Sino ang tamang pinagkukunan ng impormasyon sa kalusugan, at paano makilala ang fake news

Ang impormasyon sa kalusugan ay anumang nagsasabi sa iyo kung paano manatiling malusog, paano tumatakbo ang isang sakit, o paano gamitin ang isang serbisyo o produktong pangkalusugan. Mga karaniwang halimbawa:

• ang leaflet sa loob ng kahon ng gamot at ang label ng food supplement
• ang iskedyul ng bakuna ng iyong anak sa baby book mula sa health center
• mga resulta ng lab test at mga tala na isinusulat para sa iyo ng iyong doktor o nurse
• mga anunsiyo ng PhilHealth tungkol sa benepisyo, gaya ng kung ano ang sakop ng YAKAP
• mga post, video at ad tungkol sa kalusugan sa Facebook, TikTok at YouTube
• balitang pangkalusugan sa TV, radyo at news site, at mga mensaheng ipinapasa sa group chat

Ang ilan dito ay tama at napapanahon. Ang iba ay luma na, isang panig lang ang ipinapakita, o mali, kaya suriin muna ito bago ka maniwala, mag-share o kumilos batay rito.

Tinatawag ng World Health Organization (WHO) na infodemic ang pagbaha ng impormasyon, tama man o mali, habang may outbreak. Nalilito ang mga tao, nauuwi ito sa mapanganib na desisyon, at nasisira ang tiwala sa mga awtoridad sa kalusugan.

Sa isang pambansang survey noong 2018 hanggang 2019 sa 2,303 Pilipinong edad 15 hanggang 70, mga kalahati (51.5%) ang may limitadong health literacy: nahirapan silang humanap, umintindi, tumimbang o gumamit ng impormasyon sa kalusugan.

Totoong nakasasakit ang maling kuwento tungkol sa kalusugan. Pagkatapos ng Dengvaxia scare noong 2017, ikinuwento ng mga policymaker sa kalusugan sa Pilipinas, na nakapanayam noong 2020, kung paano mabilis kumalat sa social media ang mga baluktot na kuwento tungkol sa bakuna. Nahirapan silang magbigay ng malinaw at tamang mensahe at pigilan ang mga tao na umiwas sa pagpapagamot.

Nakapipinsala rin ang mga pekeng produktong pangkalusugan. Bukod sa sayang ang pera, puwede ka nitong maantala o mapatigil sa gamutang talagang epektibo: ang isang pekeng "lunas" sa diabetes ay maaaring magtulak sa isang tao na itigil ang gamot sa diabetes na inireseta ng kanyang doktor.

Payo ng WHO na alamin kung aling mga source ang nagbibigay ng pinakabago, opisyal at batay-sa-ebidensiyang impormasyon sa kalusugan: ang ministri ng kalusugan ng iyong bansa, ang WHO at ang iyong lokal na health clinic. Narito ang 10 halimbawa ng mapagkakatiwalaang pinagkukunan ng impormasyon sa kalusugan para sa mga Pilipino:

1. Department of Health (DOH): mga programang pangkalusugan, outbreak at advisory.
2. PhilHealth: ang iyong mga benepisyo, gaya ng YAKAP. Ang tanging opisyal na website nito ay philhealth.gov.ph.
3. FDA Philippines: kung aling gamot, supplement, cosmetics at device ang rehistrado, at mga babala tungkol sa mga produktong hindi ligtas.
4. Ang iyong barangay health station, rural health unit (RHU) o city health office.
5. Ang sarili mong doktor, nurse, midwife o pharmacist, na makapagsasabi kung bagay sa iyo ang impormasyon.
6. Ang iyong PhilHealth YAKAP clinic.
7. Mga medical society sa Pilipinas, gaya ng Philippine Pediatric Society.
8. Ang World Health Organization (WHO), kasama ang WHO Philippines.
9. Mga ospital at medical school, at ang kanilang mga page ng impormasyon para sa pasyente.
10. Mga medical library at journal, gaya ng MedlinePlus at PubMed ng US National Library of Medicine.

Tingnan ang web address. Nagtatapos sa .gov.ph ang mga opisyal na website ng gobyerno ng Pilipinas. Puwede ring maayos ang mga site na nagtatapos sa .org o .com, pero suriin ang mga ito nang mas mabuti.

Gamitin ang mga hakbang na ito sa anumang website, video, post o mensahe:

1. Huminto muna bago maniwala o mag-share. Mungkahi ng WHO na tanungin ang sarili: ano ang nararamdaman ko tungkol dito? Sino ang sumulat nito, at saan galing ang mga sinasabi nito?
2. Alamin kung sino ang nasa likod nito. Hanapin ang page na "About us" at ang contact details. Kung hindi mo matukoy kung sino ang nagpapatakbo ng site, huwag magtiwala sa payo nito tungkol sa kalusugan.
3. Itanong kung bakit ito ginawa. Para ba magbigay ng impormasyon, magbenta ng kung ano, o itulak ang opinyon ng isang tao? Mag-ingat sa mga ad na ginawang mukhang balitang pangkalusugan.
4. Suriin kung saan galing ang datos. Naglalagay ng link sa kanilang source ang maaayos na page, gaya ng mga pag-aaral o opisyal na guideline.
5. Alamin kung sino ang nag-review nito. Isinusulat o nire-review ng mga taong may training sa kalusugan ang mapagkakatiwalaang page, at sinasabi nila ito.
6. Tingnan ang petsa. Nagbabago ang payo sa kalusugan, kaya ipinapakita ng maaayos na page kung kailan sila huling na-update.
7. Ihambing sa ibang mapagkakatiwalaang source. Kung iba ang sinasabi ng DOH, ng WHO o ng iyong health center, sila ang sundin.
8. Protektahan ang iyong personal na impormasyon. Basahin ang privacy policy bago magbahagi ng kahit ano tungkol sa iyong sarili.
9. Kausapin muna ang isang health worker bago kumilos batay rito, lalo na bago itigil o palitan ang isang gamot.

Para sa balita tungkol sa isang pag-aaral, itanong din: sa tao ba ito ginawa o sa hayop, ilang tao ang kasali, at sino ang nagbayad dito?

Puwedeng makatulong ang social media kapag galing sa mapagkakatiwalaang grupo ang mga post, at nakatutulong din ito para magsuportahan ang mga taong may parehong sakit. Pero tandaan:

• Hindi patunay ang post ng taong kakilala mo. Itanong pa rin ang parehong mga tanong: saan ito galing, bakit ito ginawa, at sino ang nagbabayad para rito?
• I-follow ang mga opisyal na account ng mga mapagkakatiwalaang grupo, na may link pabalik sa kanilang website. Ang mga opisyal na Facebook page ng PhilHealth ay PhilHealthOfficial at PhilHealthYAKAP.
• Magkakaiba ang katawan ng bawat tao. Ang nakatulong sa isang kaibigan o kamag-anak ay maaaring hindi bagay sa iyo. Tanggapin lang ang payo tungkol sa gamutan at gamot mula sa sarili mong doktor o sa health worker na nakaaalam ng iyong health history.
• Huwag kailanman i-post ang iyong personal na impormasyon, gaya ng buong pangalan, address, birthday o PhilHealth Identification Number (PIN). Sabi ng PhilHealth, hindi ito nangongolekta ng personal na impormasyon sa mga social media page nito.
• Kung hindi ka sigurado kung totoo ang isang post, huwag itong i-share. Ituro na lang sa pamilya at mga kaibigan ang mga mapagkakatiwalaang source.
• Huwag i-click ang mga link sa mensahe maliban kung kilala mo at pinagkakatiwalaan ang nagpadala.

Kung parang napakaganda para maging totoo, malamang hindi nga ito totoo. Magduda sa mga post, ad at nagbebenta na:

• nangangakong magpapagaling ng maraming sakit na hindi magkakaugnay, gaya ng cancer, diabetes at arthritis sa iisang produkto
• gumagamit ng testimonial ("Effective daw!") o ng mga "tunay na doktor" na maaaring bayad na aktor lang
• nangangako ng mabilis na lunas sa malubhang sakit
• gumagamit ng mga salitang miracle cure, bagong tuklas, exclusive o sinaunang lunas
• nagsasabing "ayaw ipaalam ito sa iyo ng mga doktor at kompanya ng gamot"
• gumagamit ng mga salitang parang siyentipiko pero walang saysay, o nagsasabing nanalo ng sikat na premyo
• nag-aalok ng money-back guarantee, walang tanong-tanong
• gumagamit ng nakakatakot o nagmamadaling headline para piliting kumilos ka o ibigay ang iyong impormasyon

Maaaring ginawa ang mga scam na produkto sa maruming lugar, may sangkap na wala sa label, o may reaksyon sa mga gamot na iniinom mo na.

Regular na naglalabas ang FDA Philippines ng public health warning laban sa mga produktong hindi rehistrado o mali ang label. Sa huling bahagi pa lang ng Oktubre 2026, kasama rito ang isang digital thermometer, isang blood pressure monitor na pang-braso, isang fingertip pulse oximeter, isang feeding bottle ng sanggol at isang sunscreen cream. Binabawi rin ng FDA ang babala kapag na-rehistro na ang produkto, kaya laging tingnan ang pinakabagong advisory.

Bago bumili o gumamit ng produktong pangkalusugan:

• I-check ito sa FDA. May online na Reporting and Verification portal (magbubukas sa bagong tab) ang FDA kung saan puwede kang maghanap ng produkto at mag-report ng problema. Puwede mo ring tingnan ang mga advisory sa website ng FDA Philippines (magbubukas sa bagong tab).
• Mag-ingat sa mga sinasabing "natural". Hindi laging ligtas ang natural: may mga halaman, gaya ng nakalalasong kabute, na nakamamatay. Anumang produktong sapat ang lakas para umepekto na parang gamot ay puwede ring magdulot ng side effect.
• Magtanong muna sa iyong doktor o pharmacist, lalo na kung umiinom ka ng resetang gamot.

Kung gumagamit ka ng blood pressure monitor sa bahay, basahin ang aming gabay sa pag-check ng blood pressure sa bahay.

Ginagaya ng mga scammer ang PhilHealth para nakawin ang personal at bank details ng mga tao. Sa kalagitnaan ng 2026, nakapagbabala na ang PhilHealth tungkol sa mga pekeng website at isang text blast na humihiling sa mga miyembro na mag-"update" ng kanilang impormasyon sa pamamagitan ng isang link. Tandaan:

• Ang tanging opisyal na website ng PhilHealth ay philhealth.gov.ph. Noong 2025, sinabi rin ng PhilHealth na hindi nito website ang kamukhang address na philhealth.e.gov.ph. Suriing mabuti ang spelling: puwedeng gumamit ang pekeng site ng "1" sa halip na "l".
• Hindi nagpapadala ang PhilHealth ng text message na may link na humihiling na i-update mo ang iyong personal o account details. Lalong mag-ingat sa mga link mula sa hindi kilalang 11-digit na mobile number.
• Hindi humihingi ang PhilHealth ng bayad, bank transfer o donasyon sa mga hindi opisyal na website, o ng iyong login details sa labas ng Member Portal nito.
• Huwag i-click, huwag sumagot, huwag magbigay ng detalye. I-report ang website o mensahe sa PhilHealth sa opisyal na Facebook page nito (PhilHealthOfficial), sa email na actioncenter@philhealth.gov.ph, o sa pinakamalapit na opisina ng PhilHealth.

Para sa tamang balita tungkol sa YAKAP, gamitin ang philhealth.gov.ph o ang Facebook page na PhilHealthYAKAP. Puwede mo ring basahin ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP at ang aming gabay sa kung ano ang sakop ng PhilHealth.

Ang payo ng mga magulang, lolo at lola, kapitbahay at ng manghihilot sa inyong lugar ay galing sa malasakit at mahabang karanasan, at dapat itong igalang. Pero ang kuwento ng isang taong gumaling ang pinakamahinang klase ng patunay: mahirap itong suriin, madalas ipinapasa lang mula sa isang tao papunta sa iba o gawa-gawa pa nga, at maaaring gumaling ang tao dahil sa ibang dahilan, gaya ng mga gamot na iniinom din niya.

Hindi patunay na ligtas ang isang lunas dahil lang "ilang henerasyon na itong ginagamit". May mga halamang gamot na ginamit noon na kalaunan ay natuklasang may panganib.

Ang puwede mong gawin:

• Sabihin sa iyong health worker ang bawat lunas, herbal tea o supplement na ginagamit mo, para makita nila kung may problema ito sa iyong mga gamot.
• Huwag itigil ang resetang gamot para subukan ang isang lunas nang hindi nagtatanong sa iyong doktor.
• Suriin ang malalaking pangako ("pang-cancer," "gamot sa lahat ng sakit") gamit ang mga hakbang sa itaas.

Para sa mga tanong tungkol sa sarili mong kalusugan:

• Pumunta sa iyong barangay health station, RHU o city health center. Maghanap ng health center na malapit sa iyo.
• Magtanong sa iyong PhilHealth YAKAP clinic sa iyong check-up.
• Magtanong sa pharmacist tungkol sa gamot, supplement o label ng produkto.
• Gamitin ang aming AI care navigator para matulungan kang humanap ng serbisyo o maghanda ng mga tanong para sa iyong pagbisita. Gabay ito, hindi doktor: i-check ang mahahalagang sagot sa isang health worker.
• Mag-book ng tawag sa isang nurse kung gusto mong pag-usapan ito kasama ang isang tao.

Dalhin ang post, link o produkto. Masasabi sa iyo ng health worker kung totoo ito at kung bagay ito sa iyo.