Sakit sa kidney (chronic kidney disease): sintomas, test, stage kag dialysis

Ang imo duha ka kidney, nga ang kada isa kasinlaki sang kumo, amo ang nagasala sang imo dugo. Ginakuha nila ang higko kag sobra nga tubig paagi sa ihi, ginabalanse ang mga mineral, nagabulig sa pagkontrol sang blood pressure kag nagahimo sang mga hormone para sa maayo nga dugo kag bukog.

Ang chronic kidney disease (CKD) nagakahulugan nga nahalitan ang mga kidney kag indi na sila nagaobra sing maayo sa sulod sang indi magnubo sa 3 ka bulan. Masami hinay-hinay nga nagatipon ang kahalitan sa sulod sang madamo nga tuig. Mahimo ini magpabilin nga mahinay lang, ukon magmalala tubtob mag-untat na ang mga kidney: ang kidney failure, nga ginatawag man nga CKD stage 5.

Madamo nga Pilipino ang nagatawag sini nga sakit sa kidney ukon "sakit sa bato". Ang "bato" mahimo nagakahulugan sang kidney ukon kidney stone, gani pamangkota ang imo doktor kon diin sa duha ang iya buot silingon. Lain nga problema ang kidney stones kag impeksyon sa kidney; para sa impeksyon, tan-awa ang amon giya sa UTI.

Lain man ang acute kidney injury (AKI), ukon hinali nga kahalitan sa kidney. Natabo ini sa sulod sang pila ka oras ukon adlaw, halimbawa tungod sa grabe nga impeksyon, dehydration, pila ka bulong ukon leptospirosis, kag masami nagaayo kon mabulong dayon. Pero bisan isa lang ka AKI nagapataas na sang risgo sang CKD sa ulihi.

Sa isa ka circular sang 2025, ginsambit sang PhilHealth ang National Kidney and Transplant Institute (NKTI): mga isa ka Pilipino ang nagaabot sa kidney failure kada oras.

Ang temprano nga sakit sa kidney masami wala sing sintomas. Madamo ang nakahibalo lang kon may problema nga nakita sa regular nga blood ukon urine test.

Kon may maggwa na nga sintomas, mahimo upod ang:

• mabula nga ihi
• mas pirme ukon mas talagsa nga pag-ihi sang sa kinaandan, labi na sa gab-i
• kakapoy, makatol ukon uga nga panit, kalambre kag budlay makatulog
• wala gana magkaon, ginakasuka, ukon pagniwang bisan wala ginatinguhaan

Ang mga sintomas sang kidney failure nagagwa sa ulihi, samtang nagatipon ang higko kag tubig sa lawas:

• manas ukon paghubag sang tiil, bukong-bukong, batiis ukon kamot
• budlay magginhawa kag pagsuka
• budlay mag-focus ukon nalibog ang hunahuna
• diutay gid ang ihi, ukon may dugo ang ihi

Mahimo man ini tungod sa iban nga problema nga indi gid grabe. Ang blood kag urine test lang ang makasiling kon may CKD ka.

Madamo ang nagapati nga ang sakit sa hawak ukon sa idalom nga bahin sang likod nagakahulugan sang "sakit sa kidney". Indi sagad nga senyales sang CKD ang sakit sang likod, kag ang temprano nga CKD masami wala gid sing sakit nga mabatyagan. Lain nga problema ang sakit sang likod ukon kilid nga may hilanat, ukon mahapdi kon nagaihi: tan-awa ang amon giya sa UTI kag magpa-check dayon.

Ang CKD masami tungod sa iban nga malawig nga balatian nga nagapabudlay sa kidney, kag masami sobra sa isa ang dungan. Diabetes kag high blood ang pinakasagad nga kabangdanan.

• Diabetes: ang sobra nga asukar sa dugo nagahalit sang magagmay nga salaan (filter) sang kidney.
• High blood pressure: ginapabudlayan sini ang magagmay nga ugat sang dugo sa kidney. Ang nahalitan nga kidney nagapataas pa gid sang blood pressure.
• Balatian sa tagipusuon kag mataas nga cholesterol
• Glomerulonephritis: paghubag (inflammation) sang mga salaan sang kidney, kon kaisa tungod sa lupus ukon iban nga problema sa immune system.
• Mga balatian nga napanubli, pareho sang polycystic kidney disease.
• Nasampongan nga pag-ilig sang ihi, tungod sa nagabalik-balik nga kidney stones ukon nagdaku nga prostate.
• Impeksyon sa kidney kag grabe nga impeksyon.
• Regular kag malawig nga paggamit sang NSAID nga painkiller

Mas mataas ang imo risgo kon may diabetes ka, high blood, balatian sa tagipusuon ukon heart failure; kon obese ka ukon sobra na sa 60 ang edad; kon may malapit ka nga paryente nga nagka-kidney failure; kon nagka-AKI ka na sang una; kon nagapanigarilyo ka; ukon kon mabaskog ka mag-inom sang alak. Suno sa World Health Organization (WHO), sa mga pungsod pareho sang aton, madamo sa may CKD ang wala sang bisan isa sini nga mga risgo.

Duha ka simple nga test ang nagakita sang CKD:

1. Creatinine sa dugo. Ang creatinine isa ka higko halin sa kaunoran nga ginakuha sang maayo nga kidney. Ginagamit ini sang laboratoryo, upod ang imo edad kag sekso, para banabanaon kon daw ano kamaayo magsala ang imo kidney: ang imo eGFR (estimated glomerular filtration rate). Mas maayo ang mas mataas nga eGFR.
2. Albumin sa ihi. Ang albumin isa ka protina nga dapat magpabilin sa dugo; ginapabay-an sang nahalitan nga kidney nga magtulo ini sa ihi. Makita ini sa urine dipstick (bahin sang urinalysis), kag ang urine albumin-creatinine ratio (uACR) amo ang nagasukat sini sing eksakto. Mas maayo ang mas nubo nga uACR.

Indi bastante ang isa ka abnormal nga resulta. Ang eGFR nga nubo sa 60, ukon albumin sa ihi, nga nagadugay sang 3 ka bulan ukon labaw pa nagatudlo sa CKD.

Mga stage sang CKD suno sa eGFR

• Stage 1: 90 ukon labaw pa, upod ang iban nga senyales sang kahalitan sa kidney
• Stage 2: 60 tubtob 89, upod ang senyales sang kahalitan sa kidney
• Stage 3a: 45 tubtob 59; stage 3b: 30 tubtob 44
• Stage 4: 15 tubtob 29
• Stage 5: nubo sa 15, kidney failure

Ang albumin sa ihi may kaugalingon man nga mga stage, A1 tubtob A3. Dungan ini nga ginabasa sang imo doktor, kag mahimo man siya magpahimo sang kidney ultrasound.

Magpa-test sing regular kon may diabetes ka, high blood, balatian sa tagipusuon, paryente nga nagka-kidney failure, AKI sang una, nagabalik-balik nga kidney stones, lupus, ukon dugo ukon protina sa ihi. Upod ang creatinine kag urinalysis sa listahan sang lab test sang PhilHealth para sa primary care, gani mahimo ini ipahimo sang doktor sa PhilHealth YAKAP. Isulat ang imo eGFR kada test para makomparar.

Wala sing bulong nga makaayo sing bug-os sang CKD, pero ang pagbulong makapahinay sini, makapamag-an sang mga sintomas kag makaprotektar sang tagipusuon. Ang kalabanan nagakontrol sini paagi sa bulong kag check-up; sa UK, mga 2 sa kada 100 lang ang nagaabot sa kidney failure. Ginapataas sang CKD ang risgo sang atake sa tagipusuon kag stroke, gani bahin sang plano ang pag-atipan sang tagipusuon.

• Kontrola ang kabangdanan. Ipabilin ang blood pressure kag blood sugar sa target nga ginbutang sang imo doktor. Tan-awa ang amon mga giya parte sa high blood kag diabetes.
• Mga bulong nga nagaprotektar sang kidney. Masami nagareseta ang doktor sang ACE inhibitor (pareho sang enalapril) ukon ARB (pareho sang losartan), nga nagapanubo sang blood pressure kag mahimo makapahinay sang kahalitan sa kidney, bisan sa mga tawo nga normal ang blood pressure. Ang iban nagainom man sang SGLT2 inhibitor ukon statin. Inuma ini suno sa reseta kag indi pag-untati sa imo kaugalingon.
• Bulunga ang mga komplikasyon pareho sang anemia, mataas nga potassium, ukon maluya nga bukog tungod sa sobra nga phosphorus, paagi sa iron, tableta ukon injection nga nagabulig sa lawas maghimo sang red blood cells (pareho sang EPO), phosphate binder ukon pagbag-o sa pagkaon.

Pagkaon kag kinabatasan

• Magkaon sang diutay nga asin: hinay-hinay sa patis, toyo, ginamos, instant noodles kag processed meat.
• Limitahan lang ang potassium kon ginsilingan ka. Kon amo, buhini ang mga pagkaon nga madamo sang potassium pareho sang saging, patatas, beans, kamatis kag citrus, kag likawi ang salt substitute.
• Indi pagbuhini sing sobra ang protina; ang dietitian makabulig magpangita sang imo balanse. Sa grabe nga CKD, mahimo kinahanglan mo limitahan ang imnon, upod ang sabaw.
• Maghulag-hulag sing indi magnubo sa 150 ka minuto kada semana kon magsugot ang imo doktor, untati ang pagpanigarilyo, limitahan ang alak kag magtulog sang 7 tubtob 8 ka oras.

Mag-andam sa mga painkiller kag produkto. Ang mga NSAID pareho sang ibuprofen, naproxen kag mefenamic acid mahimo makahalit sa kidney; yara ini sa madamo nga bulong para sa sakit sang lawas, sip-on kag trangkaso. Pamangkota ang imo pharmacist kon ano ang luwas. Silingi ang imo doktor parte sa tanan nga bitamina, supplement kag herbal nga produkto nga imo ginagamit, kag dalha ang imo mga bulong sa kada check-up. Wala sing "kidney cleanse" ukon "detox" nga produkto nga makaayo sang nahalitan nga kidney.

Sa stage 5, indi na makaya sang mga kidney nga himuon ang bastante nga obra sa ila kaugalingon, kag ang kalabanan nagakinahanglan na sang dialysis ukon transplant para mabuhi. Masami hinay-hinay ini nga nagaabot, gani may tion pa magplano upod ang imo nephrologist (doktor sa kidney).

• Hemodialysis: isa ka makina ang nagasala sang imo dugo, masami sa dialysis center mga tatlo ka beses kada semana, paagi sa fistula (gindugtong nga artery kag vein sa butkon) ukon catheter.
• Peritoneal dialysis (PD): nagasulod ang likido sa tiyan paagi sa humok nga tubo, ginasuyop ang higko, kag dayon ginapaguwa. Ginahimo ini sa balay adlaw-adlaw, paagi sa kamot sing pila ka beses sa bug-os nga adlaw (CAPD) ukon sa gab-i paagi sa makina. Tudluan ka anay sang dialysis nurse, masami upod ang isa ka miyembro sang pamilya.
• Kidney transplant: kidney halin sa buhi nga donor ukon halin sa patay na nga donor. Masami amo ini ang pinakamaayo nga pagbulong, pero daku ini nga operasyon kag kinahanglan sang bulong kontra sa rejection sa bug-os nga kabuhi.
• Supportive care: para sa mga nagapili nga indi magpa-dialysis, ginabulong sang team ang mga sintomas kag ginasuportahan ang pamilya.

Kon wala sing transplant, ang dialysis masami sa bug-os na nga kabuhi. Indi paglaktawi ang mga session: mahimo magtipon ang potassium kag tubig sa lawas sa delikado nga lebel. Pangitaa ang mga dialysis center malapit sa imo.

Subong (Nobyembre 2026), ginabayaran sang PhilHealth ang kalabanan sang basic nga pag-atipan sa kidney failure:

• Hemodialysis: ₱6,350 kada session halin sang Oktubre 2024, tubtob 156 ka session kada tuig (tubtob ₱990,600). Kinahanglan nga CKD stage 5 ka kag rehistrado sa PhilHealth Dialysis Database; pangabaya ang imo dialysis facility nga usisaon ang imo rehistro. Ang basic nga mga serbisyo, upod ang dialyzer, bulong sa anemia kag pila ka lab test, dapat wala sing dugang nga bayad; ang premium nga dugang mahimo lang pabayaran pagkatapos ini ipaathag sang facility. Ang wala nagamit nga session indi madala sa masunod nga tuig. Ang pareho nga case rate nagasakop man sa emergency dialysis para sa hinali nga kidney failure.
• Peritoneal dialysis: ang Z Benefits package para sa adulto nagabayad sang ₱389,640 ukon ₱510,140 kada tuig, depende sa kadamuon sang fluid bag nga ginagamit kada adlaw, upod ang pag-atipan para malikawan ang impeksyon. Mahimo mas mataas ang package para sa kabataan. Ang sakop para sa adulto amo ang CAPD sa accredited nga PD provider.
• Kidney transplant: ang Z Benefits package nagabayad sang ₱865,000 tubtob ₱1,045,000 kon buhi ang donor, kag ₱1,583,000 tubtob ₱2,146,000 kon patay na ang donor, sa mga ospital nga may kontrata sa PhilHealth.
• Pag-atipan sa temprano nga CKD: libre ang check-up kag ang sakop nga lab test sa publiko nga YAKAP clinic (ang pribado nga YAKAP clinic mahimo magsingil sang tubtob ₱900 kada tuig), kag libre ang mga bulong nga nalista sa accredited nga botika tubtob ₱20,000 kada tuig.

May bayaran pa gihapon? Magpamangkot sa social worker sang ospital ukon sa Malasakit Center; didto ginare-refer sang PhilHealth ang gastos nga labaw sa ila rate. Tan-awa man ang amon giya kon ano ang sakop sang PhilHealth.

• "Ang madamo nga tubig nagahugas sang sakit sa kidney." Ang bastante nga tubig nagapugong sang dehydration, pero indi ini makaayo sang kidney. Sa grabe nga CKD, ang sobra nga imnon nagapamanas kag nagapabudlay sa tagipusuon. Pamangkot kon pila ang dapat mo imnon.
• "Ginalimpyo sang buko juice ukon herbal tea ang kidney." Wala sing ilimnon nga makaayo sang CKD, kag madamo nga fruit drink ang madamo sang potassium, nga indi makuha sang maluya nga kidney.
• "Nagahalit sang kidney ang maintenance nga bulong." Ang high blood kag mataas nga blood sugar ang panguna nga kabangdanan sang kahalitan sa kidney, kag ang pila ka bulong sa high blood nagabulig pa gani magprotektar sang kidney. Ginaadjust sang imo doktor ang mga bulong base sa imo mga test.
• "Ang dialysis amo na ang katapusan." Ginahimo sang dialysis ang obra nga indi na mahimo sang kidney, kag nagabulig ini sa mga tawo nga mangin mas maayo ang pamatyag kag mas malawig ang kabuhi. Ang temprano nga pagplano upod ang imo doktor sa kidney nagahatag sa imo sang tion magpili kag mag-preparar.

• Hibaluon ang imo mga numero: blood pressure, blood sugar kag, kon may risgo ka, creatinine kag urine test. Tan-awa ang amon giya sa libre nga check-up.
• Kontrola ang diabetes kag high blood, inuma ang mga bulong suno sa reseta kag indi paglaktawi ang mga appointment.
• Magkaon sang madamo nga utan, prutas kag whole grains, kag buhini ang asin, asukar kag processed meat. Maghulag-hulag kag ipabilin ang maayo nga timbang.
• Indi magpanigarilyo, kag diutay lang ang alak.
• Mag-andam sa paggamit sang painkiller: sunda ang label, kag likawi ang malawig nga paggamit sang NSAID nga wala sing laygay sang doktor.
• Likawi ang hinali nga kahalitan sa kidney: bulunga dayon sang ORS ang dehydration tungod sa pagkalibanga, kag ipabulong dayon ang mga impeksyon, upod ang leptospirosis.

Mangita sang health center, magpamangkot sa amon AI symptom guide ukon magpamangkot sa nurse.