Sakit ti kidney (chronic kidney disease): sintomas, test, stage ken dialysis

Ti dua a kidney-mo, a ti tunggal maysa ket kas kadakkel ti kumo, ti mangsagat iti daram. Ikkatenda ti rugit ken nasobra a danum babaen ti isbo, pagtimbengenda dagiti mineral, tumulongda a mangkontrol iti blood pressure ken mangaramidda kadagiti hormone para iti nasalun-at a dara ken tulang.

Ti chronic kidney disease (CKD) ket kayatna a sawen a nadangran dagiti kidney ket saan a nasayaat ti panagandarda iti saan a basbassit ngem 3 a bulan. Kadawyan nga in-inut nga umadu ti dangran iti adu a tawen. Mabalin nga agtalinaed a nalag-an, wenno kumaro agingga nga agsardeng dagiti kidney: ti kidney failure, a maawagan met iti CKD stage 5.

Adu a Pilipino ti mangawag iti daytoy iti sakit ti kidney wenno "sakit ti bato". Ti "bato" ket mabalin a kayatna a sawen ti kidney wenno ti kidney stone, isu a damagem iti doktormo no ania ti kayatna a sawen. Sabali a parikut ti kidney stones ken impeksion iti kidney; para iti impeksion, kitaem ti giyami maipapan iti UTI.

Sabali met ti acute kidney injury (AKI), wenno kellaat a pannakadangran ti kidney. Mapasamak daytoy iti uneg ti sumagmamano nga oras wenno aldaw, kas pagarigan gapu iti nakaro nga impeksion, dehydration, dadduma nga agas wenno leptospirosis, ket masansan nga umimbag no maagasan a dagus. Ngem uray maminsan laeng a maaddaan iti AKI, ngumatngato ti peligro ti CKD iti masanguanan.

Iti maysa a circular idi 2025, inadaw ti PhilHealth ti National Kidney and Transplant Institute (NKTI): agarup maysa a Pilipino ti maaddaan iti kidney failure iti tunggal oras.

Kadawyan nga awan ti sintomas ti nasapa a sakit ti kidney. Adu ti makaammo laeng no adda parikut a nakita iti regular a blood wenno urine test.

No agparang dagiti sintomas, mabalin a mairaman dagitoy:

• nabulbula nga isbo
• nasansan wenno manmano a panagisbo ngem iti kadawyan, nangnangruna iti rabii
• bannog, nagatel wenno namaga a kudil, kalambre ken narigat a maturog
• awan ganas a mangan, kasla agsarua, wenno panagkuttong uray di gagaraen

Dagiti sintomas ti kidney failure ket agparang iti kamaudiananna, bayat nga umadu ti rugit ken danum iti bagi:

• panaglumteg (manas) dagiti saka, bukong-bukong, gurong wenno ima
• narigat nga aganges ken panagsarua
• narigat ti agpokus wenno panagkariribuk ti panunot
• bassit unay ti isbo, wenno adda dara ti isbo

Mabalin met a gapuanan dagitoy ti sabali a parikut a saan unay a nakaro. Ti blood ken urine test laeng ti makaipakita no addaanka iti CKD.

Adu ti mamati a ti sakit ti siket wenno ti baba a paset ti likud ket "sakit ti kidney". Saan a kadawyan a pagilasinan ti CKD ti sakit ti likud, ket kadawyan nga awan pulos ti sakit a mariknam iti nasapa a CKD. Sabali a parikut ti sakit ti likud wenno sikigan nga addaan gurigor, wenno sakit no agisbo: kitaem ti giyami maipapan iti UTI ken agpa-check a dagus.

Kadawyan a gapu ti CKD dagiti sabali a nabayag a sakit a mangparigat iti kidney, a masansan nga ad-adu ngem maysa iti agpada a tiempo. Diabetes ken high blood ti kadawyan unay a gapuna.

• Diabetes: dadaelen ti nasobra nga asukar iti dara dagiti babassit a sagat (filter) ti kidney.
• High blood pressure: parigatenna dagiti babassit nga urat ti dara iti kidney. Kalpasanna, ad-adda pay a pangatoen dagiti nadangran a kidney ti blood pressure.
• Sakit ti puso ken nangato a cholesterol
• Glomerulonephritis: panaglumteg (inflammation) dagiti sagat ti kidney, no dadduma gapu iti lupus wenno sabali a parikut iti immune system.
• Sakit a natawid, kas iti polycystic kidney disease.
• Nalapdan a panagayus ti isbo, gapu iti agsubsubli a kidney stones wenno dimmakkel a prostate.
• Impeksion iti kidney ken nakaro nga impeksion.
• Regular ken nabayag a panagusar kadagiti NSAID a painkiller

Nangatngato ti peligrom no addaanka iti diabetes, high blood, sakit ti puso wenno heart failure; no obese-ka wenno nasurok a 60 ti tawenmo; no adda asideg a kabagiam a naaddaan iti kidney failure; no naaddaanka iti AKI idi; no agsigarilioka; wenno no adu ti inumem nga arak. Kuna ti World Health Organization (WHO) a kadagiti pagilian a kas kadatayo, adu kadagiti addaan iti CKD ti awan ti uray maysa kadagitoy a peligro.

Dua a simple a test ti mangsarak iti CKD:

1. Creatinine iti dara. Ti creatinine ket rugit nga aggapu kadagiti lasag (muscle) nga ikkaten ti nasalun-at a kidney. Usaren daytoy ti laboratorio, agraman ti tawen ken seksom, tapno pattapattaen no kasano kasayaat ti panagsagat ti kidney-mo: ti eGFR-mo (estimated glomerular filtration rate). Nasaysayaat ti nangatngato nga eGFR.
2. Albumin iti isbo. Ti albumin ket protina a rumbeng nga agtalinaed iti dara; palubosan dagiti nadangran a kidney nga agtedted daytoy iti isbo. Makita daytoy iti urine dipstick (paset ti urinalysis), ket ti urine albumin-creatinine ratio (uACR) ti mangrukod iti daytoy a husto. Nasaysayaat ti nababbaba nga uACR.

Saan nga umanay ti maysa a saan a normal a resulta. Ti eGFR a nababbaba ngem 60, wenno albumin iti isbo, nga agpaut iti 3 a bulan wenno ad-adu pay ket ipakitana ti CKD.

Dagiti stage ti CKD segun iti eGFR

• Stage 1: 90 wenno ad-adu, nga addaan sabali a pagilasinan ti pannakadangran ti kidney
• Stage 2: 60 agingga 89, nga addaan pagilasinan ti pannakadangran ti kidney
• Stage 3a: 45 agingga 59; stage 3b: 30 agingga 44
• Stage 4: 15 agingga 29
• Stage 5: nababbaba ngem 15, kidney failure

Addaan met ti albumin iti isbo kadagiti bukodna a stage, A1 agingga A3. Agpada a basaen dagitoy ti doktormo, ket mabalin nga ipaaramidna pay ti kidney ultrasound.

Agpa-test a regular no addaanka iti diabetes, high blood, sakit ti puso, kabagian a naaddaan iti kidney failure, AKI idi, agsubsubli a kidney stones, lupus, wenno dara wenno protina iti isbo. Mairaman ti creatinine ken urinalysis iti listaan ti lab test ti PhilHealth para iti primary care, isu a mabalin nga ipaaramid dagitoy ti doktor iti PhilHealth YAKAP. Isuratmo ti eGFR-mo iti tunggal test tapno maikumpara.

Awan ti makapaimbag a naan-anay iti CKD, ngem mabalin a pabuntogen ti panangagas ti panagkarona, palag-anen dagiti sintomas ken salakniban ti puso. Kaaduan ti makakontrol iti daytoy babaen ti agas ken check-up; iti UK, agarup 2 iti tunggal 100 laeng ti dumanon iti kidney failure. Pangatoen ti CKD ti peligro ti atake ti puso ken stroke, isu a paset ti plano ti panangaywan iti puso.

• Kontrolem ti gapuna. Pagtalinaedem ti blood pressure ken blood sugar iti target nga inkeddeng ti doktormo. Kitaem dagiti giyami maipapan iti high blood ken diabetes.
• Agas a mangsalaknib iti kidney. Masansan nga agreseta dagiti doktor iti ACE inhibitor (kas iti enalapril) wenno ARB (kas iti losartan), a mangpababa iti blood pressure ken mabalin a mangpabuntog iti pannakadangran ti kidney, uray kadagiti tao a normal ti blood pressure-da. Dadduma ket uminum met iti SGLT2 inhibitor wenno statin. Inumem dagitoy segun iti reseta ken dimo isardeng nga awan pammalubos ti doktor.
• Agasan dagiti komplikasion kas iti anemia, nangato a potassium, wenno nakapsut a tulang gapu iti nasobra a phosphorus, babaen ti iron, tableta wenno ineksion a tumulong iti bagi a mangaramid iti red blood cells (kas iti EPO), phosphate binder wenno panagbaliw iti taraon.

Taraon ken ugali

• Kissayam ti asin: inayad iti patis, toyo, bugguong, instant noodles ken processed meat.
• Limitaram laeng ti potassium no imbaga kenka. No kasta, kissayam dagiti taraon a nabaknang iti potassium kas iti saba, patatas, beans, kamatis ken citrus, ken liklikam ti salt substitute.
• Dimo unay kissayan ti protina; matulongannaka ti dietitian a mangbirok iti umno a balanse. Iti nakaro a CKD, mabalin a masapul a limitaram ti inumem, agraman ti sabaw.
• Aggaraw-garaw iti saan a basbassit ngem 150 a minuto iti tunggal lawas no umanamong ti doktormo, isardengmo ti panagsigarilio, kissayam ti arak ken maturog iti 7 agingga 8 nga oras.

Agannad kadagiti painkiller ken produkto. Dagiti NSAID kas iti ibuprofen, naproxen ken mefenamic acid ket mabalin a mangdangran iti kidney; adda dagitoy iti adu nga agas para iti sakit ti bagi, panateng ken trangkaso. Damagem iti pharmacist no ania ti natalged. Ibagam iti doktormo ti amin a bitamina, supplement ken herbal a produkto nga us-usarem, ken itugotmo dagiti agasmo iti tunggal check-up. Awan ti "kidney cleanse" wenno "detox" a produkto a makaisubli iti nadangran a kidney.

Iti stage 5, saanen a kabaelan dagiti kidney ti umanay nga aramid a bukbukodda, ket kaaduan ti tao ket masapulda ti dialysis wenno transplant tapno agbiag. Kadawyan nga in-inut a dumteng daytoy, isu nga adda tiempo nga agplano a kadua ti nephrologist-mo (doktor ti kidney).

• Hemodialysis: sagaten ti makina ti daram, kadawyan iti dialysis center iti agarup mamitlo iti maysa a lawas, babaen ti fistula (naisilpo nga artery ken vein iti takiag) wenno catheter.
• Peritoneal dialysis (PD): sumrek ti likido iti tian babaen ti nalukneng a tubo, alaenna ti rugit, sa maipaayus. Maaramid daytoy iti balay iti inaldaw, babaen ti ima iti namin-adu iti uneg ti aldaw (CAPD) wenno iti rabii babaen ti makina. Sanayennaka pay ti dialysis nurse, masansan a kaduam ti maysa a kameng ti pamilia.
• Kidney transplant: kidney manipud iti sibibiag a donor wenno manipud iti natay a donor. Masansan a daytoy ti kasayaatan a panangagas, ngem dakkel nga operasion daytoy ken masapul ti agas a maibusor iti rejection iti unos ti biag.
• Supportive care: para kadagiti agpili a saan nga agpa-dialysis, agasan ti team dagiti sintomas ken suportaranda ti pamilia.

No awan ti transplant, kadawyan nga iti unos ti biag ti dialysis. Dimo laktawan dagiti session: mabalin nga umadu ti potassium ken danum iti bagi agingga iti makapeligro a tukad. Agbirok iti dialysis center iti asidegmo.

Ita (Nobiembre 2026), bayadan ti PhilHealth ti kaaduan a kangrunaan a panangaywan iti kidney failure:

• Hemodialysis: ₱6,350 iti tunggal session manipud idi Oktubre 2024, agingga iti 156 a session iti tunggal tawen (agingga iti ₱990,600). Masapul nga addaanka iti CKD stage 5 ken nakarehistroka iti PhilHealth Dialysis Database; dawatem iti dialysis facility-mo a kitaenda ti rehistrom. Dagiti kangrunaan a serbisio, agraman ti dialyzer, agas para iti anemia ken dadduma a lab test, ket rumbeng nga awan ti nayon a bayad; mabalin laeng a pabayadan dagiti premium a nayon kalpasan nga inlawlawag ti facility. Saan a maiyakar iti sumaruno a tawen dagiti saan a nausar a session. Saklawen met ti isu met laeng a case rate ti emergency dialysis para iti kellaat a kidney failure.
• Peritoneal dialysis: ti Z Benefits package para kadagiti nataengan ket agbayad iti ₱389,640 wenno ₱510,140 iti tunggal tawen, segun iti bilang ti fluid bag a maus-usar iti inaldaw, agraman ti panangaywan tapno maliklikan ti impeksion. Mabalin a nangatngato ti package para kadagiti ubbing. Ti saklaw para kadagiti nataengan ket CAPD iti accredited a PD provider.
• Kidney transplant: ti Z Benefits package ket agbayad iti ₱865,000 agingga iti ₱1,045,000 no sibibiag ti donor, ken ₱1,583,000 agingga iti ₱2,146,000 no natay ti donor, kadagiti ospital nga addaan kontrata iti PhilHealth.
• Panangaywan iti nasapa a CKD: libre ti check-up ken dagiti saklaw a lab test kadagiti publiko a YAKAP clinic (mabalin nga agsingir dagiti pribado a YAKAP clinic iti agingga iti ₱900 iti tunggal tawen), ken libre dagiti agas a nailista kadagiti accredited a botika agingga iti ₱20,000 iti tunggal tawen.

Adda pay laeng bayadam? Agsaludsod iti social worker ti ospital wenno iti Malasakit Center; idiay nga i-refer ti PhilHealth dagiti gastos a nalabes iti rate-da. Kitaem met ti giyami no ania ti saklawen ti PhilHealth.

• "Maikkat ti sakit ti kidney no uminum iti adu a danum." Ti umanay a danum ket mangpawil iti dehydration, ngem saanna a maisubli ti kidney. Iti nakaro a CKD, ti nasobra nga inumen ket mangpataud iti lumteg ken mangparigat iti puso. Damagem no mano ti rumbeng nga inumem.
• "Dalusan ti buko juice wenno herbal tea ti kidney." Awan ti inumen a makaagas iti CKD, ket adu a fruit drink ti nabaknang iti potassium, a saan a maikkat dagiti nakapsut a kidney.
• "Dadaelen ti maintenance nga agas ti kidney." Ti high blood ken nangato a blood sugar ti kangrunaan a gapu ti pannakadangran ti kidney, ket dadduma nga agas para iti high blood ket tumulong pay a mangsalaknib iti kidney. Baliwan ti doktormo dagiti agas no kasapulan, segun kadagiti testmo.
• "Ti dialysis ket isu ti panungpalan." Ar-aramiden ti dialysis ti trabaho a saanen a maaramid ti kidney, ket tumulong kadagiti tao a nasaysayaat ti riknada ken umatiddog ti biagda. Ti nasapa a panagplano a kadua ti doktormo iti kidney ket mangted kenka iti tiempo a mamili ken agsagana.

• Ammuem dagiti numeromo: blood pressure, blood sugar ken, no addaanka iti peligro, creatinine ken urine test. Kitaem ti giyami maipapan iti libre a check-up.
• Kontrolem ti diabetes ken high blood, inumem dagiti agas segun iti reseta ken dimo laktawan dagiti appointment.
• Mangan iti adu a nateng, prutas ken whole grains, ken kissayam ti asin, asukar ken processed meat. Aggaraw-garaw ken pagtalinaedem ti nasalun-at a dagsen.
• Dika agsigarilio, ken bassit laeng ti arak.
• Agannad iti panagusar iti painkiller: suroten ti label, ken liklikam ti nabayag a panagusar iti NSAID nga awan pammalubos ti doktor.
• Lapdan ti kellaat a pannakadangran ti kidney: agasan a dagus babaen ti ORS ti dehydration gapu iti buris, ken ipaagas a dagus dagiti impeksion, agraman ti leptospirosis.

Agbirok iti health center, agsaludsod iti AI symptom guide-mi wenno agsaludsod iti nurse.