High blood (hypertension): mga numero, sintomas kag ano ang dapat himuon

May duha ka numero ang blood pressure reading, pareho sang 120/80:

• Ang ibabaw nga numero (systolic) amo ang presyon kon nagabomba ang tagipusuon.
• Ang idalom nga numero (diastolic) amo ang presyon kon nagapahuway ang tagipusuon sa tunga sang mga pitik.

Amo ini ang ginagamit sang mga doktor sa Pilipinas, kon husto ang pagsukat sa clinic:

• 140/90 ukon labaw pa sa labaw sa isa ka higayon: may high blood pressure ka (hypertension).
• 180/120 ukon labaw pa: delikado nga kataas. Sukta liwat pagkatapos sang pila ka minuto. Kon amo gihapon kataas, tan-awa ang san-o dapat mangayo gilayon sang bulig.

Ang isa ka mataas nga reading indi nagakahulugan nga may high blood ka. Mahimo magtaas sa makadali ang blood pressure tungod sa stress, kape, pagpanigarilyo ukon ehersisyo. Ginahimo ang diagnosis pagkatapos sang mga reading sa lain-lain nga adlaw.

Kon nagapabulong ka, ang tulumuron sang mga giya sa Pilipinas amo ang blood pressure nga nubo sa 130/80 para sa kalabanan sang adulto. Ang imo doktor ang magatalana sang husto nga target para sa imo, depende sa imo edad kag iban pa nga problema sa panglawas.

Ang kalabanan sang may high blood pressure wala sang ginabatyag nga lain. Amo ina nga ginatawag ini nga silent killer: mahimo sini halitan ang tagipusuon, utok, kidney kag mata sa sulod sang madamo nga tuig antes may mabatyagan nga sala.

Madamo ang nagapati nga mabatyagan nila kon mataas ang ila dugo, pareho sang matig-a ukon masakit nga batok, lipong ukon sakit sang ulo. Madamo pa nga iban nga kabangdanan ini nga mga pamatyag, kag ang kalabanan sang may high blood wala sang bisan isa sini. Ang bugtong nga paagi agod mahibaluan ang imo blood pressure amo ang pagsukat sini. Indi gid magdesisyon nga mag-inom ukon indi mag-inom sang bulong base sa imo ginabatyag.

Ang mataas gid nga blood pressure kon kaisa nagadala sang grabe nga sakit sang ulo, paglabo sang panulok, sakit sa dughan ukon budlay nga pagginhawa. Mahimo ini nga senyales sang emergency.

Masami, wala sang isa lang ka kabangdanan ang high blood. Hinay-hinay ini nga nagatubo sa sulod sang madamo nga tuig. Mas mataas ang imo risgo kon ikaw:

• tigulang na, ukon may high blood sa inyo pamilya
• mahilig sa maparat kag diutay ang ginakaon nga prutas kag utan
• indi aktibo ang lawas
• sobra ang kabug-aton
• nagapanigarilyo ukon nagagamit sang iban nga tabako, ukon mabaskog mag-inom sang alak
• may diabetes ukon balatian sa kidney

Daku nga bahin sang problema sa Pilipinas ang asin. Halos doble sang sodium nga ginarekomenda sang WHO ang ginakaon sang mga adulto nga Pilipino. Ginalaygay sang WHO nga nubo sa 5 ka gramo nga asin kada adlaw, ukon indi pa mag-abot sa isa ka kutsarita sa kabilugan. Madamo sini ang natago sa:

• patis, toyo, ginamos kag mga seasoning mix ukon pampanamit nga cube
• ginasinan kag ginbulad nga isda pareho sang uga kag daing
• instant noodles kag de-lata pareho sang corned beef kag luncheon meat
• processed meat pareho sang hotdog, longganisa, ham kag tocino
• chips, chicharon kag iban pa nga maparat nga snacks

Kon kaisa, ang high blood tungod sa iban nga kondisyon, pareho sang balatian sa kidney, problema sa hormone ukon pila ka bulong. Mahimo ini susihon sang imo doktor.

Sa pagligad sang tion, ginapabudlayan sang high blood ang imo mga ugat kag tagipusuon. Ini ang nanguna nga risk factor sang stroke kag atake sa tagipusuon. Mahimo man ini magresulta sa heart failure, kahalitan sa kidney kag problema sa panulok.

Naganubo ini nga mga risgo kon mapanubo ang imo blood pressure.

Kinahanglan sang espesyal nga pag-atipan ang high blood samtang nagabusong. Ang reading nga 140/90 ukon labaw pa sa nagabusong dapat ipakonsulta sa doktor sa amo man nga adlaw, kay mahimo ini nga senyales sang pre-eclampsia, nga delikado sa iloy kag sa lapsag.

Libre ang pagpasukat sang blood pressure sa imo barangay health station, rural health unit ukon YAKAP clinic. Kon may high blood ka, makabulig ang blood pressure monitor sa balay agod makita ninyo sang doktor kon kamusta ka.

Para sa husto nga reading:

1. Indi magpanigarilyo, mag-ehersisyo ukon mag-inom sang kape, tsa ukon softdrinks sa sulod sang 30 ka minuto antes magsukat.
2. Mag-ihi anay.
3. Magpungko nga hilway sa sulod sang 5 ka minuto, nakasandig ang likod, nakatapak ang duha ka tiil sa salog kag indi nakakros ang tiil.
4. Ibutang ang butkon sa lamesa agod kapareho sang tagipusuon ang cuff.
5. Ibutang ang cuff sa hubo nga panit sa ibabaw nga bahin sang butkon, diutay sa ibabaw sang siko. Maggamit sang cuff nga husto ang kadakuon para sa imo butkon.
6. Magpabilin nga nagapungko kag indi maghulag samtang nagasukat.
7. Magkuha sang duha ukon tatlo ka reading nga may isa ka minuto nga ulot, kag isulat tanan upod ang petsa kag oras.

Pilia ang validated nga digital monitor (natilawan ang katumpakan) nga may cuff para sa ibabaw nga butkon. Mamangkot sa imo health center ukon sa pharmacist kon indi ka sigurado kon ano ang baklon.

Mabuligan ka sang amon libre nga AI blood pressure coach sa paglista kag paghangop sang imo mga reading.

Nakabulig sa tanan nga may high blood ang pagbag-o sa pagkabuhi. Para sa pila nga diutay lang ang kataas sang reading, mahimo nga bastante na ini:

• Bawasan ang asin: magluto nga diutay ang patis kag toyo, tilawi anay ang pagkaon antes dugangan, kag pilia ang presko nga pagkaon imbes sang instant kag de-lata.
• Magkaon sang mas madamo nga utan kag prutas.
• Mangin aktibo sa indi magnubo sa 150 ka minuto kada semana, pareho sang 30 ka minuto nga madasig nga paglakat sa kalabanan sang mga adlaw.
• Magpanubo sang kabug-aton kon sobra ang imo kabug-aton.
• Untati ang pagpanigarilyo kag iban pa nga paggamit sang tabako, kag bawasan ang pag-inom sang alak.

Madamo man ang nagakinahanglan sang maintenance nga bulong. Upod sa sagad nga mga bulong sa blood pressure ang amlodipine, losartan, enalapril, metoprolol kag hydrochlorothiazide. Ang doktor ang magapili kon diin kag pila, base sa imo panglawas.

• Imna ini adlaw-adlaw, bisan maayo ang imo pamatyag. Normal ang imo blood pressure kay nagaobra ang bulong.
• Indi pag-untati ukon ilisan ang imo bulong nga wala nakighambal sa doktor, bisan maayo ang imo mga reading. Indi pag-inom sang dugang nga tableta bangod lang mataas ang reading, kag indi gid pag-inom sang bulong sa high blood sang iban nga tawo.
• Kon may side effect ka, sugiri ang doktor. May iban pa nga bulong nga mahimo tilawan.

Upod ining lima ka bulong sa mga libre nga bulong sa mga clinic sang PhilHealth YAKAP, nga ireseta sang imo YAKAP doctor. Mahimo man nga may libre ukon barato nga maintenance nga bulong sa imo health center.

Kinahanglan mo sang bulig sa pagsunod sa pagbulong? Mamangkot sa nurse ukon mag-book sang tawag sa nurse.

Ang mga batasan nga nagabulong sa high blood nagabulig man sa paglikaw sini: diutay nga asin, mas madamo nga utan kag prutas, regular nga ehersisyo, husto nga kabug-aton, indi pagpanigarilyo, kag diutay ukon wala sang alak.

Hibaluon ang imo mga numero. Pirme magpasukat sang blood pressure, kag mas masami kon nangin mataas na ini anay, tigulang ka na, sobra ang imo kabug-aton ukon may diabetes ka. Upod sa imo tinuig nga una nga pagbisita sa YAKAP clinic ang libre nga health check.

Sagad ang high blood sa Pilipinas, kag madamo sa may ara sini ang wala nakahibalo. Suno sa WHO, tubtob sang bag-o lang, mga 1 lang sa kada 5 ka Pilipino nga may high blood ang kontrolado ang ila blood pressure. Ang simple nga pagpasukat ang una nga lakat.