Pagtatae (LBM): gamot sa bahay, pagkain at kailan magpatingin sa doktor

Ang pagtatae ay pagdumi nang malabnaw o matubig nang tatlo o higit pang beses sa isang araw, o mas madalas kaysa karaniwan para sa iyo. Tinatawag din itong LBM (loose bowel movement) o diarrhea. Hindi pagtatae ang malambot at malapot na dumi ng baby na gatas ng ina lang ang iniinom.

May tatlong pangunahing uri:

• Acute watery diarrhea (biglaang matubig na pagtatae): tumatagal nang ilang oras o araw. Isang uri nito ang cholera.
• Pagtatae na may dugo (dysentery o disenterya): may dugo sa dumi.
• Persistent diarrhea (matagal na pagtatae): tumatagal nang 14 na araw o higit pa. Ang pagtatae nang 4 na linggo o higit pa ay maaaring senyales ng pangmatagalang sakit.

Ang pagtatae dahil sa stomach bug ay kadalasang tumitigil sa loob ng 5 hanggang 7 araw.

Ang pangunahing panganib ay dehydration: mas maraming tubig at asin (salts) ang nawawala sa katawan kaysa sa naiinom mo.

Karamihan ng pagtatae ay dulot ng impeksiyon sa bituka. Kadalasang galing ang mikrobyo sa dumi na napupunta sa tubig, pagkain o kamay.

• Virus gaya ng rotavirus at norovirus ang pinakakaraniwang sanhi, at rotavirus ang nangunguna sa mga bata. Tinatawag ito ng iba na "stomach flu", pero hindi ito dulot ng flu virus.
• Bacteria gaya ng E. coli, Salmonella at Shigella, at parasite gaya ng amoeba at Giardia.

Karaniwang pinagmumulan sa Pilipinas: tubig mula sa hindi ligtas na balon o poso o sa tumutulong tubo, inuming tubig na nakaimbak nang walang takip o sinasalok ng kamay, pagkaing matagal nang nakalabas, hilaw na prutas at gulay na hindi nahugasan, at pagkain o tubig na nadikitan ng baha.

Dalawang malubhang impeksiyon:

• Ang cholera ay puwedeng magdulot ng napakaraming matubig na pagtatae. Ang malubhang kaso ay puwedeng ikamatay sa loob lang ng ilang oras kapag hindi napalitan ang nawalang tubig sa katawan.
• Ang typhoid (tipus) ay may matagal at mataas na lagnat. Karaniwan din ang panghihina, sakit ng ulo at sakit ng tiyan, at puwedeng magtae o hindi makadumi. Kailangan itong gamutin ng doktor gamit ang antibiotic.

Iba pang sanhi: ilang gamot (gaya ng antibiotic), hirap sa pagtunaw ng gatas (lactose intolerance), irritable bowel syndrome, anxiety o labis na pag-aalala, at pangmatagalang sakit sa bituka. Ang pagtatae na may sakit ng tiyan na palala nang palala ay puwedeng appendicitis. Tingnan ang aming gabay sa sakit ng tiyan.

Ang mga baby, maliliit na bata at matatanda ang pinakamabilis ma-dehydrate.

Mga unang senyales: pagkauhaw, matingkad na dilaw na ihi o mas madalang na pag-ihi kaysa karaniwan, tuyong bibig at labi, sakit ng ulo, panghihina, o pagkahilo.

Sa baby: mas kaunting basang diaper, kaunti o walang luha, lubog na mata, lubog na bunbunan, o hindi pangkaraniwang antok o pagkairita.

May kaunting dehydration: dalawa o higit pa sa mga ito: hindi mapakali o iritable, lubog na mata, o sabik na sabik uminom. Ang batang may ganito ay kailangang ipa-check sa health center ngayong araw.

Ang matinding dehydration ay kailangang dalhin sa ospital ngayon din. Hinahanap ng health worker ang dalawa o higit pa sa mga ito:

• sobrang antok, lupaypay o mahirap gisingin
• hindi makainom, o mahina uminom
• lubog na mata
• napakabagal bumalik ng balat kapag kinurot: dahan-dahang kurutin ang balat sa tiyan at bitawan; 2 segundo o higit pa bago ito bumalik sa dati

Kapag sobrang antok o hindi makainom, pumunta na ngayon. Ang malamig na balat, maputla, kulay-abo o batik-batik na balat, o mabilis na paghinga ay puwedeng senyales ng shock, na isang emergency.

Kadalasang kusang gumagaling ang pagtatae. Ang pangunahing lunas ay oral rehydration solution (ORS), na madalas tawaging oresol: tubig na may tamang timpla ng asin at asukal para palitan ang nawawala sa katawan dahil sa pagtatae.

Saan makakakuha: humingi ng ORS sachet sa pharmacist. Nagbibigay ang health center ng ORS packet para gamitin sa bahay ng batang may sakit, at kung naka-register ka sa isang YAKAP clinic, kasama ang ORS sa mga libreng gamot nito (tingnan ang Pagpapatingin).

Paano gamitin:

1. Ihalo ang isang sachet sa eksaktong dami ng malinis na tubig na nakasulat sa pakete, at huwag nang dagdagan ng kahit ano. Gumamit ng pinakuluan at pinalamig na tubig kung hindi ka sigurado na ligtas ang inyong tubig.
2. Uminom nang pakonti-konti pero madalas. Painumin ang bata nang pakonti-konti gamit ang tasa o kutsara.
3. Uminom ng ORS pagkatapos ng bawat malabnaw na pagdumi hanggang tumigil ang pagtatae. Puwedeng bigyan ng mas marami ang bata kung gusto pa niya.
4. Kung nagsusuka, maghintay nang mga 10 minuto, saka uminom ulit nang mas dahan-dahan.

Iba pang mabuting inumin: tubig, malinaw na sabaw, at am (tubig ng sinaing o rice water). Ipagpatuloy ang pagpapasuso, mas madalas at mas matagal. Ang baby na wala pang 6 na buwan na gatas ng ina lang ang iniinom ay puwedeng bigyan din ng ORS o malinis na tubig, pero walang ibang inumin. Timplahin ang formula sa karaniwang timpla nito, huwag kailanman palabnawin.

Iwasan ang softdrinks at fruit juice, na puwedeng magpalala ng pagtatae, pati ang kape at alak, na nagpapawala ng mas maraming tubig sa katawan.

Zinc para sa mga bata: sa mga batang 2 buwan hanggang 5 taong gulang, nagbibigay ang health worker ng zinc sa loob ng 10 hanggang 14 na araw. Pinapaikli at pinapagaan nito ang pagtatae.

Ginhawa: magpahinga sa bahay. Puwedeng makatulong ang paracetamol kapag hindi ka komportable; sundin lang ang dosis na nakasulat sa label, at basahin ang leaflet bago ito ibigay sa bata.

Pigilan ang pagkalat: maghugas ng kamay gamit ang sabon, iwasang magluto para sa iba hangga't maaari, at huwag munang pumasok sa trabaho o paaralan hanggang 2 araw matapos ang huling malabnaw na pagdumi o pagsusuka.

Para pag-usapan ang iyong mga sintomas, subukan ang aming AI symptoms assistant.

Patuloy na kumain. Isa ang pagtatae sa mga pangunahing sanhi ng malnutrisyon sa maliliit na bata, at nakatutulong ang pagpapakain habang at pagkatapos nito para maputol ang siklong ito.

Mabubuting pagpipilian kapag bumalik na ang gana: malambot at simpleng pagkain gaya ng lugaw, kanin, at sabaw na may malalambot na gulay at kaunting manok o isda. Kumain nang paunti-unti pero mas madalas.

Iwasan muna nang ilang araw: pritong pagkain, mamantika o matabang pagkain, sobrang maanghang na pagkain, softdrinks at matamis na juice.

Gatas: laging mabuti ang gatas ng ina, kaya ipagpatuloy ang pagpapasuso. Kung parang lumalala ang pagtatae dahil sa gatas, magtanong muna sa health worker bago palitan ang iniinom ng iyong anak.

Ang loperamide, ang karaniwang gamot na pampatigil ng pagtatae, ay nagpapabagal sa bituka para mas madalang kang dumumi. Madalas itong nabibili nang walang reseta para sa edad 12 pataas, at puwede itong makatulong sa adult na kailangang tumigil sa pagdumi nang ilang oras. Pero:

• Huwag itong ibigay sa batang wala pang 12 taong gulang maliban kung inireseta ng doktor.
• Huwag itong inumin kung matindi ang pagtatae mo matapos uminom ng antibiotic, o kung namamaga ang tiyan mo o hirap kang dumumi (tibi).
• Magtanong muna sa doktor kung may dugo sa dumi mo at may lagnat (puwedeng dysentery), may problema ka sa atay, o buntis ka o nagpapasuso.
• Magpatingin sa doktor kung kailangan mo pa rin ito pagkalipas ng 2 araw. Huwag lumampas sa nakasulat sa label: ang sobra ay puwedeng magdulot ng malubhang problema sa puso.

Karamihan ng pagtatae ay hindi kailangan ng antibiotic. Virus ang sanhi ng karamihan ng kaso, at walang epekto ang antibiotic sa virus. Ang antibiotic mismo ay puwedeng magdulot ng pagtatae, at ang paggamit nito kahit hindi kailangan ay tumutulong sa mikrobyo na maging resistant, o hindi na tablan ng gamot.

Puwedeng magreseta ang doktor ng gamot para sa pagtatae na may dugo, malubhang cholera, typhoid o amoebiasis. Tapusin ito ayon sa sabi ng doktor, kahit bumuti na ang pakiramdam mo.

• "Huwag kumain para makapagpahinga ang tiyan." Lalo kang manghihina kapag hindi kumain, at sa mga bata, pinalalala nito ang siklo ng pagtatae at malnutrisyon. Patuloy na kumain ng malambot na pagkain.
• "Itigil ang pagpapasuso." Isa ang gatas ng ina sa pinakamabuti para sa baby na nagtatae. Magpasuso nang mas madalas, hindi mas madalang.
• "Napapalitan ng softdrinks ang nawala sa katawan." Mali ang timpla ng asukal at asin nito, at puwede pa nitong palalain ang pagtatae.
• "Gamot sa LBM ang pinakuluang dahon ng bayabas." Ginagamit ang dahon ng bayabas para sa pagtatae sa maraming bansa, at maganda ang resulta ng mga pag-aaral sa laboratoryo. Pero dalawang maliit na clinical trial lang, parehong sa mga adult, ang sumubok nito, at hindi pa alam kung ligtas ito sa bata. Huwag kailanman itong gamitin kapalit ng ORS.
• "Uminom agad ng gamot na pampatigil ng pagtatae." Pinababagal lang ng loperamide ang bituka. Hindi nito ginagamot ang impeksiyon o pinapalitan ang nawalang tubig, at hindi ito para sa batang wala pang 12 taong gulang.

Itinuturo ng gabay ng DOH para sa batang may sakit (IMCI) ang apat na alituntunin sa pag-aalaga sa bahay ng batang nagtatae na walang danger sign:

1. Bigyan ng dagdag na inumin: magpasuso nang madalas at mas matagal, at magbigay ng ORS pagkatapos ng bawat malabnaw na pagdumi.
2. Bigyan ng zinc (edad 2 buwan hanggang 5 taon) ayon sa dami ng araw na sinabi ng health worker.
3. Ipagpatuloy ang pagpapakain: gatas ng ina lang (kasama ang ORS) para sa baby na wala pang 6 na buwan, at ang karaniwang pagkain para sa mas malaking bata.
4. Alamin kung kailan babalik.

Bumalik agad sa health center kung hindi makainom o makadede ang bata, mahina uminom, lumalala ang sakit, nilagnat o may dugo sa dumi. Pumunta sa ospital ngayon din kung isinusuka niya ang lahat, nagkombulsyon o sobrang antok. Bumalik pagkalipas ng 5 araw kung hindi pa bumubuti ang pagtatae.

Mga baby: kung ang baby na wala pang 12 buwan ay nagtatae, may kahit anong lagnat, o ayaw nang dumede, ipa-check siya sa araw ding iyon.

Ang rotavirus vaccine ay nagpoprotekta sa baby laban sa isa sa mga pangunahing sanhi ng malubhang pagtatae. Kasama ito sa listahan ng Philippine Pediatric Society ng mga pangunahing bakunang pinopondohan ng gobyerno sa mga local health center. Itanong sa inyong health center kung mayroon sila nito.

Kung may lagnat din ang iyong anak, tingnan ang aming gabay sa lagnat ng baby at bata.

• Maghugas ng kamay gamit ang sabon pagkatapos gumamit ng banyo o magpalit ng diaper, at bago magluto, kumain o magpakain sa bata.
• Uminom ng ligtas na tubig. Kung hindi sigurado, pakuluan ito. Ilagay ang inuming tubig sa malinis at may takip na lalagyan, at sumalok gamit ang malinis na tabo o panalok, hindi ang kamay.
• Gumamit ng malinis na kubeta (sanitary toilet), at ilayo ang dumi sa balon, poso at iba pang pinagkukunan ng tubig.
• Lutuing mabuti ang pagkain at kainin habang mainit. Hugasan at balatan ang prutas at gulay na kinakain nang hilaw.
• Gatas ng ina lang sa unang 6 na buwan ng baby.
• Magpabakuna: rotavirus vaccine para sa mga baby, at itanong sa doktor ang tungkol sa typhoid vaccine.
• Pagkatapos ng baha, maghugas ng kamay nang madalas, uminom ng pinakuluan o ligtas na tubig, at huwag kainin ang pagkaing nadikitan ng baha. Kung nilagnat ka o masama ang pakiramdam, magpatingin agad sa health worker.

Titingnan ng health worker kung gaano ka o ang iyong anak na-dehydrate. Ang pagtatae na matagal na o may dugo ay puwedeng kailanganin ng stool test (fecalysis) o blood test.

PhilHealth YAKAP: ayon sa FAQ ng PhilHealth noong July 2025, libre ang check-up sa YAKAP clinic kung saan ka naka-register, pati ang mga test na ipinagagawa ng doktor nito, at libre ang mga iniresetang gamot sa mga accredited na GAMOT pharmacy hanggang 20,000 piso bawat tao kada taon. Puwedeng humingi ang pribadong YAKAP clinic ng hanggang 900 piso para sa buong taon. Noong January 2026, sinabi ng PhilHealth na kasama pa rin ang ORS sa 21 essential medicine sa mga YAKAP clinic, at kasama rin sa GAMOT list nito ang zinc. Basahin pa ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP.

Emergency room: sa ilalim ng patakarang ipinatutupad mula November 2025 (PhilHealth Circular 2025-0020), kasama ang pagtatae sa mga kondisyong sakop ng Outpatient Emergency Care Benefit ng PhilHealth sa mga ospital na accredited ng PhilHealth, para sa pasyenteng pinauwi sa loob ng 24 oras mula nang dumating sa ER. Ang mga Pilipinong hindi pa naka-register sa PhilHealth ay puwedeng i-register doon.

Kung ma-admit ka: sa ilalim ng PhilHealth Circular 2024-0037, ang pinakabagong listahan ng case rate na nakita namin noong October 2026, nagbabayad ang PhilHealth sa ospital at doktor ng 11,700 piso para sa pagka-confine dahil sa acute gastroenteritis, infectious diarrhea, cholera, amoebiasis o shigellosis, at 19,500 piso para sa typhoid fever. Bago umuwi, itanong sa PhilHealth desk kung magkano sa bill mo ang sakop nito. Tingnan ang ano ang sakop ng PhilHealth.

Para makahanap ng malapit na health center, RHU o ospital, gamitin ang Find care. Para makausap muna ang isang nurse, mag-book ng tawag.