buris ket saan a kasapulan ti antibiotic. Virus ti gapuanan ti kaaduan a kaso, ken awan ti epekto ti antibiotic iti virus. Ti antibiotic mismo ket mabalin a pakaigapuan ti buris, ken ti panagusar iti daytoy uray saan a kasapulan ket tumulong kadagiti mikrobio nga agbalin a resistant, wenno saanen a tablan ti agas.

Mabalin nga agreseta ti doktor iti agas para iti buris nga addaan iti dara, nakaro a cholera, typhoid wenno amoebiasis. Leppasem daytoy a kas iti imbaga ti doktor, uray no nasaysayaaten ti riknam.

• "Dika mangan tapno makainana ti tian." Ad-adda a kumapsutka no saanka a mangan, ken kadagiti ubbing, pakaruenna ti siklo ti buris ken malnutrisyon. Itultuloy ti mangan iti nalukneng a taraon.
• "Isardeng ti panagpasuso." Maysa ti gatas ti ina kadagiti kasayaatan para iti maladaga nga agburburis. Pasusuem a masansan, saan nga ababaen.
• "Masukatan ti softdrinks ti napukaw iti bagi." Saan nga umiso ti pannakalaok ti asukar ken asin daytoy, ken mabalin pay a pakaruenna ti buris.
• "Agas ti LBM ti pinaburek a bulong ti bayabas." Usaren ti bulong ti bayabas para iti buris iti adu a pagilian, ken nasayaat ti nagbanagan dagiti panagadal iti laboratorio. Ngem dua laeng a bassit a clinical trial, agpada a kadagiti nataengan, ti nangsubok iti daytoy, ken saan pay nga ammo no natalged daytoy kadagiti ubbing. Dimo pulos usaren daytoy a kas kasukat ti ORS.
• "Uminom a dagus iti agas a pangpasardeng iti buris." Pabuntogen laeng ti loperamide ti bituka. Saanna nga agasan ti impeksion wenno sukatan ti napukaw a danum, ken saan a para iti ubing nga awan pay 12 ti tawenna.

Isuro ti giya ti DOH para iti masakit nga ubing (IMCI) ti uppat a pagannurotan iti panangaywan iti balay iti ubing nga agburburis nga awan danger sign:

1. Ikkan iti nayon a mainom: pasusuem a masansan ken nabaybayag, ken ikkam iti ORS kalpasan ti tunggal nalukneng a panagtakki.
2. Ikkan iti zinc (edad 2 a bulan agingga iti 5 a tawen) iti kaadu nga aldaw nga imbaga ti health worker.
3. Itultuloy ti panangpakan: gatas laeng ti ina (agraman ti ORS) para iti maladaga nga awan pay 6 a bulanna, ken ti kadawyan a taraon para iti dakdakkel nga ubing.
4. Ammuem no kaano ti panagsubli.

Agsubli a dagus iti health center no saan a makainom wenno makasuso ti ubing, nakapsut ti panaginumna, kumarkaro ti sakitna, aggurigor wenno adda dara ti takkina. Mapan iti ospital ita met laeng no isarsaruana amin, agkombulsion wenno matmaturog unay. Agsubli kalpasan ti 5 nga aldaw no saan pay a nasaysayaat ti buris.

Dagiti maladaga: no ti maladaga nga awan pay 12 a bulanna ket agburburis, addaan iti aniaman a gurigor, wenno saanen a sumuso, ipa-check isuna iti dayta met laeng nga aldaw.

Ti rotavirus vaccine ket mangsaluad iti maladaga maibusor iti maysa kadagiti kangrunaan a gapuanan ti nakaro a buris. Inlista daytoy ti Philippine Pediatric Society a maysa kadagiti batayan a bakuna a pondoan ti gobierno kadagiti local health center. Saludsodem iti health center-yo no adda daytoy kadakuada.

No adda met gurigor ti anakmo, kitaem ti giyami maipapan iti gurigor ti maladaga ken ubing.

• Agbuggo iti ima babaen ti sabon kalpasan ti panagusar iti kasilias wenno panagsukat iti diaper, ken sakbay ti panagluto, panangan wenno panangpakan iti ubing.
• Uminom iti natalged a danum. No saanka a sigurado, paburekem. Idulin ti mainom a danum iti nadalus ken addaan kalub a pagikabilan, ken sakduem babaen ti nadalus a pagsakdo, saan nga ima.
• Agusar iti nadalus a kasilias (sanitary toilet), ken iyadayo ti takki iti bubon, poso ken dadduma pay a pagalaan iti danum.
• Lutuem a naimbag ti taraon ken kanem bayat a napudot. Bugguam ken ukisam ti prutas ken nateng a kanen a naata.
• Gatas laeng ti ina iti umuna a 6 a bulan ti maladaga.
• Agpabakuna: rotavirus vaccine para kadagiti maladaga, ken agsaludsod iti doktor maipapan iti typhoid vaccine.
• Kalpasan ti layus, agbuggo iti ima a masansan, uminom iti pinaburek wenno natalged a danum, ken dimo kanen ti taraon a nasagid ti layus. No aggurigorka wenno saan a nasayaat ti riknam, agpakita a dagus iti health worker.

Kitaen ti health worker no kasano kakaro ti dehydration-mo wenno ti anakmo. Ti buris a nabayagen wenno addaan iti dara ket mabalin a kasapulan ti stool test (fecalysis) wenno blood test.

PhilHealth YAKAP: sigun iti FAQ ti PhilHealth idi July 2025, libre ti check-up iti YAKAP clinic a nakairehistroam, kasta met dagiti test nga ipaaramid ti doktorna, ken libre dagiti agas nga inreseta kadagiti accredited a GAMOT pharmacy agingga iti 20,000 a piso iti tunggal tao iti kada tawen. Mabalin nga agkiddaw ti pribado a YAKAP clinic iti agingga iti 900 a piso para iti intero a tawen. Idi January 2026, kinuna ti PhilHealth a karaman latta ti ORS iti 21 nga essential medicine kadagiti YAKAP clinic, ken karaman met iti GAMOT list-na ti zinc. Basaem ti ad-adu pay iti giyami maipapan iti PhilHealth YAKAP.

Emergency room: babaen kadagiti pagannurotan a maipatpatungpal manipud idi November 2025 (PhilHealth Circular 2025-0020), karaman ti buris kadagiti kondision a sakupen ti Outpatient Emergency Care Benefit ti PhilHealth kadagiti ospital nga accredited ti PhilHealth, para kadagiti pasiente a mapaawid iti uneg ti 24 nga oras manipud iti panagdanonda iti ER. Dagiti Filipino a saan pay a nakarehistro iti PhilHealth ket mabalin a mairehistro sadiay.

No ma-admit-ka: babaen ti PhilHealth Circular 2024-0037, ti kabaruan a listaan ti case rate a nasarakanmi idi October 2026, bayadan ti PhilHealth ti ospital ken doktor iti 11,700 a piso para iti pannaka-confine gapu iti acute gastroenteritis, infectious diarrhea, cholera, amoebiasis wenno shigellosis, ken 19,500 a piso para iti typhoid fever. Sakbay nga umawidka, saludsodem iti PhilHealth desk no mano ti sakupen daytoy iti bayadam. Kitaem ti ania ti sakupen ti PhilHealth.

Tapno makasarak iti asideg a health center, RHU wenno ospital, usarem ti Find care. Tapno makasarita nga umuna iti maysa a nurse, ag-book iti tawag.