Mga klase sa diabetes: unsa ang diabetes, ug ang kalainan sa type 1, type 2 ug gestational

Ang diabetes, gitawag usab og diabetes mellitus, usa ka dugay nga kondisyon diin sobra ang glucose, usa ka klase sa asukar, sa imong dugo. Daghang Pilipino ang nagtawag lang niini og "sugar", sama sa "may sugar" o "taas ang sugar".

Gigamit sa lawas ang glucose gikan sa pagkaon isip kusog. Ang hormone nga insulin, nga gihimo sa pancreas (usa ka organ sa likod sa tiyan), maoy nagpasulod sa glucose gikan sa dugo ngadto sa mga cell. Sa diabetes, gamay ra ang insulin nga mahimo sa lawas, dili kini magamit og maayo, o pareho, busa magpabilin ang glucose sa dugo.

Sa paglabay sa mga tuig, ang taas nga blood sugar makadaot sa mga ugat sa dugo ug sa nerves. Mahimo kining mosangpot sa pagkabuta, kidney failure, atake sa kasingkasing, stroke ug samad sa tiil nga mahimong hinungdan sa pagputol (amputation). Ang maayong kontrol makapugong o makalangan niini nga mga problema.

Sa Pilipinas, nakit-an sa 2023 National Nutrition Survey nga mga 7 o 8 sa matag 100 ka hamtong nga edad 20 ngadto sa 59, ug mga 17 sa matag 100 nga edad 60 pataas, ang adunay fasting blood sugar nga anaa sa range sa diabetes.

• Type 1 diabetes: gamay o walay insulin nga mahimo sa lawas. Kasagaran magsugod kini sa mga bata ug batan-on, ug kinahanglan og insulin matag adlaw.
• Type 2 diabetes: naghimo og insulin ang lawas, apan dili kini molihok og maayo o kulang kini. Labing menos 9 sa matag 10 ka tawo nga adunay diabetes ang type 2.
• Gestational diabetes: taas nga blood sugar nga magsugod sa pagmabdos ug kasagaran mawala human manganak.
• Prediabetes: mas taas sa normal ang blood sugar apan wala pa moabot sa range sa diabetes.
• Mas talagsaon nga mga klase: monogenic diabetes, tungod sa kausaban sa usa lang ka gene, ug diabetes human madaot ang pancreas, pananglitan tungod sa pancreatitis o operasyon.

Importante ang klase kay lahi ang pagtambal. Mahibaloan kini sa doktor pinaagi sa imong edad, timbang, sintomas ug blood test, usahay uban sa dugang nga mga test.

Ang type 1 usa ka autoimmune nga kondisyon: ang depensa sa lawas (ang immune system) masayop ug moatake sa mga cell sa pancreas nga naghimo og insulin. Walay nakahibalo gyud ngano; mahimong may bahin ang genes ug usa ka butang sa palibot.

Gitawag kini kaniadto og "juvenile" diabetes kay kasagaran magsugod sa mga bata ug batan-on, apan mahimo kining magsugod sa bisan unsang edad. Mas dako ang posibilidad kon adunay ginikanan o igsoon nga may type 1, o laing autoimmune nga kondisyon.

Sa mga bata, ang sintomas kasagaran dali nga moabot, sulod sa pipila ka adlaw o semana; sa mga hamtong, mahimong mas hinay. Kon walay insulin, sunogon sa lawas ang tambok aron makakuha og kusog ug mohimo kini og mga asido nga gitawag og ketones. Kon magtapok kini, hinungdan kini sa diabetic ketoacidosis (DKA), usa ka emergency nga delikado sa kinabuhi ug usahay mao ang unang timailhan sa type 1, kasagaran sa mga bata.

Ang type 1 dili mapugngan ug wala pay tambal nga makaayo niini. Gidumala kini pinaagi sa insulin matag adlaw, pag-check sa blood sugar, ug pag-amping sa pagkaon ug lihok.

Ang type 2 kasagaran magsugod sa insulin resistance: ang mga cell sa kaunoran, tambok ug atay dili na kaayo motubag sa insulin. Ang pancreas mohimo og dugang insulin aron makasabay, hangtod dili na kini makaya, ug mosaka ang blood sugar.

Kasagaran kini hinay-hinay nga motungha, sulod sa daghang tuig, nga gamay o walay sintomas, busa ang uban makahibalo lang human na kini makadaot sa ilang mata, kidney o kasingkasing. Labing kasagaran kini sa mga may edad na, apan mahimo usab kini sa mga batan-on.

Ang mga giya sa screening sa Pilipinas, nga gihimo uban sa Department of Health, nag-ihap niini isip mga risk factor:

• sobra nga timbang (alang sa mga Pilipino, body mass index o BMI nga 23 pataas) o dako nga hawak
• ginikanan o igsoon nga adunay type 2
• kulang sa lihok o ehersisyo
• prediabetes, high blood, sakit sa kasingkasing o na-stroke kaniadto
• gestational diabetes kaniadto, o bata nga mga 8 pounds o labaw pa sa pagkahimugso
• polycystic ovary syndrome (PCOS), o itom ug daw velvet nga panit sa liog o ilok (acanthosis nigricans)

Ang panigarilyo ug edad makapataas usab sa risgo, busa gitambagan sa mga giya ang fasting blood sugar test sugod sa edad 40, o mas sayo kon adunay bisan usa ka risk factor.

Ang gestational diabetes mao ang taas nga blood sugar nga magsugod samtang nagmabdos, kasagaran sa ikaduha o ikatulo nga trimester, kon dili makahimo ang lawas sa dugang insulin nga gikinahanglan sa pagmabdos.

Kasagaran walay sintomas, busa makit-an kini pinaagi sa blood test sa prenatal check-up, kasagaran ang oral glucose tolerance test (OGTT) sa ika-24 ngadto sa ika-28 nga semana. Mas taas ang posibilidad kon sobra ang imong timbang, naa kay ingon niini sa miaging pagmabdos, nanganak ka kaniadto og bata nga 4.5 kilos (10 pounds) o labaw pa, o adunay ginikanan o igsoon nga may diabetes. Usahay, ang diabetes nga makit-an sa pagmabdos kay type 2 nga anaa na sa wala pa magmabdos.

Kon makit-an dayon ug makontrol, kasagaran himsog ang bata. Kon dili makontrol, mahimong modako kaayo ang bata, busa mas lagmit ang cesarean, ug mosaka ang posibilidad sa sayo nga pagpanganak, pre-eclampsia (high blood sa pagmabdos), ug ubos nga blood sugar o pagkadalag (jaundice) sa bag-ong natawo.

Kasagaran mawala kini human manganak, apan makapataas kini sa posibilidad sa type 2 sa ulahi ug sa gestational diabetes sa sunod nga pagmabdos. Pagpa-blood sugar test 6 ngadto sa 13 ka semana human manganak, dayon matag tuig. Tan-awa ang among giya bahin sa prenatal check-up.

Ang prediabetes nagpasabot nga mas taas sa normal ang imong blood sugar apan wala pa moabot sa range sa diabetes. Kasagaran walay sintomas. Sa 2023 National Nutrition Survey, mga 2 sa matag 10 ka hamtong nga Pilipino nga edad 20 ngadto sa 59, ug labaw sa 1 sa matag 3 nga edad 60 pataas, ang adunay fasting blood sugar niini nga range. Dako ang posibilidad nga mahimo kining type 2 sulod sa 5 ngadto sa 10 ka tuig, apan dili kini sigurado: ang pagkunhod sa sobrang timbang, mas maayong pagkaon ug mas daghang lihok makabalik sa blood sugar ngadto sa normal. Kon adunay prediabetes, pagpa-test sa diabetes matag tuig.

Ang taas nga blood sugar adunay susama nga mga timailhan sa tanang klase: grabe nga kauhaw, mas kanunay nga pag-ihi (kasagaran sa gabii), kakapoy, pagniwang bisan wala tuyoa, nanlabo nga panan-aw, ug samad o impeksyon nga dugay mamaayo. Ang lahi mao ang kapaspas:

• Type 1: kasagaran paspas ug grabe, sulod sa pipila ka adlaw o semana, ilabina sa mga bata. Ang pagsuka, sakit sa tiyan, ginhawa nga humot og prutas, o paspas ug lawom nga pagginhawa mahimong timailhan sa DKA.
• Type 2: hinay, sulod sa daghang tuig, o walay sintomas.
• Gestational diabetes ug prediabetes: kasagaran walay sintomas.

Dili makasulti ang sintomas kon aduna kay diabetes, o unsang klase; blood test lang ang makasulti. Ang among giya bahin sa sintomas sa diabetes naghisgot sa unang mga timailhan ug sa mga test (FBS, HbA1c ug OGTT).

• Type 1: gub-on sa immune system ang mga cell nga naghimo og insulin. Dili kini tungod sa tam-is o sa bisan unsang gibuhat sa tawo o sa iyang ginikanan.
• Type 2: genes ug diabetes sa pamilya, uban sa sobra nga timbang, kulang nga lihok, panigarilyo ug edad.
• Gestational diabetes: ang kausaban sa hormone sa pagmabdos, uban sa genes ug estilo sa kinabuhi.
• Ubang hinungdan: kausaban sa usa lang ka gene, kadaot sa pancreas, ug pipila ka tambal nga dugay nang giinom, sama sa steroid (glucocorticoids). Ayaw gyud undanga sa imong kaugalingon ang tambal nga gireseta kanimo; pangutana una sa imong doktor.

Ang pagtambal nagtumong nga ipabilin ang blood sugar sa himsog nga range aron malikayan ang mga komplikasyon. Ang imong doktor ang motino sa imong target ug mopili sa imong mga tambal, nga tanan nagkinahanglan og reseta; kini nga giya walay gihatag nga dose.

• Type 1: insulin matag adlaw, pinaagi sa indyeksyon o pump, aron mabuhi, uban sa pag-check sa blood sugar. Ayaw gyud undanga ang insulin, bisan sa mga adlaw nga gamay ra ang imong makaon.
• Type 2: una ang himsog nga pagkaon, lihok ug pagkunhod sa sobrang timbang. Daghan usab ang nagkinahanglan og tambal sama sa metformin, gliclazide o dapagliflozin, ug ang uban sa ulahi nagkinahanglan og insulin. Normal ra nga madugangan ang tambal sa paglabay sa panahon, ug dili kini personal nga kapakyasan. Sa uban, ang pagkunhod sa timbang makabalik sa blood sugar ngadto sa normal (remission), apan kinahanglan gihapon ang check-up.
• Gestational diabetes: kausaban sa pagkaon, hinay nga lihok sama sa paglakaw, ug pag-check sa sugar sa balay, uban sa tableta o insulin kon gikinahanglan.
• Prediabetes: kausaban sa estilo sa kinabuhi, usahay uban sa metformin.

Ang insulin ug pipila ka tableta, sama sa gliclazide, makapaubos sa blood sugar nga sobra kaayo (hypoglycemia). Ang unang mga timailhan mao ang kagutom, pagsingot, pagkurog, kusog nga pitik sa kasingkasing ug kakulba. Kon nagmata ang tawo ug makatulon, hatagi dayon og tam-is, sama sa fruit juice o regular (dili diet) nga softdrink, ug adto sa emergency room kon dili siya mamaayo. Ayaw gyud butangi og pagkaon o ilimnon ang baba sa tawo nga walay panimuot: ipahigda siya nga patagilid ug tawag sa 911.

Daghang adunay diabetes ang nagkinahanglan usab og pag-atiman sa high blood ug cholesterol. Adunay pangutana? Sulayi ang among AI diabetes coach o mangutana sa nurse.

Ang type 1 dili mapugngan. Ang type 2 kasagaran mapugngan o malangan, ug ang samang mga batasan mahimong makapaubos usab sa risgo sa gestational diabetes. Gitambagan sa WHO nga ipabilin ang himsog nga timbang, magpabiling aktibo labing menos 150 ka minuto matag semana, mokaon og himsog nga pagkaon nga gamay og asukar ug saturated fat, ug ayaw panigarilyo.

Sa adlaw-adlaw, kini mahimong magpasabot og tubig imbes softdrinks ug tam-is nga 3-in-1 nga kape, mas daghang utanon sama sa kamunggay, kangkong o pechay, ug paspas nga paglakaw sa kadaghanan sa mga adlaw. Tan-awa ang among giya bahin sa unsaon paglikay sa diabetes, ug iapil ang blood sugar test sa imong tinuig nga check-up.

Ang PhilHealth YAKAP alang sa tanang Pilipino. Magparehistro ka sa usa ka YAKAP clinic, sama sa imong rural health unit (RHU), city health center o accredited nga pribadong clinic.

• Mga test: ang FBS, OGTT ug HbA1c anaa sa lista sa PhilHealth sa mga sakop nga primary care test, uban sa lipid profile, creatinine (test sa kidney), urinalysis ug ECG, kon ipa-test sa imong YAKAP doctor. Niadtong Hulyo 2025, libre ang mga publikong YAKAP clinic ug ang mga pribado mahimong maningil og hangtod ₱900 matag pasyente alang sa tibuok tuig.
• Mga tambal: niadtong Enero 2026, ang metformin ug gliclazide kauban sa 21 ka tambal nga gihatag sa mga YAKAP clinic. Kon adunay reseta gikan sa imong YAKAP doctor, ang mga PhilHealth GAMOT pharmacy mohatag usab og mga nakalista nga tambal sama sa dapagliflozin, hangtod ₱20,000 ang bili matag tuig kada tawo.
• Insulin: wala kini sa lista sa GAMOT nga 75 ka tambal nga gipagawas sa PhilHealth niadtong 2025. Pangutana sa imong doktor o health center kon asa kini makuha.

Tan-awa ang among giya bahin sa PhilHealth YAKAP aron makaparehistro, ug unsay sakop sa PhilHealth alang sa pagpaospital sama sa DKA. Pangitaa ang RHU o health center o mag-book og tawag.