Kinsa ang husto nga tinubdan sa impormasyon sa panglawas, ug unsaon pag-ila sa fake news

Ang impormasyon sa panglawas mao ang bisan unsa nga nagsulti kanimo kon unsaon pagpabiling himsog, unsaon paglihok sa usa ka sakit, o unsaon paggamit og serbisyo o produkto para sa panglawas. Kasagarang mga ehemplo:

• ang leaflet sulod sa kahon sa tambal ug ang label sa food supplement
• ang iskedyul sa bakuna sa imong anak sa baby book gikan sa health center
• mga resulta sa lab test ug mga nota nga gisulat para nimo sa imong doktor o nurse
• mga pahibalo sa PhilHealth bahin sa benepisyo, sama sa unsay sakop sa YAKAP
• mga post, video ug ad bahin sa panglawas sa Facebook, TikTok ug YouTube
• balita bahin sa panglawas sa TV, radyo ug news site, ug mga mensahe nga gipasa-pasa sa group chat

Ang uban niini husto ug bag-o. Ang uban karaan na, usa ra ang kilid nga gipakita, o sayop, busa susiha una sa dili pa ka motuo, mo-share o molihok base niini.

Ang pagbaha sa impormasyon, tinuod man o bakak, panahon sa outbreak gitawag sa World Health Organization (WHO) nga infodemic. Makalibog kini sa mga tawo, mosangpot sa delikado nga mga desisyon, ug makaguba sa pagsalig sa mga awtoridad sa panglawas.

Sa usa ka nasyonal nga survey niadtong 2018 hangtod 2019 sa 2,303 ka Pilipino nga nag-edad 15 hangtod 70, mga katunga (51.5%) ang adunay limitado nga health literacy: naglisod sila sa pagpangita, pagsabot, paghukom o paggamit sa impormasyon sa panglawas.

Makadaot gyud ang bakak nga mga istorya bahin sa panglawas. Human sa Dengvaxia scare niadtong 2017, gisaysay sa mga policymaker sa panglawas sa Pilipinas, nga giinterbyu niadtong 2020, kon giunsa pagkaylap dayon sa social media sa mga tuis nga istorya bahin sa bakuna. Naglisod sila sa paghatag og klaro ug husto nga mensahe ug sa pagpugong sa mga tawo nga dili molikay sa pagpatambal.

Makadaot usab ang peke nga mga produkto sa panglawas. Gawas nga usik sa kwarta, mahimo kining makapalangan o makapahunong kanimo sa pagtambal nga epektibo gyud: ang usa ka peke nga "tambal" sa diabetes mahimong mopahunong sa usa ka tawo sa pag-inom sa tambal sa diabetes nga gireseta sa iyang doktor.

Tambag sa WHO nga hibaloon kon unsang mga tinubdan ang naghatag sa pinakabag-o, opisyal ug base-sa-ebidensya nga impormasyon sa panglawas: ang ministeryo sa panglawas sa imong nasod, ang WHO ug ang imong lokal nga health clinic. Ania ang 10 ka ehemplo sa kasaligan nga tinubdan sa impormasyon sa panglawas para sa mga Pilipino:

1. Department of Health (DOH): mga programa sa panglawas, outbreak ug advisory.
2. PhilHealth: ang imong mga benepisyo, sama sa YAKAP. Ang bugtong opisyal nga website niini mao ang philhealth.gov.ph.
3. FDA Philippines: unsang mga tambal, supplement, cosmetics ug device ang rehistrado, ug mga pasidaan bahin sa dili luwas nga mga produkto.
4. Ang imong barangay health station, rural health unit (RHU) o city health office.
5. Ang imong kaugalingong doktor, nurse, midwife o pharmacist, nga makasulti kon mohaum ba kanimo ang impormasyon.
6. Ang imong PhilHealth YAKAP clinic.
7. Mga medical society sa Pilipinas, sama sa Philippine Pediatric Society.
8. Ang World Health Organization (WHO), lakip ang WHO Philippines.
9. Mga ospital ug medical school, ug ang ilang mga page sa impormasyon para sa pasyente.
10. Mga medical library ug journal, sama sa MedlinePlus ug PubMed gikan sa US National Library of Medicine.

Tan-awa ang web address. Ang opisyal nga mga website sa gobyerno sa Pilipinas matapos sa .gov.ph. Ang mga site nga matapos sa .org o .com mahimo usab nga maayo, apan susiha kini pag-ayo.

Gamita kini nga mga lakang sa bisan unsang website, video, post o mensahe:

1. Hunong usa sa dili pa motuo o mo-share. Sugyot sa WHO nga pangutan-on ang kaugalingon: unsay akong gibati bahin niini? Kinsa ang nagsulat niini, ug asa gikan ang mga giingon niini?
2. Hibaloa kon kinsa ang naa sa luyo niini. Pangitaa ang page nga "About us" ug ang contact details. Kon dili nimo mahibaw-an kon kinsa ang nagpadagan sa site, ayaw salig sa tambag niini bahin sa panglawas.
3. Pangutana kon nganong gihimo kini. Aron ba mohatag og impormasyon, mobaligya og butang, o iduso ang opinyon sa usa ka tawo? Pagbantay sa mga ad nga gihimo nga murag balita bahin sa panglawas.
4. Susiha kon asa gikan ang datos. Ang maayong mga page nag-link sa ilang mga tinubdan, sama sa mga pagtuon o opisyal nga guideline.
5. Susiha kon kinsa ang nag-review niini. Ang kasaligan nga mga page gisulat o gi-review sa mga tawo nga adunay training sa panglawas, ug giingon nila kini.
6. Tan-awa ang petsa. Nausab ang tambag sa panglawas, busa ang maayong mga page nagpakita kon kanus-a kini katapusang na-update.
7. Itandi sa ubang kasaligan nga tinubdan. Kon lahi ang giingon sa DOH, sa WHO o sa imong health center, sunda ang ilang giingon.
8. Panalipdi ang imong personal nga impormasyon. Basaha ang privacy policy sa dili pa mopaambit og bisan unsa bahin sa imong kaugalingon.
9. Pakigsulti una sa usa ka health worker sa dili pa molihok base niini, labi na sa dili pa mohunong o mousab og tambal.

Para sa balita bahin sa usa ka pagtuon, pangutan-a usab: gihimo ba kini sa tawo o sa hayop, pila ka tawo ang apil, ug kinsa ang nagbayad niini?

Makatabang ang social media kon gikan sa kasaligan nga mga grupo ang mga post, ug makatabang usab kini sa mga tawo nga parehas og sakit nga magsinuportahay. Apan hinumdomi:

• Ang post sa tawo nga imong kaila dili pamatuod. Ipangutana gihapon ang samang mga pangutana: asa kini gikan, nganong gihimo kini, ug kinsa ang nagbayad niini?
• I-follow ang opisyal nga mga account sa kasaligan nga mga grupo, nga nag-link balik sa ilang website. Ang opisyal nga mga Facebook page sa PhilHealth mao ang PhilHealthOfficial ug PhilHealthYAKAP.
• Lahi-lahi ang lawas sa matag tawo. Ang nakatabang sa usa ka higala o paryente mahimong dili mohaum kanimo. Dawata lang ang tambag bahin sa pagtambal ug tambal gikan sa imong kaugalingong doktor o health worker nga nakahibalo sa imong health history.
• Ayaw gyud i-post ang imong personal nga impormasyon, sama sa imong tibuok ngalan, address, birthday o PhilHealth Identification Number (PIN). Matod sa PhilHealth, wala kini mangolekta og personal nga impormasyon pinaagi sa mga social media page niini.
• Kon dili ka sigurado kon tinuod ba ang usa ka post, ayaw kini i-share. Itudlo hinuon sa pamilya ug mga higala ang kasaligan nga mga tinubdan.
• Ayaw i-click ang mga link sa mensahe gawas kon kaila ug kasaligan nimo ang nagpadala.

Kon morag sobra ka nindot aron mahimong tinuod, lagmit dili gyud kini tinuod. Pagduda sa mga post, ad ug nagbaligya nga:

• nagsaad nga makaayo sa daghang sakit nga walay kalambigitan, sama sa cancer, diabetes ug arthritis sa usa lang ka produkto
• naggamit og testimonial ("Epektibo kuno!") o mga "tinuod nga doktor" nga mahimong bayad nga aktor ra
• nagsaad og paspas nga kaayohan sa grabe nga sakit
• naggamit og mga pulong sama sa milagro nga tambal, bag-ong diskobre, exclusive o karaang tambal
• nag-ingon nga "dili gusto sa mga doktor ug kompanya sa tambal nga mahibaw-an nimo kini"
• naggamit og mga pulong nga murag siyentipiko apan walay pulos, o nag-angkon og bantog nga premyo
• nagtanyag og money-back guarantee, walay daghang pangutana
• naggamit og makahadlok o dinalian nga headline aron pugson ka sa paglihok o paghatag sa imong impormasyon

Ang mga scam nga produkto mahimong gihimo sa hugaw nga lugar, adunay sangkap nga wala sa label, o mo-react sa mga tambal nga imo nang giinom.

Kanunay nga nagpagawas ang FDA Philippines og public health warning batok sa mga produkto nga dili rehistrado o sayop ang label. Sa ulahing bahin pa lang sa Oktubre 2026, apil niini ang usa ka digital thermometer, usa ka blood pressure monitor nga pang-bukton, usa ka fingertip pulse oximeter, usa ka feeding bottle sa bata ug usa ka sunscreen cream. Gibawi usab sa FDA ang pasidaan kon ma-rehistro na ang produkto, busa tan-awa kanunay ang pinakabag-o nga advisory.

Sa dili pa mopalit o mogamit og produkto para sa panglawas:

• Susiha kini sa FDA. Ang FDA adunay online nga Reporting and Verification portal (moabli sa bag-ong tab) diin makapangita ka og produkto ug maka-report og problema. Mahimo usab nimong tan-awon ang mga advisory sa website sa FDA Philippines (moabli sa bag-ong tab).
• Pagbantay sa mga giingong "natural". Ang natural dili kanunay luwas: ang ubang tanom, sama sa makahilo nga uhong, makamatay. Bisan unsang produkto nga igo ang kusog aron molihok sama sa tambal mahimo usab nga adunay side effect.
• Pangutana una sa imong doktor o pharmacist, labi na kon nag-inom ka og resetang tambal.

Kon naggamit ka og blood pressure monitor sa balay, basaha ang among giya sa pag-check sa blood pressure sa balay.

Gisundog sa mga scammer ang PhilHealth aron kawaton ang personal ug bank details sa mga tawo. Sa tunga-tunga sa 2026, nakapasidaan na ang PhilHealth bahin sa peke nga mga website ug usa ka text blast nga naghangyo sa mga miyembro nga mo-"update" sa ilang impormasyon pinaagi sa usa ka link. Hinumdomi:

• Ang bugtong opisyal nga website sa PhilHealth mao ang philhealth.gov.ph. Niadtong 2025, giingon usab sa PhilHealth nga dili nila website ang susama nga address nga philhealth.e.gov.ph. Susiha pag-ayo ang spelling: ang peke nga site mahimong mogamit og "1" puli sa "l".
• Ang PhilHealth dili mopadala og text message nga adunay link nga naghangyo nimo nga i-update ang imong personal o account details. Pag-amping labi na sa mga link gikan sa wala mailhi nga 11-digit nga mobile number.
• Ang PhilHealth dili mangayo og bayad, bank transfer o donasyon pinaagi sa dili opisyal nga mga website, o sa imong login details gawas sa Member Portal niini.
• Ayaw i-click, ayaw tubaga, ayaw hatagi og detalye. I-report ang website o mensahe sa PhilHealth pinaagi sa opisyal nga Facebook page niini (PhilHealthOfficial), pinaagi sa email sa actioncenter@philhealth.gov.ph, o sa labing duol nga opisina sa PhilHealth.

Para sa husto nga balita bahin sa YAKAP, gamita ang philhealth.gov.ph o ang Facebook page nga PhilHealthYAKAP. Mahimo usab nimong basahon ang among giya sa PhilHealth YAKAP ug ang among giya sa unsay sakop sa PhilHealth.

Ang tambag sa mga ginikanan, lolo ug lola, silingan ug sa manghihilot sa inyong lugar gikan sa pag-atiman ug taas nga kasinatian, ug angayan kining tahuron. Apan ang istorya sa usa ka tawo nga naayo mao ang labing huyang nga matang sa pamatuod: lisod kining susihon, kasagaran gipasa-pasa lang gikan sa usa ka tawo ngadto sa lain o gihimo-himo pa gani, ug mahimong naayo ang tawo tungod sa laing hinungdan, sama sa mga tambal nga iya usab nga giinom.

Ang pagkaingon nga "gigamit na sulod sa daghang henerasyon" dili pamatuod nga luwas ang usa ka tambal. Ang ubang mga tanom nga gigamit kaniadto nadiskobrehan sa ulahi nga adunay peligro.

Ang imong mahimo:

• Sultihi ang imong health worker sa matag tambal, herbal tea o supplement nga imong gigamit, aron makita nila kon adunay problema kini sa imong mga tambal.
• Ayaw hunonga ang resetang tambal aron sulayan ang usa ka tradisyonal nga tambal nga wala mangutana sa imong doktor.
• Susiha ang dagkong mga saad ("pang-cancer," "tambal sa tanang sakit") gamit ang mga lakang sa ibabaw.

Para sa mga pangutana bahin sa imong kaugalingong panglawas:

• Adto sa imong barangay health station, RHU o city health center. Pangitag health center nga duol kanimo.
• Pangutana sa imong PhilHealth YAKAP clinic panahon sa imong check-up.
• Pangutana sa pharmacist bahin sa tambal, supplement o label sa produkto.
• Gamita ang among AI care navigator aron matabangan ka sa pagpangita og serbisyo o sa pag-andam og mga pangutana para sa imong bisita. Giya kini, dili doktor: susiha ang importanteng mga tubag uban sa usa ka health worker.
• Pag-book og tawag uban sa nurse kon gusto nimo nga istoryahan kini uban sa usa ka tawo.

Dad-a ang post, link o produkto. Masulti kanimo sa health worker kon tinuod ba kini ug kon mohaum ba kini kanimo.