High blood (hypertension): mga numero, sintomas ug unsay angay buhaton

Ang blood pressure reading adunay duha ka numero, sama sa 120/80:

• Ang ibabaw nga numero (systolic) mao ang presyon kon mobomba ang kasingkasing.
• Ang ubos nga numero (diastolic) mao ang presyon kon mopahulay ang kasingkasing taliwala sa mga pitik.

Mao kini ang gigamit sa mga doktor sa Pilipinas, kon husto ang pagsukod sa clinic:

• 140/90 o labaw pa sa labaw sa usa ka higayon: aduna kay high blood pressure (hypertension).
• 180/120 o labaw pa: delikado nga kataas. Sukda pag-usab human sa pipila ka minuto. Kon ingon gihapon kataas, tan-awa ang kanus-a mangayo dayon og tabang.

Ang usa ka taas nga reading dili nagpasabot nga high blood ka. Mahimong mosaka sa makadiyot ang blood pressure tungod sa stress, kape, panigarilyo o ehersisyo. Ang diagnosis mahimo human sa mga reading sa lain-laing adlaw.

Kon nagpatambal ka, ang tumong sa mga giya sa Pilipinas mao ang blood pressure nga ubos sa 130/80 alang sa kadaghanan sa mga hamtong. Ang imong doktor ang motakda sa husto nga target alang nimo, depende sa imong edad ug uban pang problema sa panglawas.

Kadaghanan sa adunay high blood pressure walay gibati nga lahi. Mao nga gitawag kini og silent killer: mahimo niining dauton ang kasingkasing, utok, kidney ug mata sulod sa daghang tuig sa dili pa adunay mabati nga sayop.

Daghan ang nagtuo nga mabati nila kon taas ang ilang dugo, pananglitan isip gahi o sakit nga batok, kalipong o sakit sa ulo. Daghan pang ubang hinungdan kini nga mga pamati, ug kadaghanan sa adunay high blood walay bisan usa niini. Ang bugtong paagi aron mahibal-an ang imong blood pressure mao ang pagsukod niini. Ayaw gayud pagdesisyon nga moinom o dili moinom og tambal base sa imong gibati.

Ang taas kaayo nga blood pressure usahay makahatag og grabe nga sakit sa ulo, paglabo sa panan-aw, sakit sa dughan o lisod nga pagginhawa. Mahimong timailhan kini sa emergency.

Kasagaran, walay usa ra ka hinungdan ang high blood. Hinay-hinay kini nga motungha sulod sa daghang tuig. Mas taas ang imong risgo kon ikaw:

• tigulang na, o adunay high blood sa inyong pamilya
• ganahan og parat ug gamay ra ang kaon og prutas ug utanon
• dili aktibo sa lawas
• sobra ang timbang
• nanigarilyo o mogamit og laing tabako, o kusog moinom og ilimnon nga makahubog
• adunay diabetes o sakit sa kidney

Dako nga bahin sa problema sa Pilipinas ang asin. Hapit doble sa sodium nga girekomendar sa WHO ang gikaon sa mga hamtong nga Pilipino. Gitambagan sa WHO nga ubos sa 5 ka gramo nga asin matag adlaw, o dili pa moabot og usa ka kutsarita sa kinatibuk-an. Daghan niini ang natago sa:

• patis, toyo, ginamos ug mga seasoning mix o pampalami nga cube
• inasinan ug pinauga nga isda sama sa bulad ug daing
• instant noodles ug de-lata sama sa corned beef ug luncheon meat
• processed meat sama sa hotdog, longganisa, ham ug tocino
• chips, chicharon ug uban pang parat nga snacks

Usahay, ang high blood tungod sa laing kondisyon, sama sa sakit sa kidney, problema sa hormone o pipila ka tambal. Mahimong susihon kini sa imong doktor.

Sa paglabay sa panahon, gipakapoy sa high blood ang imong mga ugat ug kasingkasing. Kini ang nag-unang risk factor sa stroke ug atake sa kasingkasing. Mahimo usab kining mosangpot sa heart failure, kadaot sa kidney ug problema sa panan-aw.

Mokunhod kini nga mga risgo kon mapaubos ang imong blood pressure.

Kinahanglan og espesyal nga pag-atiman ang high blood samtang mabdos. Ang reading nga 140/90 o labaw pa sa mabdos kinahanglan ipatan-aw sa doktor sa samang adlaw, tungod kay mahimong timailhan kini sa pre-eclampsia, nga delikado sa inahan ug sa bata.

Libre ang pagpasukod sa blood pressure sa imong barangay health station, rural health unit o YAKAP clinic. Kon high blood ka, makatabang ang blood pressure monitor sa balay aron makita ninyo sa doktor kon unsa ka na.

Alang sa husto nga reading:

1. Ayaw panigarilyo, pag-ehersisyo o pag-inom og kape, tsa o softdrinks sulod sa 30 ka minuto sa dili pa magsukod.
2. Pag-ihi una.
3. Lingkod nga hilom sulod sa 5 ka minuto, nakasandig ang likod, nakatunob ang duha ka tiil sa salog ug dili nakakrus ang tiil.
4. Ipahimutang ang bukton sa lamesa aron kaparehas sa kasingkasing ang cuff.
5. Ibutang ang cuff sa hubo nga panit sa ibabaw nga bahin sa bukton, gamay ibabaw sa siko. Gamit og cuff nga husto ang gidak-on alang sa imong bukton.
6. Pabilin nga naglingkod ug dili molihok samtang nagsukod.
7. Pagkuha og duha o tulo ka reading nga adunay usa ka minuto nga gilay-on, ug isulat tanan uban ang petsa ug oras.

Pilia ang validated nga digital monitor (nasulayan ang katukma) nga adunay cuff alang sa ibabaw nga bukton. Pangutana sa imong health center o sa pharmacist kon dili ka sigurado kon unsa ang paliton.

Matabangan ka sa among libre nga AI blood pressure coach sa paglista ug pagsabot sa imong mga reading.

Makatabang sa tanang adunay high blood ang kausaban sa pagkinabuhi. Alang sa pipila nga medyo taas ra ang reading, mahimong igo na kini:

• Pakunhoron ang asin: pagluto nga gamay ang patis ug toyo, tilawi una ang pagkaon sa dili pa dugangan, ug pilia ang presko nga pagkaon kaysa sa instant ug de-lata.
• Pagkaon og mas daghang utanon ug prutas.
• Pagpaaktibo sulod sa labing menos 150 ka minuto matag semana, sama sa 30 ka minuto nga paspas nga paglakaw sa kadaghanan sa mga adlaw.
• Pakunhod sa timbang kon sobra ang imong timbang.
• Hunonga ang panigarilyo ug ubang paggamit og tabako, ug pakunhoron ang pag-inom og ilimnon nga makahubog.

Daghan usab ang manginahanglan og maintenance nga tambal. Apil sa kasagarang tambal sa blood pressure ang amlodipine, losartan, enalapril, metoprolol ug hydrochlorothiazide. Ang doktor ang mopili kon hain ug pila, base sa imong panglawas.

• Imna kini adlaw-adlaw, bisan kon maayo ang imong pamati. Normal ang imong blood pressure tungod kay nagtrabaho ang tambal.
• Ayaw hunonga o ilisi ang imong tambal nga wala makig-istorya sa doktor, bisan kon maayo ang imong mga reading. Ayaw pag-inom og dugang nga tableta tungod lang kay taas ang reading, ug ayaw gayud pag-inom sa tambal sa high blood sa laing tawo.
• Kon aduna kay side effect, sultihi ang doktor. Adunay uban pang tambal nga masulayan.

Apil kining lima ka tambal sa mga libre nga tambal sa mga clinic sa PhilHealth YAKAP, nga ireseta sa imong YAKAP doctor. Mahimo usab nga adunay libre o barato nga maintenance nga tambal sa imong health center.

Kinahanglan og tabang sa pagsunod sa pagtambal? Pangutana sa nurse o pag-book og tawag sa nurse.

Ang mga batasan nga makatambal sa high blood makatabang usab sa paglikay niini: gamay nga asin, daghang utanon ug prutas, regular nga ehersisyo, husto nga timbang, dili manigarilyo, ug gamay o walay ilimnon nga makahubog.

Hibal-i ang imong mga numero. Kanunay nga magpasukod sa blood pressure, ug mas kanunay kon taas na kini kaniadto, tigulang ka na, sobra ang imong timbang o aduna kay diabetes. Apil sa imong tinuig nga unang bisita sa YAKAP clinic ang libre nga health check.

Kasagaran ang high blood sa Pilipinas, ug daghan sa adunay niini ang wala mahibalo. Sumala sa WHO, hangtod karong bag-o, mga 1 lamang sa matag 5 ka Pilipino nga adunay high blood ang kontrolado ang ilang blood pressure. Ang yano nga pagpasukod ang unang lakang.