Sakit sang ngipon: bulong, pahapos sa balay kag san-o magpa-dentista

Ang sakit sang ngipon amo ang sakit sa sulod ukon palibot sang ngipon. Masami nagagrabe ini kon nagakagat ka, ukon kon nagakaon sang mainit, mabugnaw ukon matam-is. Ang sagad nga mga kabangdanan:

• bukbok (tooth decay): ngipon nga may buho ukon cavity. Ang mga kagaw sa plaque nagahimo sang asukar nga asido, kag ini nga asido nagakaon sang ngipon
• dental abscess: nana halin sa impeksyon sa ngipon ukon lagos (tan-awa ang Kon ang sakit sang ngipon mangin impeksyon)
• nabuakan ukon natipdasan nga ngipon, ukon maluag ukon nadula nga pasta
• wisdom tooth, ang katapusan nga bagang sa likod, nga katunga lang ang naggwa sa lagos kag na-impeksyon
• sakit sa lagos, nga mapula, nagahubag ukon nagadugo ang lagos: tan-awa ang amon giya parte sa nagahubag nga lagos
• paggaling sang ngipon, ukon sensitibo nga ngipon

Ang sakit mahimo man nga halin sa impeksyon sa sinus ukon sakit sang dalunggan. Talagsa lang, pero ang sakit sang apapangig ukon ngipon mahimo nga bahin sang atake sa tagipusuon, nga masami may upod nga sakit sang dughan, pagbalhas ukon budlay nga pagginhawa: emergency ini. Ang dentista ukon doktor lang ang makahibalo sang kabangdanan.

Ini nga mga hakbang nagapahapos sang paghulat sa dentista. Indi ini nagabulong sang kabangdanan.

• Mag-inom sang pain reliever nga mabakal bisan wala sang reseta, pareho sang paracetamol ukon ibuprofen. Sunda ang label ukon pamangkota ang pharmacist kon ano ang bagay sa imo. Ang pag-inom sang labaw sa ginasiling sang label indi mas epektibo kag mahimo delikado.
• Magmumog sang mainit-init nga tubig nga may asin. Tunawa ang diutay nga asin sa isa ka baso nga mainit-init nga tubig, imumog ini sa baba kag iluwa. Indi ini pagtulona. Indi ini para sa mga bata.
• Pain-relieving gel para sa baba halin sa botika mahimo makabulig. Sunda ang label sini, kag pamangkot anay sa doktor antes ini gamiton sa bata.
• Magkaon sang mahumok nga pagkaon, pareho sang lugaw, sabaw ukon malasado nga itlog, kag sa pihak nga kilid magusap.
• Hinay nga magsipilyo gamit ang mahumok nga toothbrush, kag indi anay mag-floss sa palibot sang masakit nga ngipon.
• Likawi ang matam-is, mainit gid ukon mabugnaw gid nga pagkaon kag ilimnon, kag indi magpanigarilyo: mahimo ini makapagrabe sang pila ka problema sa ngipon.

Ang sakit nga labaw sa 2 ka adlaw, ukon indi nagahapos sa pain reliever, kinahanglan na sang dentista. Indi ka sigurado kon daw ano ka dalidali ang imo? Isugid ini kay Joy, ang amon AI symptoms guide.

• Paracetamol kag ibuprofen ang sagad nga una nga ginapili para sa sakit sang ngipon.
• Paracetamol: madamo nga bulong sa sip-on ang may paracetamol man, gani indi mag-inom sang duha ka produkto nga may paracetamol sing dungan. Pamangkot anay sa doktor kon may sakit ka sa atay ukon nagainom ka sang alak adlaw-adlaw.
• Ibuprofen: mahimo ini makahalit sang tiyan. Pamangkot anay sa pharmacist antes ini gamiton kon nagkaigwa ka na sang ulcer ukon pagdugo sa tiyan, kon may sakit ka sa kidney, atay ukon tagipusuon ukon may hubak ka, ukon kon nagainom ka sang bulong nga nagapalabnaw sang dugo (blood thinner). Indi ini pag-upda sa aspirin ukon iban nga anti-inflammatory nga painkiller.
• Mefenamic acid (isa ka brand ang Dolfenal) sakop sang pareho nga grupo sang painkiller sang ibuprofen (NSAIDs). Ang pila ka produkto nga mefenamic acid nagakinahanglan sang reseta sa Pilipinas. Pamangkot anay sa doktor, dentista ukon pharmacist antes ini gamiton, kag indi gid ini pag-upda sa ibuprofen.
• Indi pagbutangan sang aspirin, ukon bisan ano nga gindugmok nga tableta, ang ngipon ukon lagos. Nagapairita ini sang lagos kag mahimo magdala sang pilas sa baba. Indi paghatagan sang aspirin ang bisan sin-o nga wala pa 16 ka tuig.
• Antibiotic pareho sang amoxicillin nagakinahanglan sang reseta. Inuma lang ini kon ginreseta sang dentista ukon doktor. Indi ini makapasta sang buho ukon makapagwa sang nana, gani kinahanglan gihapon ipabulong ang ngipon.

Buntis ka bala ukon nagapasuso, ukon bata bala ang may sakit sang ngipon? Pamangkot anay sa doktor ukon dentista antes mag-inom ukon maghatag sang bisan ano nga bulong.

Ang dental abscess isa ka bulsa sang nana tungod sang impeksyon sa sulod ukon palibot sang ngipon. Indi ini nagaayo sa iya lang kag kinahanglan ipatan-aw gilayon sa dentista. Ang mga tanda mahimo nga:

• grabe kag nagapitik-pitik nga sakit nga indi nagauntat, kag sakit kon nagausap ukon nagakagat
• nagahubag nga lagos sa ibabaw sang ngipon nga mahimo daw bugas (pimple)
• mapait nga panilaw sa baba ukon mabaho nga ginhawa
• nagahubag nga pisngi ukon apapangig, nagahubag nga mga glandula (kulani) sa liog, ukon hilanat
• ngipon nga nagasakit sa mainit ukon mabugnaw, ukon budlay magbuka sang baba

Mahimo hinali nga maghapos ang sakit kon nagagwa ang presyon, pero nagapadayon ang paglapta sang impeksyon: sa tul-an sang apapangig, sa nawong kag liog, ukon sa dugo. Ang impeksyon sa salog sang baba (sa idalom sang dila), nga ginatawag nga Ludwig angina, madasig nga maghubag kag mahimo ini makabara sang agihan sang hangin. Gani kadto gilayon sa emergency room kon ang hubag nakalab-ot na sa mata ukon nagalapta paidalom sa liog, ukon kon nagabudlay na ang pagginhawa, pagtulon ukon paghambal. Indi magmaneho nga ikaw lang: magpahatod, ukon tawag sa 911.

Ginapagwa sang dentista ang nana. Pagkatapos, mahimo kinahanglanon sang ngipon ang root canal (paglimpyo sang sulod sang ngipon) ukon pagbunot. Kon kaisa ginadugangan ini sang antibiotic.

Madamo ang nagapangita sang mabisa nga bulong sa sakit sang ngipon nga may buho. Ang matuod nga sabat: wala sang bulong ukon home remedy nga makatakup sang buho sa ngipon. Ginapahilom sang pain reliever ang sakit sa malip-ot nga tion, pero nagapadayon ang pagdaku sang bukbok. Amo ini ang mahimo sang dentista:

• Ang temprano nga bukbok isa ka maputi nga mansa antes mangin buho. Makabulig ang fluoride kag pagbuhin sang matam-is agod mag-ayo sa iya lang ang enamel (ang matig-a nga panit sang ngipon).
• Ang buho ginalimpyuhan kag ginatakpan sang pasta (filling).
• Ang bukbok nga nakalab-ot na sa ugat (nerve) mahimo kinahanglanon ang root canal, dayon pasta ukon crown (takup ukon cap).
• Ang ngipon nga indi na maluwas ginabunot.

Kon mas temprano ka magpatan-aw, mas daku ang tsansa nga maluwas ang ngipon.

Ang wisdom tooth amo ang katapusan nga bagang (molar) sa likod. Kon kulang ang lugar, mahimo nga katunga lang sini ang maggwa sa lagos. Ang mga kagaw nga natangkop sa idalom sang lagos nga nagatabon sini mahimo magdala sang impeksyon, nga may sakit, hubag kag indi maayo nga panilaw sa baba.

Magmumog sang mainit-init nga tubig nga may asin, hinay nga sipilyuhon ang ina nga bahin kag maggamit sang pain reliever pareho sang sa ibabaw. Magpa-dentista kon indi ini maghapos sa sulod sang isa ukon duha ka adlaw, ukon mas temprano kon nagahubag ang imo nawong ukon may hilanat ka.

• Pagmumog sang tubig nga may asin: luwas para sa mga hamtong kag makapahapos.
• Pagmumog sang tubig nga ginlagaan sang dahon sang bayabas: tradisyonal nga bulong ini. Wala kami sang nakita nga maayo nga pagtuon nga nagapakita nga makapahapos ini sang sakit sang ngipon. Masami wala sing halit sa mga hamtong ang pagmumog sang ginpabugnaw nga tubig nga ginlagaan sang bayabas kag pagluwa sini, pero indi ini makatakup sang buho ukon makaayo sang abscess.
• Ahos, alcohol, gasolina ukon gindugmok nga tableta sa ngipon mahimo makapaso sang lagos kag sang sulod sang baba. Indi ini paggamita.
• "Nadula na ang sakit, gani okay na." Mahimo mag-untat ang sakit sang abscess samtang nagagrabe ang impeksyon.
• "Indi pwede bunuton ang nagahubag nga ngipon." Ang dentista lang ang makadesisyon. Kon kaisa ginabulong anay nila ang impeksyon; kon kaisa ginabunot nila ang ngipon sa amo man nga adlaw.
• "Makakas man lang ang ngipon sang bata (baby teeth)." Ang bukbok sa ngipon sang bata nagadala gihapon sang sakit kag impeksyon. Dal-a sa dentista ukon doktor ang bata nga may sakit sang ngipon.

Kon buntis ka ukon nagapasuso, isugid sa dentista, kag pamangkot anay sa imo doktor ukon dentista antes mag-inom sang bisan ano nga bulong.

Ang nagkakas nga permanente nga ngipon (adult tooth) kon kaisa mabalik pa kon madasig ka maghulag. Kadto gilayon sa dentista: kon mas madugay ka maghulat, mas diutay ang tsansa.

1. Kaptan ang ngipon sa maputi nga bahin nga ginausap (ang crown), indi gid sa gamot (root). Indi pagpahiri ang gamot ukon paglimpyuhi ang ngipon sang alcohol.
2. Kon mahimo, ibalik ini sa iya lugar kag hinay nga kagta ang limpyo nga gasa.
3. Kon indi, himua nga basa ini: ibutang sa limpyo nga sudlanan kag tabuni sang diutay nga gatas ukon laway, ukon ibutang sa tunga sang idalom nga bibig kag lagos, kag mag-andam nga indi ini matulon. Indi pagpabay-i nga mamala ini.
4. Idiin ang gasa sa lagos agod mag-untat ang pagdugo, kag magbutang sang mabugnaw sa imo pisngi.

Ang ngipon sang bata (baby teeth) indi na ginabalik, pero ang bata nga nasamaran sa baba dapat gihapon ipatan-aw. Ang diutay nga tipdas nga indi masakit mahimo hulaton tubtob sa sagad nga check-up.

Diutay lang ang dentista: sang 2020, mga 2.6 lang ang dentista sa kada 10,000 ka tawo sa Pilipinas (WHO).

• Rural health unit (RHU) ukon city health center. Pamangkota kon may dentista sila kag sa ano nga mga adlaw. Sang 2021, sagad may emergency nga dental care kag pangpahapos sang sakit sa publiko nga primary care, pero masami wala sang pasta (WHO). Mangita sang health center nga malapit sa imo.
• Dental benefit sang PhilHealth. Tanan nga Pilipino makagamit sang preventive oral health benefit sang PhilHealth, nga bahin sang Konsulta package, nga subong amo na ang PhilHealth YAKAP. Sang Disyembre 2025 (ang pinakabag-o nga pahibalo sang PhilHealth parte sini nga amon nakita), sakop sini ang pagusisa sang baba, limpyo (cleaning) kag fluoride varnish, upod ang sealant para sa tubtob 2 ka ngipon kada tuig kon kinahanglan. Ara man sa giya sang PhilHealth sa sini nga benefit ang emergency nga pagbunot para sa grabe nga sakit sang ngipon.
• Paano ini makuha. Magparehistro anay sa isa ka YAKAP clinic. Ire-refer ka sini sa iya kaugalingon nga dentista ukon sa partner nga dental clinic nga accredited sang PhilHealth. Sa publiko nga dental clinic, wala ka na sang dugang nga bayaran. Ang pribado nga clinic mahimo magsingil sang dugang, tubtob sa limitasyon sang PhilHealth: ₱1,500 kada bisita para sa pagusisa kag limpyo, ₱600 para sa sealant kag ₱600 para sa emergency nga pagbunot.
• Iban nga pagbulong, pareho sang kalabanan nga pasta, root canal, crown kag pustiso, indi sakop sini nga benefit: pamangkota anay ang presyo antes magsugod.
• Emergency. Ang hubag sang nawong nga may budlay nga pagginhawa ukon pagtulon kinahanglan sang emergency room sang ospital. Para sa bulig sa balayran sa publiko nga ospital, ginapaathag sang amon giya sa Malasakit Center kon ano ang pangayuon.

May pamangkot ka? Mag-book sang tawag sa isa ka nurse, ukon hibal-i kon paano nagaobra ang sistema sang panglawas sa Pilipinas.

• Magsipilyo makaduha sa isa ka adlaw, mga duha ka minuto kada sipilyo, gamit ang toothpaste nga may fluoride. Iluwa ang toothpaste pagkatapos, pero indi na magmumog, agod magpabilin ang fluoride sa ngipon.
• Mag-floss ukon maggamit sang interdental brush makaisa sa isa ka adlaw agod makuha ang plaque sa tunga-tunga sang mga ngipon.
• Buhinan ang asukar. Kaona ukon inuma lang ang matam-is, softdrinks kag juice upod sa pagkaon. Indi pagpatulugon ang lapsag nga may bote sang gatas ukon juice.
• Indi magpanigarilyo, kag indi mag-usap sang tabako ukon mama (mama nga may bunga ukon areca nut). Nagaguba sang lagos ang tabako, kag ang tabako kag bunga isa sa mga nanguna nga kabangdanan sang kanser sa baba.
• Regular nga magpa-dentista, bisan wala sang nagasakit.
• Kon may diabetes ka, himua nga kontrolado ang imo blood sugar: ginapagrabe sang diabetes kag sakit sa lagos ang isa kag isa. Tan-awa ang amon giya sa sintomas sang diabetes.