Sakit sa kidney (chronic kidney disease): sintomas, test, stages ug dialysis

Ang imong duha ka kidney, nga ang matag usa kasinggidak-on sa kumo, maoy mosala sa imong dugo. Gikuha nila ang hugaw ug sobra nga tubig pinaagi sa ihi, gibalanse ang mga mineral, motabang sa pagkontrol sa blood pressure ug mohimo og mga hormone para sa himsog nga dugo ug bukog.

Ang chronic kidney disease (CKD) nagpasabot nga nadaot ang mga kidney ug wala na kini molihok og maayo sulod sa labing menos 3 ka bulan. Kasagaran hinay-hinay nga motigom ang kadaot sulod sa daghang tuig. Mahimo kining magpabiling hinay ra, o mograbe hangtod mohunong na ang mga kidney: ang kidney failure, gitawag usab og CKD stage 5.

Daghang Pilipino ang nagtawag niini og sakit sa kidney o "sakit sa bato". Ang "bato" mahimong magpasabot sa kidney o sa kidney stone, busa pangutan-a ang imong doktor kon hain ang iyang gipasabot. Lahi nga problema ang kidney stones ug impeksyon sa kidney; para sa impeksyon, tan-awa ang among giya sa UTI.

Lahi usab ang acute kidney injury (AKI), o kalit nga kadaot sa kidney. Mahitabo kini sulod sa pipila ka oras o adlaw, pananglitan tungod sa grabe nga impeksyon, dehydration, pipila ka tambal o leptospirosis, ug kasagaran mamaayo kon matambalan dayon. Apan bisan usa lang ka AKI makapataas na sa risgo nga magka-CKD sa ulahi.

Sa usa ka circular niadtong 2025, gikutlo sa PhilHealth ang National Kidney and Transplant Institute (NKTI): mga usa ka Pilipino ang magka-kidney failure matag oras.

Ang sayo nga sakit sa kidney kasagaran walay sintomas. Daghan ang makahibalo lang kon ang regular nga blood o urine test magpakita og problema.

Kon motungha na ang mga sintomas, mahimong apil ang:

• bula-bula nga ihi
• mas kanunay o mas talagsa nga pag-ihi kaysa sa naandan, ilabina sa gabii
• kakapoy, makatol o uga nga panit, kalambre ug lisod makatulog
• walay gana mokaon, kasukaon, o pagniwang bisan wala tuyoa

Ang mga sintomas sa kidney failure motungha sa ulahi, samtang motigom ang hugaw ug tubig sa lawas:

• manas o panghubag sa tiil, buolbuol, bitiis o kamot
• lisod moginhawa ug pagsuka
• lisod mag-focus o naglibog ang hunahuna
• gamay kaayo ang ihi, o adunay dugo ang ihi

Mahimo usab kining tungod sa ubang problema nga dili kaayo grabe. Ang blood ug urine test ra ang makasulti kon aduna kay CKD.

Daghan ang nagtuo nga ang sakit sa hawak o sa ubos nga bahin sa likod nagpasabot og "sakit sa kidney". Dili kasagarang timailhan sa CKD ang sakit sa likod, ug ang sayo nga CKD kasagaran walay sakit nga mabati. Lahi nga problema ang sakit sa likod o kilid nga adunay hilanat, o hapdos inig ihi: tan-awa ang among giya sa UTI ug magpa-check dayon.

Ang CKD kasagaran tungod sa ubang dugay nga sakit nga makapabug-at sa kidney, ug kasagaran sobra sa usa ang dungan. Diabetes ug high blood ang labing kasagarang hinungdan.

• Diabetes: ang sobra nga asukar sa dugo makadaot sa gagmay nga salaan (filter) sa kidney.
• High blood pressure: mapabug-atan niini ang gagmay nga ugat sa dugo sa kidney. Ang nadaot nga kidney mopataas pa gyud sa blood pressure.
• Sakit sa kasingkasing ug taas nga cholesterol
• Glomerulonephritis: panghubag (inflammation) sa mga salaan sa kidney, usahay tungod sa lupus o ubang problema sa immune system.
• Mga sakit nga napanunod, sama sa polycystic kidney disease.
• Nababagan nga agos sa ihi, tungod sa balik-balik nga kidney stones o midako nga prostate.
• Impeksyon sa kidney ug grabe nga impeksyon.
• Regular ug dugay nga paggamit sa NSAID nga painkiller

Mas taas ang imong risgo kon aduna kay diabetes, high blood, sakit sa kasingkasing o heart failure; kon obese ka o labaw na sa 60 ang edad; kon aduna kay suod nga paryente nga nagka-kidney failure; kon nagka-AKI ka na kaniadto; kon nanigarilyo ka; o kon kusog ka moinom og alak. Matod sa World Health Organization (WHO), sa mga nasod sama sa ato, daghan sa adunay CKD ang walay bisan usa niini nga mga risgo.

Duha ka simple nga test ang makakita sa CKD:

1. Creatinine sa dugo. Ang creatinine usa ka hugaw gikan sa kaunoran nga gikuha sa himsog nga kidney. Gigamit kini sa laboratoryo, uban sa imong edad ug sekso, aron banabanaon kon unsa ka maayo mosala ang imong kidney: ang imong eGFR (estimated glomerular filtration rate). Mas maayo ang mas taas nga eGFR.
2. Albumin sa ihi. Ang albumin usa ka protina nga angay magpabilin sa dugo; ang nadaot nga kidney motugot nga motulo kini ngadto sa ihi. Makita kini sa urine dipstick (bahin sa urinalysis), ug ang urine albumin-creatinine ratio (uACR) mosukod niini og eksakto. Mas maayo ang mas ubos nga uACR.

Dili igo ang usa ka abnormal nga resulta. Ang eGFR nga ubos sa 60, o albumin sa ihi, nga molungtad og 3 ka bulan o labaw pa nagpaila og CKD.

Mga stage sa CKD sumala sa eGFR

• Stage 1: 90 o labaw pa, uban sa ubang timailhan sa kadaot sa kidney
• Stage 2: 60 hangtod 89, uban sa timailhan sa kadaot sa kidney
• Stage 3a: 45 hangtod 59; stage 3b: 30 hangtod 44
• Stage 4: 15 hangtod 29
• Stage 5: ubos sa 15, kidney failure

Ang albumin sa ihi adunay kaugalingong mga stage, A1 hangtod A3. Dungan kining basahon sa imong doktor, ug mahimo usab siyang magpa-kidney ultrasound.

Pagpa-test kanunay kon aduna kay diabetes, high blood, sakit sa kasingkasing, paryente nga nagka-kidney failure, AKI kaniadto, balik-balik nga kidney stones, lupus, o dugo o protina sa ihi. Ang creatinine ug urinalysis apil sa listahan sa lab test sa PhilHealth para sa primary care, busa mahimo kining ipahimo sa doktor sa PhilHealth YAKAP. Isulat ang imong eGFR matag test aron makomparar.

Walay tambal nga makaayo sa CKD, apan ang pagtambal makapahinay niini, makapagaan sa mga sintomas ug makapanalipod sa kasingkasing. Kadaghanan makakontrol niini pinaagi sa tambal ug check-up; sa UK, mga 2 sa matag 100 ra ang maabot sa kidney failure. Ang CKD makapataas sa risgo sa atake sa kasingkasing ug stroke, busa apil sa plano ang pag-atiman sa kasingkasing.

• Kontrola ang hinungdan. Ipabilin ang blood pressure ug blood sugar sa target nga gitakda sa imong doktor. Tan-awa ang among mga giya bahin sa high blood ug diabetes.
• Mga tambal nga manalipod sa kidney. Kasagaran mag-reseta ang doktor og ACE inhibitor (sama sa enalapril) o ARB (sama sa losartan), nga mopaubos sa blood pressure ug makapahinay sa kadaot sa kidney, bisan sa mga tawo nga normal ang blood pressure. Ang uban moinom usab og SGLT2 inhibitor o statin. Inuma kini sumala sa reseta ug ayaw kini hunonga sa imong kaugalingon.
• Tambali ang mga komplikasyon sama sa anemia, taas nga potassium, o huyang nga bukog tungod sa sobra nga phosphorus, pinaagi sa iron, tableta o injection nga motabang sa lawas paghimo og red blood cells (sama sa EPO), phosphate binder o kausaban sa pagkaon.

Pagkaon ug batasan

• Pagkaon og gamay nga asin: hinay-hinay sa patis, toyo, ginamos, instant noodles ug processed meat.
• Limitaha ang potassium kon gisultihan ka lang. Kon mao, kunhori ang mga pagkaon nga daghan og potassium sama sa saging, patatas, beans, kamatis ug citrus, ug likayi ang salt substitute.
• Ayaw kaayo kunhori ang protina; ang dietitian makatabang sa pagpangita sa imong balanse. Sa grabe nga CKD, mahimong kinahanglan nimong limitahan ang imnon, apil ang sabaw.
• Paglihok-lihok og labing menos 150 ka minuto matag semana kon mouyon ang imong doktor, hunong sa panigarilyo, limitaha ang alak ug katulog og 7 hangtod 8 ka oras.

Pag-amping sa mga painkiller ug produkto. Ang mga NSAID sama sa ibuprofen, naproxen ug mefenamic acid makadaot sa kidney; anaa kini sa daghang tambal para sa sakit sa lawas, sip-on ug trangkaso. Pangutan-a ang imong pharmacist kon unsay luwas. Sultihi ang imong doktor bahin sa matag bitamina, supplement ug herbal nga produkto nga imong giinom, ug dad-a ang imong mga tambal sa matag check-up. Walay "kidney cleanse" o "detox" nga produkto nga makaayo sa nadaot nga kidney.

Sa stage 5, dili na makahimo og igo ang mga kidney sa ilang kaugalingon, ug kadaghanan kinahanglan na og dialysis o transplant aron mabuhi. Kasagaran hinay-hinay kini moabot, busa adunay panahon sa pagplano uban sa imong nephrologist (doktor sa kidney).

• Hemodialysis: usa ka makina ang mosala sa imong dugo, kasagaran sa dialysis center mga tulo ka higayon matag semana, pinaagi sa fistula (gidugtong nga artery ug vein sa bukton) o catheter.
• Peritoneal dialysis (PD): mosulod ang likido sa tiyan pinaagi sa humok nga tubo, mosuyop sa hugaw, ug dayon ipagawas. Himoon kini sa balay matag adlaw, gamit ang kamot sa makadaghan sulod sa adlaw (CAPD) o sa gabii gamit ang makina. Tudloan ka una sa dialysis nurse, kasagaran uban sa usa ka sakop sa pamilya.
• Kidney transplant: kidney gikan sa buhi nga donor o gikan sa patay na nga donor. Kasagaran kini ang labing maayo nga pagtambal, apan dako kini nga operasyon ug kinahanglan og tambal batok sa rejection sa tibuok kinabuhi.
• Supportive care: para sa mga mopili nga dili magpa-dialysis, tambalan sa team ang mga sintomas ug suportahan ang pamilya.

Kon walay transplant, ang dialysis kasagaran sa tibuok kinabuhi na. Ayaw laktawi ang mga session: mahimong motigom ang potassium ug tubig sa lawas sa delikado nga lebel. Pangitaa ang mga dialysis center duol nimo.

Karon (Nobyembre 2026), gibayran sa PhilHealth ang kadaghanan sa batakang pag-atiman sa kidney failure:

• Hemodialysis: ₱6,350 matag session sukad Oktubre 2024, hangtod 156 ka session matag tuig (hangtod ₱990,600). Kinahanglan nga CKD stage 5 ka ug rehistrado sa PhilHealth Dialysis Database; hangyoa ang imong dialysis facility nga susihon ang imong rehistro. Ang batakang serbisyo, apil ang dialyzer, tambal sa anemia ug pipila ka lab test, kinahanglan walay dugang bayad; ang premium nga dugang mahimo lang singilon human kini ipasabot sa facility. Ang wala magamit nga session dili madala sa sunod tuig. Ang samang case rate mosagot usab sa emergency dialysis para sa kalit nga kidney failure.
• Peritoneal dialysis: ang Z Benefits package para sa hamtong mobayad og ₱389,640 o ₱510,140 matag tuig, depende sa gidaghanon sa fluid bag nga gamiton matag adlaw, uban ang pag-atiman aron malikayan ang impeksyon. Mahimong mas taas ang package para sa mga bata. Ang sakop para sa hamtong kay CAPD sa accredited nga PD provider.
• Kidney transplant: ang Z Benefits package mobayad og ₱865,000 hangtod ₱1,045,000 kon buhi ang donor, ug ₱1,583,000 hangtod ₱2,146,000 kon patay na ang donor, sa mga ospital nga adunay kontrata sa PhilHealth.
• Pag-atiman sa sayo nga CKD: libre ang check-up ug sakop nga lab test sa publiko nga YAKAP clinic (ang pribado nga YAKAP clinic mahimong maningil og hangtod ₱900 matag tuig), ug libre ang mga tambal nga naa sa listahan sa accredited nga botika hangtod ₱20,000 matag tuig.

Aduna pay bayronon? Pangutana sa social worker sa ospital o sa Malasakit Center; didto gi-refer sa PhilHealth ang gasto nga labaw sa ilang rate. Tan-awa usab ang among giya kon unsa ang sakop sa PhilHealth.

• "Mahugasan sa daghang tubig ang sakit sa kidney." Ang igo nga tubig makapugong sa dehydration, apan dili kini makaayo sa kidney. Sa grabe nga CKD, ang sobra nga imnon makapamanas ug makapabug-at sa kasingkasing. Pangutana kon pila ang angay nimong imnon.
• "Malimpyohan sa buko juice o herbal tea ang kidney." Walay ilimnon nga makaayo sa CKD, ug daghang fruit drink ang daghan og potassium, nga dili makuha sa huyang nga kidney.
• "Makadaot sa kidney ang maintenance nga tambal." Ang high blood ug taas nga blood sugar ang nag-unang hinungdan sa kadaot sa kidney, ug ang pipila ka tambal sa high blood motabang pa gani sa pagpanalipod sa kidney. Ang imong doktor ang mo-adjust sa mga tambal base sa imong mga test.
• "Ang dialysis katapusan na." Ang dialysis mohimo sa trabaho nga dili na mahimo sa kidney, ug motabang sa mga tawo nga mobati og mas maayo ug mabuhi og mas dugay. Ang sayo nga pagplano uban sa imong doktor sa kidney maghatag kanimo og panahon sa pagpili ug pagpangandam.

• Hibal-i ang imong mga numero: blood pressure, blood sugar ug, kon adunay risgo, creatinine ug urine test. Tan-awa ang among giya sa libre nga check-up.
• Kontrola ang diabetes ug high blood, inuma ang mga tambal sumala sa reseta ug ayaw laktawi ang mga appointment.
• Pagkaon og daghang utanon, prutas ug whole grains, ug kunhori ang asin, asukar ug processed meat. Paglihok-lihok ug ipabilin ang himsog nga timbang.
• Ayaw panigarilyo, ug gamay ra ang alak.
• Pag-amping sa paggamit og painkiller: sunda ang label, ug likayi ang dugay nga paggamit og NSAID nga walay tambag sa doktor.
• Likayi ang kalit nga kadaot sa kidney: tambali dayon og ORS ang dehydration tungod sa kalibanga, ug ipatambal dayon ang mga impeksyon, apil ang leptospirosis.

Pangitag health center, pangutana sa among AI symptom guide o pangutana sa nurse.