Dagiti klase ti diabetes: ania ti diabetes, ken ti nagdudumaan ti type 1, type 2 ken gestational

Ti diabetes, a maawagan met iti diabetes mellitus, ket maysa a napaut a kondision a sobra ti glucose, maysa a kita ti asukar, iti daram. Adu a Filipino ti mangawag laeng iti daytoy iti "sugar", kas iti "may sugar" wenno "nangato ti sugar".

Us-usaren ti bagi ti glucose manipud iti taraon a kas pigsa. Ti hormone nga insulin, nga aramiden ti pancreas (maysa nga organ iti likud ti tian), ti mangiserrek iti glucose manipud iti dara nga agturong kadagiti cell. Iti diabetes, bassit ti insulin nga aramiden ti bagi, saanna a mausar a nasayaat, wenno agpadpada, isu nga agtalinaed ti glucose iti dara.

Iti panaglabas dagiti tawen, dangran ti nangato a blood sugar dagiti urat ti dara ken dagiti nerves. Mabalin a pakaigapuan daytoy ti panagbulag, kidney failure, atake ti puso, stroke ken sugat iti saka a mabalin nga agturong iti panangputed (amputation). Ti nasayaat a kontrol ket manglapped wenno mangitantan kadagitoy a parikut.

Iti Filipinas, nasarakan ti 2023 National Nutrition Survey nga agarup 7 wenno 8 iti tunggal 100 a nataengan nga agtawen iti 20 agingga iti 59, ken agarup 17 iti tunggal 100 nga agtawen iti 60 ken agpangato, ti addaan iti fasting blood sugar nga adda iti range ti diabetes.

• Type 1 diabetes: bassit wenno awan ti insulin nga aramiden ti bagi. Masansan a mangrugi daytoy kadagiti ubbing ken agtutubo, ket kasapulan ti insulin iti inaldaw.
• Type 2 diabetes: agaramid ti bagi iti insulin, ngem saan a nasayaat ti panagandarna wenno kurang. Di kumurang a 9 iti tunggal 10 a tao nga addaan iti diabetes ti addaan iti type 2.
• Gestational diabetes: nangato a blood sugar a mangrugi iti panagsikog ken masansan a mapukaw kalpasan ti panaganak.
• Prediabetes: nangatngato ngem normal ti blood sugar ngem saan pay a dimteng iti range ti diabetes.
• Narasrasi a klase: monogenic diabetes, a gapuanan ti panagbalbaliw iti maymaysa a gene, ken diabetes kalpasan ti pannakadangran ti pancreas, kas pagarigan gapu iti pancreatitis wenno operasion.

Napateg ti klase gapu ta agduduma ti panangagas. Ammuen ti doktor daytoy babaen ti edad, dagsen, sintomas ken blood test-mo, no dadduma a kadua ti dadduma pay a test.

Ti type 1 ket maysa nga autoimmune a kondision: agbiddut ti depensa ti bagi (ti immune system) ket rautenna dagiti cell iti pancreas a mangaramid iti insulin. Awan ti makaammo no apay a talaga; mabalin nga addaan iti paset dagiti genes ken maysa a banag iti aglawlaw.

Naawagan daytoy idi iti "juvenile" diabetes gapu ta masansan a mangrugi kadagiti ubbing ken agtutubo, ngem mabalin a mangrugi iti aniaman nga edad. Ad-adda a mabalin no addaan iti nagannak wenno kabsat nga addaan iti type 1, wenno sabali nga autoimmune a kondision.

Kadagiti ubbing, dagiti sintomas ket masansan a dagus a dumteng, iti uneg ti sumagmamano nga aldaw wenno lawas; kadagiti nataengan, mabalin a nainaynayad. No awan ti insulin, taba ti puoran ti bagi tapno addaan iti pigsa ket agaramid kadagiti asido a maawagan iti ketones. No agurnong dagitoy, pataudenda ti diabetic ketoacidosis (DKA), maysa nga emergency a pakaipeggadan ti biag ken no dadduma isu ti umuna a pagilasinan ti type 1, kangrunaanna kadagiti ubbing.

Saan a malapdan ti type 1 ken awan pay ti agas a mangpaimbag iti daytoy. Maay-aywanan daytoy babaen ti insulin iti inaldaw, panag-check iti blood sugar, ken panangannad iti taraon ken panaggaraw.

Ti type 2 ket masansan a mangrugi iti insulin resistance: saan unayen a sumungbat iti insulin dagiti cell iti lasag, taba ken dalem. Agaramid ti pancreas iti nayon nga insulin tapno makaabay, agingga a saannan a kaya, ket ngumato ti blood sugar.

Masansan nga in-inut a rumsua, iti uneg ti adu a tawen, nga addaan iti nalag-an wenno awan a sintomas, isu nga adda dagiti makaammo laeng kalpasan a dinangranna ti matada, kidney wenno pusoda. Kaaduan daytoy kadagiti lallakay ken babbaket, ngem mabalin met kadagiti agtutubo.

Dagiti giya ti screening iti Filipinas, nga inaramid a kadua ti Department of Health, ket ibilangda dagitoy a risk factor:

• nalabes a dagsen (para kadagiti Filipino, body mass index wenno BMI a 23 wenno ad-adu pay) wenno dakkel a siket
• nagannak wenno kabsat nga addaan iti type 2
• kurang a panaggaraw
• prediabetes, high blood, sakit ti puso wenno naaddaan iti stroke idi
• gestational diabetes idi, wenno maladaga nga agarup 8 pounds wenno ad-adu pay idi naiyanak
• polycystic ovary syndrome (PCOS), wenno nangisit ken kasla velvet a kudil iti tengnged wenno kilikili (acanthosis nigricans)

Mangpangato met iti peligro ti panagsigarilio ken edad, isu nga isingasing dagiti giya ti fasting blood sugar test manipud iti edad a 40, wenno nasapsapa no addaan iti uray maysa a risk factor.

Ti gestational diabetes ket nangato a blood sugar a mangrugi bayat ti panagsikog, masansan iti maikadua wenno maikatlo a trimester, no saan a makaaramid ti bagi iti nayon nga insulin a kasapulan iti panagsikog.

Masansan nga awan ti sintomasna, isu a masarakan daytoy babaen ti blood test kadagiti prenatal check-up, masansan ti oral glucose tolerance test (OGTT) iti maika-24 agingga iti maika-28 a lawas. Nangatngato ti tsansa no nalabes ti dagsenmo, naaddaanka iti daytoy iti napalabas a panagsikog, nakaiyanakka idi iti maladaga nga 4.5 kilo (10 pounds) wenno ad-adu pay, wenno addaanka iti nagannak wenno kabsat nga addaan iti diabetes. No dadduma, ti diabetes a masarakan iti panagsikog ket type 2 nga adda payen sakbay ti panagsikog.

No nasapa a masarakan ken makontrol, masansan a nasalun-at ti maladaga. No saan a makontrol, mabalin a dumakkel unay ti maladaga, isu nga ad-adda a mabalin ti cesarean, ken ngumato ti tsansa ti nasapa a panaganak, pre-eclampsia (high blood iti panagsikog), ken nababa a blood sugar wenno panagduyaw (jaundice) ti kayyanak.

Masansan a mapukaw kalpasan ti panaganak, ngem pangatoenna ti tsansa ti type 2 iti masanguanan ken ti gestational diabetes iti sumaruno a panagsikog. Agpa-blood sugar test 6 agingga iti 13 a lawas kalpasan ti panaganak, sa iti kada tawen. Kitaem ti giyami maipapan iti prenatal check-up.

Ti prediabetes ket kayatna a sawen a nangatngato ngem normal ti blood sugar-mo ngem saan pay a dimteng iti range ti diabetes. Masansan nga awan ti sintomasna. Iti 2023 National Nutrition Survey, agarup 2 iti tunggal 10 a nataengan a Filipino nga agtawen iti 20 agingga iti 59, ken nasurok a 1 iti tunggal 3 nga agtawen iti 60 ken agpangato, ti addaan iti fasting blood sugar iti daytoy a range. Dakkel ti tsansa nga agbalin daytoy a type 2 iti uneg ti 5 agingga iti 10 a tawen, ngem saan a sigurado: ti panangkissay iti nalabes a dagsen, nasaysayaat a panangan ken ad-adu a panaggaraw ket mabalin a mangisubli iti blood sugar iti normal. No addaanka iti prediabetes, agpa-test para iti diabetes iti kada tawen.

Agpada ti pagilasinan ti nangato a blood sugar iti amin a klase: nakaro a mawaw, kanayon nga agisbo (masansan iti rabii), bannog, panagkuttong uray saan a gagaraen, nalibeg a panagkita, ken sugat wenno impeksion a nabayag nga umimbag. Ti agduma ket ti kapartak:

• Type 1: masansan a napartak ken nakaro, iti uneg ti sumagmamano nga aldaw wenno lawas, nangnangruna kadagiti ubbing. Ti panagsarua, sakit ti tian, anges nga agangot iti prutas, wenno napartak ken nauneg a panaganges ket mabalin a pagilasinan ti DKA.
• Type 2: nainayad, iti uneg ti adu a tawen, wenno awan ti sintomas.
• Gestational diabetes ken prediabetes: masansan nga awan ti sintomas.

Saan a maibaga ti sintomas no addaanka iti diabetes, wenno no ania a klase; blood test laeng ti makaibaga. Ti giyami maipapan iti sintomas ti diabetes ket ilawlawagna dagiti umuna a pagilasinan ken dagiti test (FBS, HbA1c ken OGTT).

• Type 1: dadaelen ti immune system dagiti cell a mangaramid iti insulin. Saan a gapu daytoy iti nasam-it wenno iti aniaman nga inaramid ti tao wenno dagiti nagannakna.
• Type 2: genes ken diabetes iti pamilia, a kadua ti nalabes a dagsen, kurang a panaggaraw, panagsigarilio ken edad.
• Gestational diabetes: dagiti panagbalbaliw ti hormone iti panagsikog, a kadua ti genes ken wagas ti panagbiag.
• Dadduma pay a gapu: panagbalbaliw iti maymaysa a gene, pannakadangran ti pancreas, ken dadduma nga agas a nabayag a mainom, kas iti steroid (glucocorticoids). Dimo pulos isardeng a bukbukodmo ti agas a naireseta kenka; damagem nga umuna iti doktormo.

Ti panangagas ket tapno agtalinaed ti blood sugar iti nasalun-at a range ken malapdan dagiti komplikasion. Ti doktormo ti mangikeddeng kadagiti targetmo ken mangpili kadagiti agasmo, a kasapulan amin ti reseta; awan ti dose nga ited daytoy a giya.

• Type 1: insulin iti inaldaw, babaen ti iniksion wenno pump, tapno agbiag, a kadua ti panag-check iti blood sugar. Dimo pulos isardeng ti insulin, uray kadagiti aldaw a bassit ti kanem.
• Type 2: umuna ti nasalun-at a panangan, panaggaraw ken panangkissay iti nalabes a dagsen. Adu met ti makasapul iti agas kas iti metformin, gliclazide wenno dapagliflozin, ket dadduma ti makasapul iti insulin iti kamaudiananna. Kadawyan ti panagkasapul iti ad-adu nga agas iti panaglabas ti tiempo, ket saan daytoy a personal a pannakaabak. Para iti dadduma, ti panangkissay iti dagsen ket mabalin a mangisubli iti blood sugar iti normal (remission), ngem kasapulan latta ti check-up.
• Gestational diabetes: panagbalbaliw iti taraon, nalag-an a panaggaraw kas iti panagna, ken panag-check iti sugar iti balay, a kadua ti tableta wenno insulin no kasapulan.
• Prediabetes: panagbalbaliw iti wagas ti panagbiag, no dadduma a kadua ti metformin.

Ti insulin ken dadduma a tableta, kas iti gliclazide, ket mabalin a mangpababa iti blood sugar iti nababa unay (hypoglycemia). Dagiti umuna a pagilasinan ket bisin, panagling-et, panagpigerger, napigsa a pitik ti puso ken panagdanag. No nakariing ti tao ken makaalimon, ikkan a dagus iti nasam-it, kas iti fruit juice wenno regular (saan a diet) a softdrink, ken mapan iti emergency room no saan a sumayaat. Dimo pulos ikkan iti taraon wenno mainom ti ngiwat ti tao nga awan ti puotna: ipaidda isuna a nakasikig ken agtawag iti 911.

Adu met nga addaan iti diabetes ti makasapul iti panangaywan iti high blood ken cholesterol. Addaan iti saludsod? Padasem ti AI diabetes coach wenno agsaludsod iti nurse.

Saan a malapdan ti type 1. Ti type 2 ket masansan a malapdan wenno maitantan, ken dagiti isu met laeng a kababalin ket mabalin a mangpababa met iti peligro ti gestational diabetes. Isingasing ti WHO ti panangtaginayon iti nasalun-at a dagsen, panagbalin nga aktibo iti di kumurang a 150 a minuto iti tunggal lawas, panangan iti nasalun-at a taraon a bassit ti asukar ken saturated fat, ken saan nga agsigarilio.

Iti inaldaw, mabalin a kayatna a sawen ti danum imbes a softdrinks ken nasam-it a 3-in-1 a kape, ad-adu a nateng kas iti marunggay, kangkong wenno pechay, ken napartak a panagna iti kaaduan nga aldaw. Kitaem ti giyami maipapan iti kasano a malapdan ti diabetes, ken inayon ti blood sugar test iti tinawen a check-up-mo.

Ti PhilHealth YAKAP ket para iti amin a Filipino. Agrehistroka iti maysa a YAKAP clinic, kas iti rural health unit (RHU), city health center wenno accredited a pribado a clinic.

• Dagiti test: adda ti FBS, OGTT ken HbA1c iti listaan ti PhilHealth kadagiti masakupan a primary care test, agraman ti lipid profile, creatinine (test ti kidney), urinalysis ken ECG, no ibilin ti YAKAP doctor-mo. Idi Hulio 2025, libre dagiti publiko a YAKAP clinic, ket dagiti pribado ket mabalin nga agsingir agingga iti ₱900 iti tunggal pasiente para iti intero a tawen.
• Dagiti agas: idi Enero 2026, karaman ti metformin ken gliclazide kadagiti 21 nga agas a maited kadagiti YAKAP clinic. No addaan iti reseta manipud iti YAKAP doctor-mo, mangted met dagiti PhilHealth GAMOT pharmacy kadagiti nailista nga agas kas iti dapagliflozin, agingga iti ₱20,000 a pateg iti tunggal tawen para iti tunggal tao.
• Insulin: awan daytoy iti listaan ti GAMOT a 75 nga agas nga impaulog ti PhilHealth idi 2025. Damagem iti doktormo wenno health center no sadino ti pakaalaan daytoy.

Kitaem ti giyami maipapan iti PhilHealth YAKAP tapno agrehistro, ken ania ti sakupen ti PhilHealth para iti panagpaospital kas iti DKA. Agbirok iti RHU wenno health center wenno ag-book iti awag.