High blood (hypertension): dagiti numero, sintomas ken ania ti rumbeng nga aramiden

Adda dua a numero ti blood pressure reading, kas iti 120/80:

• Ti ngato a numero (systolic) ket ti presion no agbomba ti puso.
• Ti baba a numero (diastolic) ket ti presion no aginana ti puso iti nagbaetan dagiti pitik.

Daytoy ti us-usaren dagiti doktor iti Filipinas, no umno ti panagrukod iti clinic:

• 140/90 wenno ad-adu pay iti ad-adu ngem maysa a gundaway: addaanka iti high blood pressure (hypertension).
• 180/120 wenno ad-adu pay: delikado a kangato. Rukodem manen kalpasan ti sumagmamano a minuto. No kasta latta kangato, kitaem ti no kaano ti dagus nga agkiddaw iti tulong.

Ti maysa a nangato a reading ket saan a kaipapanan nga addaanka iti high blood. Mabalin a ngumato iti apagbiit ti blood pressure gapu iti stress, kape, panagsigarilio wenno ehersisio. Maaramid ti diagnosis kalpasan dagiti reading iti nadumaduma nga aldaw.

No agpaagaska, ti panggep dagiti giya iti Filipinas ket blood pressure a nababbaba ngem 130/80 para iti kaaduan a nataengan. Ti doktor-mo ti mangikeddeng iti umno a target para kenka, segun iti tawenmo ken dadduma pay a parikut iti salun-at.

Kaaduan kadagiti addaan iti high blood pressure ket awan ti mariknada a naiduma. Isu a maawagan daytoy iti silent killer: mabalin a dangranna ti puso, utek, kidney ken mata iti adu a tawen sakbay nga adda mariknam a saan a nasayaat.

Adu ti mamati a mariknada no nangato ti darada, kas pagarigan iti nakaro wenno nasakit a tengnged, ulaw wenno sakit ti ulo. Adu pay a sabali a gapu dagitoy a rikna, ken kaaduan kadagiti addaan iti high blood ket awan uray maysa kadagitoy. Ti laeng wagas a pakaammuam iti blood pressure-mo ket ti panangrukod iti daytoy. Dimo pulos ikeddeng ti uminom wenno saan nga uminom iti agas gapu iti mariknam.

Ti nangato unay a blood pressure ket mabalin a mangpataud no dadduma iti nakaro a sakit ti ulo, panaglibeg ti panagkita, sakit ti barukong wenno narigat a panaganges. Mabalin a pagilasinan dagitoy ti emerhensia.

Masansan, awan ti maymaysa a gapuanan ti high blood. In-inut a bumukel daytoy iti adu a tawen. Nangatngato ti peligrom no sika ket:

• nataenganen, wenno adda high blood iti pamiliayo
• managkaan iti naapgad ken bassit ti kanem a prutas ken nateng
• saan nga aktibo ti bagim
• nalukmeg unay
• agsigarilio wenno agusar iti sabali a tabako, wenno nalaing nga uminom iti arak
• addaan iti diabetes wenno sakit ti kidney

Dakkel a paset ti parikut iti Filipinas ti asin. Agarup doble ti sodium nga irekomenda ti WHO ti kanen dagiti nataengan a Filipino. Balakad ti WHO ti nababbaba ngem 5 a gramo nga asin iti inaldaw, wenno saan pay a dumanon iti maysa a kutsarita iti amin-amin. Adu iti daytoy ti nailemmeng iti:

• patis, toyo, bagoong ken dagiti seasoning mix wenno pampanam a cube
• naasinan ken namaga a lames kas iti tuyo ken daing
• instant noodles ken de lata kas iti corned beef ken luncheon meat
• processed meat kas iti hotdog, longganisa, ham ken tocino
• chips, chicharon ken dadduma pay a naapgad a snacks

No dadduma, ti high blood ket gapu iti sabali a kasasaad, kas iti sakit ti kidney, parikut iti hormone wenno dadduma nga agas. Mabalin a sukimaten dagitoy ti doktor-mo.

Iti panaglabas ti tiempo, pagrigaten ti high blood dagiti uratmo ken ti pusom. Daytoy ti kangrunaan a risk factor ti stroke ken atake ti puso. Mabalin met nga agbanag daytoy iti heart failure, pannakadangran ti kidney ken parikut iti panagkita.

Bumaba dagitoy a peligro no maibaba ti blood pressure-mo.

Kasapulan ti naisangsangayan a panangaywan iti high blood bayat ti panagsikog. Ti reading a 140/90 wenno ad-adu pay iti masikog ket rumbeng a maipakita iti doktor iti isu met laeng nga aldaw, gapu ta mabalin a pagilasinan daytoy ti pre-eclampsia, a delikado iti ina ken iti maladaga.

Libre ti agparukod iti blood pressure iti barangay health station, rural health unit wenno YAKAP clinic-mo. No addaanka iti high blood, makatulong ti blood pressure monitor iti balay tapno makitayo ken ti doktor no kasano ti kasasaadmo.

Para iti umno a reading:

1. Dika agsigarilio, ag-ehersisio wenno uminom iti kape, tsaa wenno soft drinks iti uneg ti 30 a minuto sakbay nga agrukod.
2. Umuna nga agisbo.
3. Agtugaw a natalna iti 5 a minuto, nakasanday ti likud, nakaitapaw ti dua a saka iti datar ken saan a nakasalumpikis dagiti saka.
4. Iyaplag ti takiag iti lamisaan tapno kapada ti puso ti cuff.
5. Ikabil ti cuff iti lamolamo a kudil iti ngato a paset ti takiag, iti bassit a ngato ti siko. Agusar iti cuff nga umno ti kadakkelna para iti takiagmo.
6. Agtalinaedka a nakatugaw ken saan nga aggaraw bayat ti panagrukod.
7. Mangala iti dua wenno tallo a reading nga addaan iti maysa a minuto a baetna, ken isuratmo amin agraman ti petsa ken oras.

Pilien ti validated a digital monitor (nasubokan ti kinaumnona) nga addaan iti cuff para iti ngato a takiag. Agsaludsod iti health center-mo wenno iti pharmacist no saanka a sigurado no ania ti gatangem.

Matulongannaka ti libre nga AI blood pressure coach-mi nga agrekord ken mangawat kadagiti reading-mo.

Makatulong iti amin nga addaan iti high blood ti panagbaliw ti panagbiag. Para kadagiti dadduma a bassit laeng ti kangato ti reading-da, mabalin nga umanayen daytoy:

• Kissayan ti asin: aglutoka iti bassit a patis ken toyo, ramanam nga umuna ti taraon sakbay nga inayunam, ken pilien ti presko a taraon imbes nga instant ken de lata.
• Mangan iti ad-adu a nateng ken prutas.
• Agbalin nga aktibo iti saan a kumurang iti 150 a minuto iti tunggal lawas, kas iti 30 a minuto a napartak a pagnapagna iti kaaduan nga aldaw.
• Pabassiten ti dagsenmo no nalukmegka unay.
• Isardeng ti panagsigarilio ken sabali pay a panagusar iti tabako, ken kissayan ti panaginom iti arak.

Adu met ti makasapul iti maintenance nga agas. Mairaman kadagiti kadawyan nga agas iti blood pressure ti amlodipine, losartan, enalapril, metoprolol ken hydrochlorothiazide. Ti doktor ti mangpili no ania ken mano, segun iti salun-atmo.

• Inumem daytoy iti inaldaw, uray no nasayaat ti riknam. Normal ti blood pressure-mo gapu ta agtartrabaho ti agas.
• Dimo isardeng wenno sukatan ti agasmo no saanka a nakisarita iti doktor, uray no nasayaat dagiti reading-mo. Dika uminom iti nayon a tableta gapu laeng ta nangato ti reading, ken dimo pulos inumen ti agas ti high blood ti sabali a tao.
• No addaanka iti side effect, ibagam iti doktor. Adda dadduma pay nga agas a mabalin a padasen.

Mairaman dagitoy a lima nga agas kadagiti libre nga agas kadagiti clinic ti PhilHealth YAKAP, nga ireseta ti YAKAP doctor-mo. Mabalin met nga adda libre wenno nalaka a maintenance nga agas iti health center-mo.

Kasapulam ti tulong iti panangsurot iti panangagas? Agsaludsod iti nurse wenno ag-book iti tawag iti nurse.

Dagiti ugali a mangagas iti high blood ket tumulong met a mangliklik iti daytoy: bassit nga asin, ad-adu a nateng ken prutas, regular nga ehersisio, umno a dagsen, saan nga agsigarilio, ken bassit wenno awan nga arak.

Ammuem dagiti numeromo. Kanayon nga agparukod iti blood pressure, ken ad-adda a masansan no nangato daytoy idi, nataenganka, nalukmegka unay wenno addaanka iti diabetes. Mairaman iti tinawen nga umuna a panagbisitam iti YAKAP clinic ti libre a health check.

Kadawyan ti high blood iti Filipinas, ken adu kadagiti addaan iti daytoy ti saan a makaammo. Kuna ti WHO nga agingga iti kaudian, agarup 1 laeng iti tunggal 5 a Filipino nga addaan iti high blood ti kontrolado ti blood pressure-da. Ti simple a panagparukod ti umuna nga addang.