Sakit sa bato (chronic kidney disease): sintomas, test, stages at dialysis

Ang dalawang bato (kidney) mo, na bawat isa ay kasinlaki ng kamao, ang nagsasala ng iyong dugo. Inaalis nila ang dumi at sobrang tubig bilang ihi, pinapanatiling balanse ang mga mineral, tumutulong sa pagkontrol ng blood pressure, at gumagawa ng mga hormone para sa malusog na dugo at buto.

Ang chronic kidney disease (CKD) ay nangangahulugang may pinsala ang mga bato at hindi na sila gumagana nang maayos sa loob ng hindi bababa sa 3 buwan. Kadalasang unti-unting nabubuo ang pinsala sa loob ng maraming taon. Maaari itong manatiling banayad, o lumala hanggang tumigil na sa paggana ang mga bato: ang tinatawag na kidney failure, o CKD stage 5.

Maraming Pilipino ang tumatawag dito na sakit sa bato. Pero ang "bato" ay maaaring tumukoy sa kidney o sa kidney stone, kaya itanong sa doktor kung alin ang ibig niyang sabihin. Magkaibang problema ang kidney stones at impeksiyon sa bato; para sa impeksiyon, basahin ang aming gabay sa UTI.

Iba rin ang acute kidney injury (AKI), o biglaang pinsala sa bato. Nangyayari ito sa loob ng ilang oras o araw, halimbawa dahil sa malubhang impeksiyon, dehydration, ilang gamot o leptospirosis, at kadalasang gumagaling kapag naagapan. Pero kahit isang beses lang magka-AKI, tumataas na ang panganib na magka-CKD pagdating ng panahon.

Sa isang circular noong 2025, binanggit ng PhilHealth ang datos ng National Kidney and Transplant Institute (NKTI): humigit-kumulang isang Pilipino ang nagkaka-kidney failure bawat oras.

Kadalasang walang sintomas ang maagang sakit sa bato. Marami ang nalalaman lang ito kapag may nakitang problema sa regular na blood o urine test.

Kapag lumabas na ang mga sintomas, maaaring kasama ang:

• mabulang ihi
• mas madalas o mas madalang na pag-ihi kaysa dati, lalo na sa gabi
• pagod, makati o tuyong balat, pulikat at hirap matulog
• walang ganang kumain, pagduduwal, o pagpayat kahit hindi sinasadya

Ang mga sintomas ng kidney failure ay lumalabas sa bandang huli, habang naiipon ang dumi at tubig sa katawan:

• manas sa paa, bukung-bukong, binti o kamay
• hirap huminga at pagsusuka
• hirap mag-focus o pagkalito
• napakakaunting ihi, o may dugo sa ihi

Maaari ring dulot ng ibang problema na hindi gaanong malubha ang mga ito. Blood at urine test lang ang makapagsasabi kung may CKD ka.

Marami ang naniniwala na ang sakit sa balakang o sa ibabang bahagi ng likod ay "sakit sa bato". Hindi karaniwang senyales ng CKD ang sakit ng likod, at kadalasang walang anumang sakit na nararamdaman sa maagang CKD. Ibang problema ang sakit sa likod o tagiliran na may kasamang lagnat, o hapdi kapag umiihi: basahin ang aming gabay sa UTI at magpatingin agad.

Kadalasang dulot ang CKD ng ibang pangmatagalang sakit na nagpapahirap sa bato, at madalas ay higit sa isa nang sabay. Diabetes at high blood ang pinakakaraniwang sanhi.

• Diabetes: sinisira ng sobrang asukal sa dugo ang maliliit na pansala (filter) ng bato.
• High blood pressure (altapresyon): pinapahirapan nito ang maliliit na ugat ng dugo sa bato. Kapag napinsala na ang bato, lalo pang tumataas ang blood pressure.
• Sakit sa puso at mataas na cholesterol
• Glomerulonephritis: pamamaga ng mga pansala ng bato, minsan dahil sa lupus o ibang problema sa immune system.
• Mga sakit na namamana, gaya ng polycystic kidney disease.
• Nababarahang daloy ng ihi, dahil sa paulit-ulit na kidney stones o lumaking prostate.
• Impeksiyon sa bato at malubhang impeksiyon.
• Regular at matagalang paggamit ng mga pain reliever na NSAID

Mas mataas ang panganib mo kung may diabetes ka, high blood, sakit sa puso o heart failure; kung obese ka o lampas 60 ang edad; kung may malapit kang kamag-anak na nagka-kidney failure; kung nagka-AKI ka na dati; kung naninigarilyo ka; o kung malakas kang uminom ng alak. Ayon sa World Health Organization (WHO), sa mga bansang tulad natin, marami sa may CKD ang wala ni isa sa mga panganib na ito.

Dalawang simpleng test ang nakakakita ng CKD:

1. Creatinine sa dugo. Ang creatinine ay dumi mula sa mga kalamnan na inaalis ng malusog na bato. Ginagamit ito ng laboratoryo, kasama ang iyong edad at kasarian, para tantiyahin kung gaano kahusay magsala ang iyong bato: ito ang iyong eGFR (estimated glomerular filtration rate). Mas mabuti ang mas mataas na eGFR.
2. Albumin sa ihi. Ang albumin ay protina na dapat ay nananatili sa dugo; hinahayaan ng napinsalang bato na tumagas ito sa ihi. Makikita ito sa urine dipstick (bahagi ng urinalysis), at eksaktong sinusukat ito ng urine albumin-creatinine ratio (uACR). Mas mabuti ang mas mababang uACR.

Hindi sapat ang isang abnormal na resulta. Kapag ang eGFR ay mas mababa sa 60, o may albumin sa ihi, nang 3 buwan o higit pa, tumuturo ito sa CKD.

Mga stage ng CKD ayon sa eGFR

• Stage 1: 90 pataas, may iba pang senyales ng pinsala sa bato
• Stage 2: 60 hanggang 89, may senyales ng pinsala sa bato
• Stage 3a: 45 hanggang 59; stage 3b: 30 hanggang 44
• Stage 4: 15 hanggang 29
• Stage 5: mas mababa sa 15, kidney failure

May sarili ring mga stage ang albumin sa ihi, A1 hanggang A3. Sabay itong binabasa ng doktor mo, at maaari ka ring ipa-kidney ultrasound.

Magpa-test nang regular kung ikaw ay may diabetes, high blood, sakit sa puso, kamag-anak na nagka-kidney failure, AKI noon, paulit-ulit na kidney stones, lupus, o dugo o protina sa ihi. Kasama ang creatinine at urinalysis sa listahan ng mga lab test ng PhilHealth para sa primary care, kaya maipapagawa ito ng doktor sa PhilHealth YAKAP. Isulat ang iyong eGFR tuwing magpapa-test para maikumpara.

Walang lunas ang CKD, pero kaya itong pabagalin ng gamutan, maibsan ang mga sintomas at maprotektahan ang puso. Kontrolado ito ng karamihan sa pamamagitan ng gamot at check-up; sa UK, mga 2 sa bawat 100 lang ang umaabot sa kidney failure. Pinapataas ng CKD ang panganib ng atake sa puso at stroke, kaya kasama sa plano ang pag-aalaga sa puso.

• Kontrolin ang sanhi. Panatilihin ang blood pressure at blood sugar sa target na itinakda ng doktor mo. Basahin ang aming mga gabay sa high blood at diabetes.
• Mga gamot na nagpoprotekta sa bato. Madalas magreseta ang doktor ng ACE inhibitor (gaya ng enalapril) o ARB (gaya ng losartan), na nagpapababa ng blood pressure at maaaring magpabagal sa pinsala sa bato, kahit sa mga taong normal ang blood pressure. May iba ring umiinom ng SGLT2 inhibitor o statin. Inumin ang mga ito ayon sa reseta at huwag itigil nang kusa.
• Gamutin ang mga komplikasyon gaya ng anemia, mataas na potassium, o paghina ng buto dahil sa sobrang phosphorus, sa pamamagitan ng iron, mga tableta o iniksiyon na tumutulong sa katawan na gumawa ng red blood cells (gaya ng EPO), phosphate binder o pagbabago sa pagkain.

Pagkain at mga gawi

• Bawasan ang asin: hinay-hinay sa patis, toyo, bagoong, instant noodles at processed meat.
• Limitahan lang ang potassium kung sinabihan ka. Kung oo, bawasan ang mga pagkaing mayaman sa potassium gaya ng saging, patatas, beans, kamatis at citrus, at iwasan ang salt substitute.
• Huwag masyadong bawasan ang protina; matutulungan ka ng dietitian na mahanap ang tamang balanse. Sa malalang CKD, maaaring kailangan mong limitahan ang iniinom, kasama ang sabaw.
• Kumilos o mag-ehersisyo nang hindi bababa sa 150 minuto bawat linggo kung payag ang doktor mo, tumigil sa paninigarilyo, bawasan ang alak at matulog nang 7 hanggang 8 oras.

Mag-ingat sa mga painkiller at produkto. Ang mga NSAID gaya ng ibuprofen, naproxen at mefenamic acid ay maaaring makasira sa bato; kasama ang mga ito sa maraming gamot para sa sakit ng katawan, sipon at trangkaso. Tanungin ang pharmacist kung ano ang ligtas. Sabihin sa doktor ang lahat ng vitamins, supplement at herbal na produktong iniinom mo, at dalhin ang mga gamot mo sa bawat check-up. Walang "kidney cleanse" o "detox" na produkto na kayang ayusin ang napinsalang bato.

Sa stage 5, hindi na kaya ng mga bato na gawin nang mag-isa ang sapat na trabaho, at karamihan ay kailangan na ng dialysis o transplant para mabuhay. Kadalasang unti-unti itong dumarating, kaya may panahon pang magplano kasama ang iyong nephrologist (doktor sa bato).

• Hemodialysis: sinasala ng makina ang iyong dugo, kadalasan sa dialysis center nang mga tatlong beses sa isang linggo, gamit ang fistula (pinagdugtong na artery at vein sa braso) o catheter.
• Peritoneal dialysis (PD): pumapasok ang likido sa tiyan sa pamamagitan ng malambot na tubo, hinihigop nito ang dumi, at saka inilalabas. Ginagawa ito sa bahay araw-araw, mano-mano nang ilang beses sa maghapon (CAPD) o sa gabi gamit ang makina. Tuturuan ka muna ng dialysis nurse, madalas kasama ang isang kapamilya.
• Kidney transplant: bato mula sa buhay na donor o mula sa namatay na donor. Ito ang madalas na pinakamainam na gamutan, pero malaking operasyon ito at kailangan ng panghabambuhay na gamot laban sa rejection.
• Supportive care: para sa mga pumipiling huwag mag-dialysis, ginagamot ng team ang mga sintomas at sinusuportahan ang pamilya.

Kung walang transplant, kadalasang panghabambuhay na ang dialysis. Huwag lumiban sa session: maaaring maipon sa katawan ang potassium at tubig sa mapanganib na antas. Maghanap ng dialysis center na malapit sa iyo.

Sa ngayon (Nobyembre 2026), sinasagot ng PhilHealth ang karamihan ng pangunahing gamutan sa kidney failure:

• Hemodialysis: ₱6,350 bawat session mula Oktubre 2024, hanggang 156 na session bawat taon (hanggang ₱990,600). Kailangang CKD stage 5 ka at nakarehistro sa PhilHealth Dialysis Database; ipa-check sa iyong dialysis facility kung nakarehistro ka. Ang mga pangunahing serbisyo, kasama ang dialyzer, gamot sa anemia at ilang lab test, ay dapat walang dagdag na bayad; maaari lang singilin ang mga premium na dagdag kapag ipinaliwanag muna ito ng facility. Hindi naililipat sa susunod na taon ang mga hindi nagamit na session. Sakop din ng parehong case rate ang emergency dialysis para sa biglaang kidney failure.
• Peritoneal dialysis: ang Z Benefits package para sa adult ay nagbabayad ng ₱389,640 o ₱510,140 bawat taon, depende sa dami ng fluid bag na gamit araw-araw, kasama ang pangangalaga para maiwasan ang impeksiyon. Maaaring mas mataas ang package para sa mga bata. Ang sakop para sa adult ay CAPD sa accredited na PD provider.
• Kidney transplant: ang Z Benefits package ay nagbabayad ng ₱865,000 hanggang ₱1,045,000 kung buhay ang donor, at ₱1,583,000 hanggang ₱2,146,000 kung namatay na ang donor, sa mga ospital na may kontrata sa PhilHealth.
• Gamutan sa maagang CKD: libre ang check-up at mga sakop na lab test sa mga pampublikong YAKAP clinic (maaaring maningil ang pribadong YAKAP clinic ng hanggang ₱900 bawat taon), at libre ang mga gamot na nasa listahan sa mga accredited na botika hanggang ₱20,000 bawat taon.

May bayarin pa rin? Magtanong sa social worker ng ospital o sa Malasakit Center; doon nire-refer ng PhilHealth ang gastos na lampas sa kanilang rate. Basahin din ang aming gabay kung ano ang sakop ng PhilHealth.

• "Nalilinis ng maraming tubig ang sakit sa bato." Naiiwasan ng sapat na tubig ang dehydration, pero hindi nito naaayos ang bato. Sa malalang CKD, ang sobrang iniinom ay nagdudulot ng manas at nagpapahirap sa puso. Itanong kung gaano karami ang dapat mong inumin.
• "Nililinis ng buko juice o herbal tea ang bato." Walang inuming nakapagpapagaling sa CKD, at maraming fruit drink ang mayaman sa potassium, na hindi kayang alisin ng mahinang bato.
• "Nakasisira ng bato ang maintenance na gamot." Ang high blood at mataas na blood sugar ang pangunahing sanhi ng pinsala sa bato, at may mga gamot sa high blood na tumutulong pang protektahan ang bato. Inaayos ng doktor mo ang mga gamot batay sa iyong mga test.
• "Katapusan na kapag nag-dialysis." Ginagawa ng dialysis ang trabahong hindi na kaya ng bato, at tinutulungan nito ang mga tao na gumaan ang pakiramdam at humaba ang buhay. Kapag maagang nagplano kasama ang iyong doktor sa bato, may panahon kang pumili at maghanda.

• Alamin ang iyong mga numero: blood pressure, blood sugar at, kung may panganib ka, creatinine at urine test. Basahin ang aming gabay sa libreng check-up.
• Kontrolin ang diabetes at high blood, inumin ang mga gamot ayon sa reseta at huwag palampasin ang mga check-up.
• Kumain ng maraming gulay, prutas at whole grains, at bawasan ang asin, asukal at processed meat. Manatiling aktibo at panatilihin ang malusog na timbang.
• Huwag manigarilyo, at kaunti lang ang alak.
• Mag-ingat sa paggamit ng painkiller: sundin ang nakasulat sa label, at iwasan ang matagalang paggamit ng NSAID nang walang payo ng doktor.
• Iwasan ang biglaang pinsala sa bato: gamutin agad ng ORS ang dehydration dahil sa pagtatae, at ipagamot agad ang mga impeksiyon, kasama ang leptospirosis.

Maghanap ng health center, magtanong sa aming AI symptom guide o magtanong sa nurse.