Sakit ng ngipin: gamot, lunas sa bahay at kailan magpa-dentista

Ang sakit ng ngipin ay kirot sa loob o paligid ng ngipin. Kadalasang lumalala ito kapag kumakagat ka, o kapag kumain ng mainit, malamig o matamis. Mga karaniwang sanhi:

• sirang ngipin (tooth decay): butas na ngipin o cavity. Ginagawang asido ng mga mikrobyo sa plaque ang asukal, at kinakain ng asidong ito ang ngipin
• dental abscess: nana mula sa impeksiyon sa ngipin o gilagid (tingnan ang Kapag naging impeksiyon ang sakit ng ngipin)
• bitak o basag na ngipin, o lumuwag o natanggal na pasta
• wisdom tooth, ang pinakahuling bagang sa likod, na kalahati lang ang tumubo sa gilagid at nagkaimpeksiyon
• sakit sa gilagid, na may pula, namamaga o dumudugong gilagid (pamamaga ng gilagid): tingnan ang aming gabay sa namamagang gilagid
• paggiling ng ngipin, o sensitibong ngipin

Puwede ring manggaling ang kirot sa impeksiyon sa sinus o sakit ng tainga. Bihira, pero ang kirot sa panga o ngipin ay puwedeng bahagi ng atake sa puso, kadalasang may kasamang pananakit ng dibdib, pagpapawis o hirap sa paghinga: emergency ito. Dentista o doktor lang ang makapagsasabi kung ano ang sanhi.

Pinagagaan ng mga hakbang na ito ang paghihintay bago makapagpa-dentista. Hindi nila ginagamot ang sanhi.

• Uminom ng pain reliever na nabibili nang walang reseta, gaya ng paracetamol o ibuprofen. Sundin ang label o itanong sa pharmacist kung alin ang bagay sa iyo. Hindi ito gagana nang mas mabuti kung iinom ka nang higit sa sinasabi ng label, at puwede pa itong maging delikado.
• Magmumog ng maligamgam na tubig na may asin. Tunawin ang kaunting asin sa isang baso ng maligamgam na tubig, imumog ito sa bibig at idura. Huwag itong lunukin. Hindi ito para sa mga bata.
• Pain-relieving gel para sa bibig mula sa botika ay puwedeng makatulong. Sundin ang label nito, at magtanong muna sa doktor bago ito gamitin sa bata.
• Kumain ng malalambot na pagkain, gaya ng lugaw, sopas o malasadong itlog, at sa kabilang panig ngumuya.
• Dahan-dahang magsipilyo gamit ang malambot na toothbrush, at huwag munang mag-floss sa paligid ng masakit na ngipin.
• Iwasan ang matatamis, napakainit o napakalamig na pagkain at inumin, at huwag manigarilyo: puwede nitong palalain ang ilang problema sa ngipin.

Kailangan nang magpa-dentista kapag lampas 2 araw na ang sakit, o hindi ito nawawala sa pain reliever. Hindi sigurado kung gaano ito ka-urgent? Ikuwento ito kay Joy, ang aming AI symptoms guide.

• Paracetamol at ibuprofen ang karaniwang unang pinipili para sa sakit ng ngipin.
• Paracetamol: marami ring gamot sa sipon ang may paracetamol, kaya huwag uminom ng dalawang produktong may paracetamol nang sabay. Magtanong muna sa doktor kung may sakit ka sa atay o umiinom ka ng alak araw-araw.
• Ibuprofen: puwede itong makasama sa sikmura. Magtanong muna sa pharmacist bago ito gamitin kung nagka-ulcer o nagkaroon ka na ng pagdurugo sa sikmura, kung may sakit ka sa bato, atay o puso o may hika ka, o kung umiinom ka ng pampalabnaw ng dugo (blood thinner). Huwag itong isabay sa aspirin o iba pang anti-inflammatory na painkiller.
• Mefenamic acid (isang brand ang Dolfenal) ay kapamilya ng ibuprofen sa grupo ng mga painkiller na tinatawag na NSAIDs. May mga produktong mefenamic acid na kailangan ng reseta sa Pilipinas. Magtanong muna sa doktor, dentista o pharmacist bago ito gamitin, at huwag na huwag itong isabay sa ibuprofen.
• Huwag maglagay ng aspirin, o anumang dinurog na tableta, sa ngipin o gilagid. Iniirita nito ang gilagid at puwedeng magdulot ng sugat o singaw sa bibig. Hindi dapat bigyan ng aspirin ang sinumang wala pang 16 taong gulang.
• Antibiotic gaya ng amoxicillin ay kailangan ng reseta. Inumin lang ito kung inireseta ng dentista o doktor. Hindi nito kayang pastahan ang butas o palabasin ang nana, kaya kailangan pa ring ipagamot ang ngipin.

Buntis o nagpapasuso ka ba, o bata ba ang may sakit ng ngipin? Magtanong muna sa doktor o dentista bago uminom o magbigay ng anumang gamot.

Ang dental abscess ay bulsa ng nana dahil sa impeksiyon sa loob o paligid ng ngipin. Hindi ito gumagaling nang kusa at kailangang ipatingin agad sa dentista. Puwedeng kasama sa mga senyales:

• matindi at pumipintig na kirot na hindi tumitigil, at kirot kapag ngumunguya o kumakagat
• namamagang gilagid sa ibabaw ng ngipin na puwedeng magmukhang tagihawat
• mapait na lasa sa bibig o mabahong hininga
• namamagang pisngi o panga, namamagang kulani sa leeg, o lagnat
• ngiping masakit sa mainit o malamig, o hirap ibuka ang bibig

Puwedeng biglang gumaan ang kirot kapag lumabas ang presyon, pero patuloy na kumakalat ang impeksiyon: sa buto ng panga, sa mukha at leeg, o sa dugo. Ang impeksiyon sa sahig ng bibig (sa ilalim ng dila), na tinatawag na Ludwig angina, ay mabilis mamaga at puwedeng magbara sa daanan ng hangin. Kaya pumunta agad sa emergency room kapag umabot na sa mata ang pamamaga o kumakalat pababa sa leeg, o kapag nahihirapan nang huminga, lumunok o magsalita. Huwag magmaneho nang mag-isa: magpahatid sa iba, o tumawag sa 911.

Pinalalabas ng dentista ang nana. Pagkatapos, puwedeng kailanganin ng ngipin ang root canal (paglilinis sa loob ng ngipin) o bunot. Minsan dinadagdagan ito ng antibiotic.

Marami ang naghahanap ng mabisang gamot sa sakit ng ngipin na may butas. Ang totoo: walang gamot o home remedy na makapagsasara ng butas sa ngipin. Pinatatahimik ng pain reliever ang kirot nang ilang panahon, pero patuloy na lumalaki ang sira. Ito ang kayang gawin ng dentista:

• Ang maagang sira ay puting mantsa bago pa magkabutas. Makatutulong ang fluoride at pagbawas sa matatamis para kusang maayos ang enamel (ang matigas na balat ng ngipin).
• Ang butas ay nililinis at sinasarhan ng pasta (filling).
• Ang sirang umabot na sa ugat (nerve) ay puwedeng kailanganin ng root canal, saka pasta o crown (pabalat o cap).
• Ang ngiping hindi na maisasalba ay binubunot.

Habang mas maaga kang magpatingin, mas malaki ang tsansang maisalba ang ngipin.

Ang wisdom tooth ang pinakahuling bagang (molar) sa likod. Kapag kulang ang espasyo, puwedeng kalahati lang nito ang lumabas sa gilagid. Ang mikrobyong naiipit sa ilalim ng gilagid na nakatakip dito ay puwedeng magdulot ng impeksiyon, na may kasamang kirot, pamamaga at hindi magandang lasa sa bibig.

Magmumog ng maligamgam na tubig na may asin, dahan-dahang sipilyuhin ang bahaging iyon at gumamit ng pain reliever gaya ng nasa itaas. Magpa-dentista kung hindi ito gumaan sa loob ng isa o dalawang araw, o mas maaga kung namamaga ang mukha mo o may lagnat ka.

• Pagmumog ng tubig na may asin: ligtas para sa mga adult at nakagiginhawa.
• Pagmumog ng pinakuluang dahon ng bayabas: tradisyonal na lunas ito. Wala kaming nakitang maayos na pag-aaral na nagpapakitang nakagiginhawa ito sa sakit ng ngipin. Karaniwang hindi nakasasama sa mga adult ang pagmumog ng pinalamig na pinagkuluan ng bayabas at pagdura nito, pero hindi nito kayang isara ang butas o pagalingin ang abscess.
• Bawang, alcohol, gasolina o dinurog na tableta sa ngipin ay puwedeng makapaso sa gilagid at sa loob ng bibig. Huwag gamitin ang mga ito.
• "Nawala na ang sakit, kaya okay na." Puwedeng tumigil ang sakit ng abscess habang lumalala ang impeksiyon.
• "Hindi puwedeng bunutin ang namamagang ngipin." Dentista lang ang makapagpapasya. Minsan ginagamot muna nila ang impeksiyon; minsan binubunot nila ang ngipin sa araw ding iyon.
• "Matatanggal din naman ang ngipin ng bata (baby teeth)." Nagdudulot pa rin ng kirot at impeksiyon ang sira sa ngipin ng bata. Dalhin sa dentista o doktor ang batang masakit ang ngipin.

Kung buntis ka o nagpapasuso, sabihin sa dentista, at magtanong muna sa doktor o dentista mo bago uminom ng anumang gamot.

Puwede minsang maibalik ang natanggal na permanenteng ngipin (adult tooth) kung mabilis kang kikilos. Pumunta agad sa dentista: habang tumatagal, lumiliit ang tsansa.

1. Hawakan ang ngipin sa puting bahaging ginagamit sa pagnguya (ang crown), huwag sa ugat. Huwag punasan ang ugat o linisin ang ngipin ng alcohol.
2. Kung kaya, ibalik ito sa puwesto nito at dahan-dahang kagatin ang malinis na gasa.
3. Kung hindi, panatilihin itong basa: ilagay sa malinis na lalagyan at takpan ng kaunting gatas o laway, o ipitin sa pagitan ng ibabang labi at gilagid, at mag-ingat na huwag itong malunok. Huwag hayaang matuyo.
4. Idiin ang gasa sa gilagid para tumigil ang pagdurugo, at maglagay ng malamig sa pisngi.

Hindi na ibinabalik ang ngipin ng bata (baby teeth), pero dapat pa ring ipatingin ang batang nasaktan ang bibig. Ang maliit na tapyas na hindi masakit ay puwedeng hintayin hanggang sa karaniwang check-up.

Kakaunti ang dentista: noong 2020, mga 2.6 lang ang dentista sa bawat 10,000 tao sa Pilipinas (WHO).

• Rural health unit (RHU) o city health center. Itanong kung may dentista sila at kung anong mga araw. Noong 2021, karaniwang may emergency na dental care at pampawala ng kirot sa pampublikong primary care, pero kadalasang walang pasta (WHO). Maghanap ng health center na malapit sa iyo.
• Dental benefit ng PhilHealth. Puwedeng gamitin ng lahat ng Pilipino ang preventive oral health benefit ng PhilHealth, na bahagi ng Konsulta package, na ngayon ay PhilHealth YAKAP. Noong Disyembre 2025 (ang pinakabagong abiso ng PhilHealth tungkol dito na nakita namin), sakop nito ang pagsusuri ng bibig, linis (cleaning) at fluoride varnish, pati sealant para sa hanggang 2 ngipin bawat taon kung kailangan. Kasama rin sa gabay ng PhilHealth sa benefit na ito ang emergency na bunot para sa matinding sakit ng ngipin.
• Paano ito makukuha. Magparehistro muna sa isang YAKAP clinic. Ire-refer ka nito sa sarili nitong dentista o sa partner na dental clinic na accredited ng PhilHealth. Sa pampublikong dental clinic, wala ka nang dagdag na babayaran. Puwedeng maningil ng dagdag ang pribadong clinic, hanggang sa limitasyon ng PhilHealth: ₱1,500 bawat visit para sa pagsusuri at linis, ₱600 para sa sealant at ₱600 para sa emergency na bunot.
• Iba pang gamutan, gaya ng karamihan ng pasta, root canal, crown at pustiso, ay hindi kasama sa benefit na ito: itanong muna ang presyo bago magsimula.
• Emergency. Kailangan sa emergency room ng ospital ang pamamaga ng mukha na may hirap sa paghinga o paglunok. Para sa tulong sa bayarin sa pampublikong ospital, ipinaliliwanag ng aming gabay sa Malasakit Center kung ano ang hihingin.

May tanong? Mag-book ng tawag sa isang nurse, o alamin kung paano gumagana ang sistemang pangkalusugan sa Pilipinas.

• Magsipilyo dalawang beses sa isang araw, mga dalawang minuto bawat sipilyo, gamit ang toothpaste na may fluoride. Idura ang toothpaste pagkatapos, pero huwag nang magmumog, para manatili ang fluoride sa ngipin.
• Mag-floss o gumamit ng interdental brush isang beses sa isang araw para matanggal ang plaque sa pagitan ng mga ngipin.
• Bawasan ang asukal. Kainin o inumin lang ang matatamis, softdrinks at juice kasabay ng pagkain. Huwag patulugin ang baby nang may bote ng gatas o juice.
• Huwag manigarilyo, at huwag ngumuya ng tabako o nganga (ngangang may bunga o areca nut). Nakasisira ng gilagid ang tabako, at kabilang ang tabako at bunga sa mga pangunahing sanhi ng kanser sa bibig.
• Regular na magpa-dentista, kahit walang masakit.
• Kung may diabetes ka, panatilihing kontrolado ang blood sugar mo: pinalalala ng diabetes at sakit sa gilagid ang isa't isa. Tingnan ang aming gabay sa sintomas ng diabetes.