Mga klase sang diabetes: ano ang diabetes, kag ang kinatuhay sang type 1, type 2 kag gestational

Ang diabetes, ginatawag man nga diabetes mellitus, isa ka malawig nga kondisyon diin sobra ang glucose, isa ka klase sang asukar, sa imo dugo. Madamo nga Pilipino ang nagatawag lang sini nga "sugar", pareho sang "may sugar" ukon "mataas ang sugar".

Ginagamit sang lawas ang glucose halin sa pagkaon bilang kusog. Ang hormone nga insulin, nga ginahimo sang pancreas (isa ka organ sa likod sang tiyan), amo ang nagapasulod sang glucose halin sa dugo pakadto sa mga cell. Sa diabetes, diutay lang ang insulin nga mahimo sang lawas, indi ini magamit sing maayo, ukon pareho, gani nagapabilin ang glucose sa dugo.

Sa paglawig sang mga tuig, ginahalitan sang mataas nga blood sugar ang mga ugat sang dugo kag ang nerves. Mahimo ini magdala sang pagkabulag, kidney failure, atake sa tagipusuon, stroke kag pilas sa tiil nga mahimo magresulta sa pagputol (amputation). Ang maayo nga kontrol nagapugong ukon nagapadugay sini nga mga problema.

Sa Pilipinas, nakita sang 2023 National Nutrition Survey nga mga 7 ukon 8 sa kada 100 ka adulto nga edad 20 tubtob 59, kag mga 17 sa kada 100 nga edad 60 pataas, ang may fasting blood sugar nga yara sa range sang diabetes.

• Type 1 diabetes: diutay ukon wala sing insulin nga ginahimo sang lawas. Masami ini nagasugod sa kabataan kag pamatan-on, kag kinahanglan sang insulin kada adlaw.
• Type 2 diabetes: nagahimo sang insulin ang lawas, pero indi ini nagaobra sing maayo ukon kulang ini. Indi magnubo sa 9 sa kada 10 ka tawo nga may diabetes ang may type 2.
• Gestational diabetes: mataas nga blood sugar nga nagasugod sa pagbusong kag masami nagadula pagkatapos magbata.
• Prediabetes: mas mataas sa normal ang blood sugar pero wala pa nakaabot sa range sang diabetes.
• Mas talagsa nga mga klase: monogenic diabetes, nga tungod sa pagbag-o sa isa lang ka gene, kag diabetes pagkatapos mahalitan ang pancreas, pananglitan tungod sa pancreatitis ukon operasyon.

Importante ang klase kay lain ang pagbulong. Ginasusi ini sang doktor paagi sa imo edad, timbang, sintomas kag blood test, kon kaisa may dugang pa nga test.

Ang type 1 isa ka autoimmune nga kondisyon: nasayop ang depensa sang lawas (ang immune system) kag ginaatake sini ang mga cell sa pancreas nga nagahimo sang insulin. Wala sing may nakahibalo gid kon ngaa; mahimo nga may bahin ang genes kag isa ka butang sa palibot.

Ginatawag ini anay nga "juvenile" diabetes kay masami ini nagasugod sa kabataan kag pamatan-on, pero mahimo ini magsugod sa bisan ano nga edad. Mas mataas ang posibilidad kon may ginikanan ukon utod nga may type 1, ukon iban nga autoimmune nga kondisyon.

Sa kabataan, ang sintomas masami madasig mag-abot, sa sulod sang pila ka adlaw ukon semana; sa mga adulto, mahimo nga mas mahinay. Kon wala sing insulin, ginasunog sang lawas ang tambok para sa kusog kag nagahimo ini sang mga asido nga ginatawag nga ketones. Kon magtipon ini, nagadala ini sang diabetic ketoacidosis (DKA), isa ka emergency nga delikado sa kabuhi kag kon kaisa amo ang una nga tanda sang type 1, labi na sa kabataan.

Indi mapunggan ang type 1 kag wala pa sing bulong nga makaayo sini. Ginadumalahan ini paagi sa insulin kada adlaw, pag-check sang blood sugar, kag pagtatap sa pagkaon kag hulag.

Ang type 2 masami nagasugod sa insulin resistance: ang mga cell sa kaunuran, tambok kag atay indi na masyado nagasabat sa insulin. Nagahimo ang pancreas sang dugang nga insulin para makaagay, tubtob indi na niya masarangan, kag nagataas ang blood sugar.

Masami ini hinay-hinay nga nagatubo, sa sulod sang madamo nga tuig, nga may diutay ukon wala sing sintomas, gani ang iban nakahibalo lang pagkatapos sini nahalitan ang ila mata, kidney ukon tagipusuon. Pinakasagad ini sa mga may edad na, pero mahimo man ini sa mga pamatan-on.

Ang mga giya sa screening sa Pilipinas, nga ginhimo upod sang Department of Health, nagaisip sini bilang mga risk factor:

• sobra nga timbang (para sa mga Pilipino, body mass index ukon BMI nga 23 pataas) ukon dako nga hawak
• ginikanan ukon utod nga may type 2
• kulang nga hulag ukon ehersisyo
• prediabetes, high blood, sakit sa tagipusuon ukon na-stroke anay
• gestational diabetes anay, ukon lapsag nga mga 8 pounds ukon sobra pa sang ginbata
• polycystic ovary syndrome (PCOS), ukon itom kag daw velvet nga panit sa liog ukon kilikili (acanthosis nigricans)

Ang pagpanigarilyo kag edad nagapataas man sang risgo, gani ginatambag sang mga giya ang fasting blood sugar test halin sa edad nga 40, ukon mas temprano kon may bisan isa ka risk factor.

Ang gestational diabetes amo ang mataas nga blood sugar nga nagasugod samtang nagabusong, masami sa ikaduha ukon ikatlo nga trimester, kon indi makahimo ang lawas sang dugang nga insulin nga kinahanglan sa pagbusong.

Masami wala ini sing sintomas, gani makita ini paagi sa blood test sa mga prenatal check-up, masami ang oral glucose tolerance test (OGTT) sa ika-24 tubtob ika-28 nga semana. Mas mataas ang posibilidad kon sobra ang imo timbang, nagkaroon ka sini sa nagligad nga pagbusong, nakabata ka anay sang lapsag nga 4.5 kilos (10 pounds) ukon sobra pa, ukon may ginikanan ukon utod ka nga may diabetes. Kon kaisa, ang diabetes nga nakita sa pagbusong amo ang type 2 nga yara na antes pa magbusong.

Kon temprano nga makita kag makontrol, masami maayo ang lawas sang lapsag. Kon indi makontrol, mahimo nga magdako gid ang lapsag, gani mas posible ang cesarean, kag nagataas ang posibilidad sang temprano nga pagbata, pre-eclampsia (high blood sa pagbusong), kag manubo nga blood sugar ukon pagdulaw (jaundice) sang bag-o nga natawo.

Masami nagadula ini pagkatapos magbata, pero nagapataas ini sang posibilidad sang type 2 sa ulihi kag sang gestational diabetes sa masunod nga pagbusong. Magpa-blood sugar test 6 tubtob 13 ka semana pagkatapos magbata, dayon kada tuig. Tan-awa ang amon giya parte sa prenatal check-up.

Ang prediabetes nagakahulugan nga mas mataas sa normal ang imo blood sugar pero wala pa nakaabot sa range sang diabetes. Masami wala ini sing sintomas. Sa 2023 National Nutrition Survey, mga 2 sa kada 10 ka adulto nga Pilipino nga edad 20 tubtob 59, kag sobra sa 1 sa kada 3 nga edad 60 pataas, ang may fasting blood sugar sa sini nga range. Mataas ang posibilidad nga mangin type 2 ini sa sulod sang 5 tubtob 10 ka tuig, pero indi ini sigurado: ang pagpanubo sang sobra nga timbang, mas maayo nga pagkaon kag mas madamo nga hulag mahimo magbalik sang blood sugar sa normal. Kon may prediabetes ka, magpa-test para sa diabetes kada tuig.

Pareho ang mga tanda sang mataas nga blood sugar sa tanan nga klase: grabe nga pagkauhaw, mas pirme nga pag-ihi (masami sa gab-i), kakapoy, pagniwang bisan wala ginatinguhaan, nagalabo nga panulok, kag pilas ukon impeksyon nga madugay mag-ayo. Ang nagakatuhay amo ang kadasigon:

• Type 1: masami madasig kag mabaskog, sa sulod sang pila ka adlaw ukon semana, labi na sa kabataan. Ang pagsuka, sakit sang tiyan, ginhawa nga nagapanimaho sang prutas, ukon madasig kag madalom nga pagginhawa mahimo nga tanda sang DKA.
• Type 2: mahinay, sa sulod sang madamo nga tuig, ukon wala sing sintomas.
• Gestational diabetes kag prediabetes: masami wala sing sintomas.

Indi masiling sang sintomas kon may diabetes ka, ukon ano nga klase; blood test lang ang makasiling. Ang amon giya parte sa sintomas sang diabetes nagapaathag sang una nga mga tanda kag sang mga test (FBS, HbA1c kag OGTT).

• Type 1: ginaguba sang immune system ang mga cell nga nagahimo sang insulin. Indi ini tungod sa matam-is ukon sa bisan ano nga ginhimo sang tawo ukon sang iya mga ginikanan.
• Type 2: genes kag diabetes sa pamilya, upod ang sobra nga timbang, kulang nga hulag, pagpanigarilyo kag edad.
• Gestational diabetes: ang mga pagbag-o sang hormone sa pagbusong, upod ang genes kag estilo sang pagkabuhi.
• Iban pa nga kabangdanan: pagbag-o sa isa lang ka gene, halit sa pancreas, kag pila ka bulong nga madugay na ginainom, pareho sang steroid (glucocorticoids). Indi gid pag-untati sa imo kaugalingon ang bulong nga ginreseta sa imo; pamangkot anay sa imo doktor.

Ang pagbulong nagatinguha nga mapabilin ang blood sugar sa maayo nga range para malikawan ang mga komplikasyon. Ang imo doktor ang nagapat-ud sang imo target kag nagapili sang imo mga bulong, nga tanan nagakinahanglan sang reseta; wala sing dose nga ginahatag sini nga giya.

• Type 1: insulin kada adlaw, paagi sa indyeksyon ukon pump, para mabuhi, upod ang pag-check sang blood sugar. Indi gid pag-untati ang insulin, bisan sa mga adlaw nga diutay lang ang imo makaon.
• Type 2: una ang maayo nga pagkaon, hulag kag pagpanubo sang sobra nga timbang. Madamo man ang nagakinahanglan sang bulong pareho sang metformin, gliclazide ukon dapagliflozin, kag ang iban sa ulihi nagakinahanglan sang insulin. Sagad lang nga madugangan ang bulong sa paglawig sang tion, kag indi ini personal nga kapaslawan. Sa iban, ang pagpanubo sang timbang mahimo magbalik sang blood sugar sa normal (remission), pero kinahanglan gihapon ang check-up.
• Gestational diabetes: pagbag-o sa pagkaon, mahinay nga hulag pareho sang paglakat, kag pag-check sang sugar sa balay, upod ang tableta ukon insulin kon kinahanglan.
• Prediabetes: pagbag-o sa estilo sang pagkabuhi, kon kaisa upod ang metformin.

Ang insulin kag pila ka tableta, pareho sang gliclazide, mahimo magpanubo sang blood sugar nga sobra gid kanubo (hypoglycemia). Ang una nga mga tanda amo ang gutom, pagbalhas, pagkurog, mabaskog nga pitik sang tagipusuon kag kakulba. Kon nagamata ang tawo kag makatulon, hatagi dayon sang matam-is, pareho sang fruit juice ukon regular (indi diet) nga softdrink, kag magkadto sa emergency room kon indi sia mag-ayo. Indi gid pagbutangi sang pagkaon ukon ilimnon ang baba sang tawo nga wala sing malay: ipahigda sia nga patagilid kag tawagi ang 911.

Madamo man nga may diabetes ang nagakinahanglan sang pag-atipan sa high blood kag cholesterol. May pamangkot? Tilawi ang amon AI diabetes coach ukon magpamangkot sa nurse.

Indi mapunggan ang type 1. Ang type 2 masami mapunggan ukon mapadugay, kag ang pareho nga mga batasan mahimo man magpanubo sang risgo sang gestational diabetes. Ginatambag sang WHO nga mapabilin ang maayo nga timbang, mangin aktibo sa indi magnubo sa 150 ka minuto kada semana, magkaon sang maayo nga pagkaon nga diutay ang asukar kag saturated fat, kag indi magpanigarilyo.

Sa adlaw-adlaw, mahimo ini nga tubig imbes nga softdrinks kag matam-is nga 3-in-1 nga kape, mas madamo nga utan pareho sang kalamunggay, kangkong ukon pechay, kag madasig nga paglakat sa kalabanan nga adlaw. Tan-awa ang amon giya parte sa paano malikawan ang diabetes, kag iupod ang blood sugar test sa imo tinuig nga check-up.

Ang PhilHealth YAKAP para sa tanan nga Pilipino. Magparehistro ka sa isa ka YAKAP clinic, pareho sang imo rural health unit (RHU), city health center ukon accredited nga pribado nga clinic.

• Mga test: ang FBS, OGTT kag HbA1c yara sa listahan sang PhilHealth sang mga sakop nga primary care test, upod ang lipid profile, creatinine (test sa kidney), urinalysis kag ECG, kon ipa-test sang imo YAKAP doctor. Sang Hulyo 2025, libre ang mga publiko nga YAKAP clinic kag ang mga pribado mahimo magsingil tubtob ₱900 kada pasyente para sa bug-os nga tuig.
• Mga bulong: sang Enero 2026, ang metformin kag gliclazide upod sa 21 ka bulong nga ginahatag sa mga YAKAP clinic. Kon may reseta halin sa imo YAKAP doctor, ang mga PhilHealth GAMOT pharmacy nagahatag man sang mga nakalista nga bulong pareho sang dapagliflozin, tubtob ₱20,000 ang bili kada tuig para sa kada tawo.
• Insulin: wala ini sa listahan sang GAMOT nga 75 ka bulong nga ginpagowa sang PhilHealth sang 2025. Pamangkot sa imo doktor ukon health center kon diin ini makuha.

Tan-awa ang amon giya parte sa PhilHealth YAKAP para magparehistro, kag ano ang sakop sang PhilHealth para sa pagpaospital pareho sang DKA. Mangita sang RHU ukon health center ukon mag-book sang tawag.