Kasano a malapdan ti diabetes (type 2): babassit nga inaldaw a panagbalbaliw nga epektibo

Ti diabetes ket kaipapananna a nalabes ti asukar (glucose) iti daram. Ti type 2 diabetes ti kita nga alaen ti kaaduan: kuna ti WHO a nasurok a 95 iti tunggal 100 a tao nga addaan iti diabetes ti addaan iti daytoy. Masansan a malapdan daytoy, wenno maitantan iti sumagmamano a tawen.

Kadawyan daytoy ditoy. Iti 2023 National Nutrition Survey, agarup 22 iti tunggal 100 a nataengan a Filipino nga agtawen iti 20 agingga iti 59, ken 36 iti tunggal 100 nga agtawen iti 60 ken agpangato, ti addaan iti fasting blood sugar nga adda iti range ti prediabetes: nangatngato ngem normal ngem saan pay a diabetes. Agarup 8 iti tunggal 100 nga agtawen iti 20 agingga iti 59, ken 17 iti tunggal 100 nga agtawen iti 60 ken agpangato, ti addaan iti resulta nga adda iti range ti diabetes, ken nasarakan ti survey nga ad-adu dagiti maaddaan iti daytoy.

Nasayaat ti rikna ti kaaduan kadakuada. Mabalin nga ulimek ti nangato nga asukar iti adu a tawen bayat a dadaelenna dagiti mata, kidney, nerves ken puso. Kuna ti US National Institutes of Health (NIH) a lumaka a mapasamak dagitoy a parikut no bumayag ti panagdiabetes, isu a makatulong uray ti panangitantan iti sumagmamano a tawen.

Sabali ti type 1 diabetes. Aggapu daytoy iti parikut ti immune system, saan nga iti taraon wenno kababalin, ken kuna ti WHO nga awan pay ti ammo a wagas tapno malapdan daytoy. Ilawlawag ti giyami maipapan iti kita ti diabetes ti nagdumaanda.

Kuna dagiti giya ti Filipinas maipapan iti diabetes (UNITE for Diabetes, 2011) a rumbeng a panunoten ti test para iti tunggal nataengan a nasurok a 40 ti tawenna, ken nasapsapa no addaanka iti maysa wenno ad-adu kadagitoy:

• Nagannak wenno kabsat nga addaan iti type 2 diabetes
• Nalabes ti dagsen: para kadagiti Asiano, body mass index (BMI, ti dagsenmo no idilig iti katayagmo) a 23 wenno ad-adu pay
• Dakkel a siket: nasurok a 80 cm (agarup 31.5 a pulgada) para iti babai, nasurok a 90 cm (agarup 35.5 a pulgada) para iti lalaki
• Bassit nga ehersisio, wenno nakatugaw iti agmalem
• High blood, naaddaan iti stroke idi wenno sakit ti puso
• Naaddaan iti diabetes bayat ti panagsikog, wenno nangipasngay iti maladaga a 8 pounds (agarup 3.6 kg) wenno ad-adu pay
• PCOS (polycystic ovary syndrome), wenno nangisit ken kasla velvet a kudil iti tengnged wenno kilikili
• Nababa a "good" HDL cholesterol, nangato a triglycerides, wenno napalabas a resulta nga adda iti range ti prediabetes

Dimo mabalbaliwan ti tawenmo wenno ti pamiliam, ngem mabalbaliwam ti dagsenmo, kanem, panaggaraw ken panagsigarilio. Innayon ti NIH a ti dakkel a siket ket mangpangato iti peligro uray normal ti BMI-m. Adda met dagiti agas, kas iti steroids, a mangpangato iti blood sugar: saludsodem iti doktormo maipapan kadagiti in-inumem, ngem dimo isardeng ti aniaman nga agas iti bukodmo a pangngeddeng.

Ti kasayaatan a pammaneknek ket naggapu iti dakkel a panagadal idiay US, ti Diabetes Prevention Program (DPP). Nangato ti peligro dagiti volunteer daytoy iti type 2 diabetes. Naisuro iti maysa a grupo ti panangan iti basbassit a taba ken calories, panaggaraw iti 150 a minuto iti tunggal lawas, ken panangpabassit iti agarup 7% ti dagsenda. Kalpasan ti agarup 3 a tawen, 58% a basbassit ti tsansada a maaddaan iti type 2 diabetes ngem ti grupo a naikkan iti saan a pudno a pildoras (placebo). Kadagiti agtawen iti 60 ken agpangato, bimmaba ti peligro iti 71%. Bimmassit ti pagimbagan iti panaglabas dagiti tawen ngem saan a napukaw: kalpasan ti 10 a tawen, agarup 4 a tawen latta a naladladaw, iti kadawyan, a naaddaan iti diabetes ti grupo a naisuroan.

Ti plano:

1. Pabassitem bassit ti dagsenmo no nalabes ti dagsenmo. Makatulong ti panangpabassit iti 5 agingga iti 7%: para iti tao a 70 kg, agarup 3.5 agingga iti 5 kg dayta. Kalpasanna, taginayonem.
2. Aggaraw iti di kumurang a 150 a minuto iti tunggal lawas.
3. Mangan iti basbassit a serving a bassit ti asukar ken taba, ken ad-adu a nateng, prutas ken whole grains.
4. Saan nga agsigarilio. Ti panagsigarilio ket pakapsutenna ti panangsungbat ti bagim iti insulin, ti hormone a mangpababa iti blood sugar.
5. Agpa-check iti blood sugar-mo no nangato ti peligrom.

Kuna ti NICE, ti ahensia ti UK a mangar-aramid kadagiti giya iti salun-at, a ti panangpabassit iti 5 agingga iti 10% ti dagsenmo iti uneg ti maysa a tawen ket maibanag nga umuna a panggep. Iramanmo ti pamiliam. Isingasing ti NICE ti panagpatulong iti kabagian wenno gayyem, kas pagarigan babaen ti panangkuyog kenka iti panagna wenno panangbaliw iti taraon ti pamilia. Kunana met a rumbeng nga agpa-check met dagiti kameng ti pamilia ti tao nga addaan iti type 2 diabetes iti bukodda a peligro.

Saanmo a kasapulan ti espesial a taraon a "para iti diabetic", no di ket dagiti gagangay a taraon a Pinoy iti umiso a kaadu.

Inapoy. Saanmo a kasapulan a baybay-an ti inapoy. Mangala iti basbassit, kas pagarigan maysa a tasa imbes a dua wenno tallo, ken liklikan ti unli-rice. Laokam iti brown rice (pinawa): ibilang ti WHO daytoy a whole grain, ken isingasing ti NHS dagiti whole grain a starchy food gapu ta ad-adu ti fiber-da. Liklikan ti panangnayon iti sabali a starch, kas iti pancit wenno tinapay, iti inapoy iti isu met laeng a pannangan.

Mainom. Isingasing ti NIH ti danum imbes a nasam-it a mainom. Kissayan ti softdrinks, milk tea, juice drink ken 3-in-1 a kape. Ibilang met ti WHO a "free sugar" ti asukar iti fruit juice ken diro (honey), isu a bassit laeng uray puro a juice.

Nateng ken prutas. Isingasing ti WHO ti di kumurang a 400 grams iti inaldaw; iti NHS, agarup lima a serving daytoy. Innayonan iti nateng ti tunggal pannangan, kas iti kangkong, utong, tarong, tabungaw wenno marunggay. Nasaysayaat a merienda ti saba, papaya wenno bayabas ngem ti cake wenno nasam-it a tinapay.

Taba ken prito. Isingasing ti WHO ti panangpasngaw wenno panaglaga imbes a panagprito. Nangato iti saturated fat ti nalukmeg a karne, manteka (lard), lana ti niog ken palm oil, isu nga idulin ti lechon, chicharon ken crispy pata para iti espesial nga aldaw. Masansan a piliem ti ikan, manok nga awan kudilna, tokwa ken balatong. Isingasing met ti WHO a limitaran dagiti naprito, naluto iti hurno a taraon ken nakabalot a snack, kas iti doughnut, cookies, biskwit ken wafer, a mabalin nga addaan iti saan a nasalun-at a trans fat.

Pababaen ti panaggaraw ti blood sugar ken makatulong daytoy iti dagsen. Kuna ti NICE a ti ad-adu a panaggaraw ket mangpababa iti peligrom uray daytoy laeng ti baliwam.

• Panggepem ti 150 a minuto iti tunggal lawas a kalkalainganna a panaggaraw, kas iti napartak a panagna: isingasing ti NIH ti 30 a minuto iti 5 nga aldaw.
• Nasaysayaat ti uray bassit ngem awan. No kasla nalabes pay ti 150 a minuto ita, kuna ti NICE a makatulong uray bassit a nayon, ken pangrugian dayta a mabalinmo nga innayonan.
• Mabilang ti inaldaw a panaggaraw. Bilangen ti WHO ti trabaho iti balay, trabaho a kanayon nga aggargaraw, ken panagna wenno panagbisikleta a mapan kadagiti papanam.
• Kissayam ti panagtugaw. Inaig ti WHO ti nabayag a panagtugaw iti nangatngato a tsansa ti type 2 diabetes. Masansan nga agtakder ken agpagna-pagna, kas pagarigan iti lunch break.

Nalaka nga ideya: bumabaka iti jeep iti maysa a stop sakbay ti pagbabaam, agusar iti agdan kadagiti mall ken estasion, wenno makikadua iti Zumba wenno walking group iti barangay.

No nabayagkan a saan nga aktibo, addaanka iti sakit dagiti mumuge wenno parikut ti puso, mangrugika iti inayad-inayad ken saludsodem iti doktor wenno nurse no ania ti natalged.

Masansan nga awan ti sintomas ti prediabetes ken nasapa a type 2 diabetes, isu a blood test laeng ti wagas tapno maammuam.

• Fasting blood sugar (FBS): awan ti kanen wenno inumen iti di kumurang a 8 nga oras sakbay ti test (masansan a mabalin ti danum, ngem suroten ti ibilin ti clinic). Iti mg/dL, normal ti 99 wenno nababbaba, prediabetes ti 100 agingga iti 125, ken adda iti range ti diabetes ti 126 wenno nangatngato. Dagitoy met laeng dagiti cut-off nga inusar ti survey ti Filipinas.
• HbA1c: ti average ti asukarmo iti napalabas nga agarup 3 a bulan, saan a kasapulan ti ag-fasting. Normal ti nababbaba ngem 5.7%, prediabetes ti 5.7% agingga iti 6.4%, ken adda iti range ti diabetes ti 6.5% wenno nangatngato.
• OGTT (oral glucose tolerance test): kitaen ti blood sugar-mo sakbay ken kalpasan nga uminomka iti narukod a glucose drink.

Ti nangato a resulta ket masansan a paneknekan iti maikadua a test.

No kasano kasansan ti panagpa-test manen ket depende iti peligrom. Isingasing ti NICE ti blood test di kumurang a maminsan iti tunggal tawen no ti resultam ket adda iti range ti prediabetes, panagpa-check manen di kumurang iti tunggal 3 a tawen no addaanka iti risk factor ngem normal ti resulta, ken risk check di kumurang iti tunggal 5 a tawen para iti amin a dadduma. Mabalin a sabali ti ibaga ti doktormo.

Pakdaar ti prediabetes, saan a sentensia: ti nasalun-at a panagbalbaliw ket mangitantan wenno manglapped iti diabetes. Ilistana ti giyami maipapan iti sintomas ti diabetes dagiti pagilasinan a kaipapananna a rumbeng nga agpa-testka iti mabiit.

Ti PhilHealth YAKAP (ti napalawa a Konsulta package) ket para iti tunggal Filipino a nagrehistro iti maysa a YAKAP clinic. Idi Mayo 2026, impadamag ti PhilHealth nga adda 4,287 nga accredited a YAKAP clinic iti intero a pagilian. Saludsodem iti rural health unit (RHU) wenno city health center-yo no YAKAP clinic da.

• Check-up nga addaan iti health education: dumawat iti doktor wenno nurse iti plano para iti taraon, dagsen ken ehersisio.
• Blood sugar test: adda ti FBS, OGTT ken HbA1c iti listaan dagiti lab test a sakupen ti PhilHealth (Konsulta benefit table, 2024), agraman ti lipid profile, no ibilin ti YAKAP doctor-mo.
• Follow-up a panagbisita tapno ma-check manen ti dagsen, siket, blood pressure ken asukarmo.
• Agas, no ireseta ti YAKAP doctor-mo, manipud kadagiti accredited a GAMOT pharmacy, agingga iti ₱20,000 iti tunggal tawen.

Gastos (PhilHealth FAQ, Hulio 2025): libre kadagiti publiko a YAKAP clinic; ti pribado a YAKAP clinic ket mabalin nga agsingir iti agingga iti ₱900 iti tunggal pasiente para iti intero a tawen.

Tapno mangrugi: isaganam ti PhilHealth Identification Number (PIN)-mo, agpili iti YAKAP clinic iti eGovPH app, ti PhilHealth Member Portal, maysa nga opisina ti PhilHealth wenno ti clinic a mismo, sa mapanka iti umuna a panagbisitam ken dumawat iti diabetes risk check.

Kitaem ti giyami maipapan iti PhilHealth YAKAP ken annual check-up. Agbirok iti health center nga asideg kenka, wenno saludsodem iti barangay health station-yo no sadino ti kaasitgan a YAKAP clinic.

Ti diabetes iti panagsikog (gestational diabetes) ket masansan a mapukaw kalpasan ti panaganak, ngem kuna ti WHO a dagitoy nga inna, ken nalabit met dagiti annakda, ket addaan iti nangatngato a peligro iti type 2 diabetes iti masakbayan. Isingasing ti NIH:

• Blood sugar test 6 agingga iti 12 a lawas kalpasan ti panaganak, sa iti tunggal 3 a tawen no normal.
• Agtalinaed nga aktibo ken mangan a nasayaat tapno agsubli iti nasalun-at a dagsen.
• Agpasuso no kabaelam; makatulong met daytoy a mangpuoran iti calories.

Kuna ti NIH nga agtalinaed ti nangatngato a peligro: mabalin a rummuar ti type 2 diabetes iti uneg ti 5 agingga iti 10 a tawen. Ibagam daytoy iti tunggal baro a doktor, uray kalpasan ti adu a tawen. Agplanoka iti sabali a maladaga? Kitaem ti giyami maipapan iti prenatal check-up.

Iti DPP study, pinababa met ti agas para iti diabetes a maawagan iti metformin ti peligro, ngem basbassit ngem ti nasalun-at a kababalin: 31%, no idilig iti 58%.

Kuna ti MedlinePlus a mabalin nga isingasing ti doktor ti agas para iti diabetes kadagiti dadduma a tao a nangato ti peligroda, ken isingasing ti NIH kadagiti babbai a naaddaan iti diabetes bayat ti panagsikog nga agsaludsodda iti doktorda maipapan iti metformin. Innayon ti NICE a mabalin a nasaysayaat ti pagbanagan ti napaut a nasalun-at a kababalin ngem ti agas. Ti metformin ket agas a masapul ti reseta: inumem laeng no inreseta ti doktor para kenka, ken dika pulos agbulod iti agas ti kabagiam.

"Adda iti puli mi, awanen ti maaramidak." Ti diabetes iti pamilia ket mangpangato iti peligrom, ngem pababaen latta daytoy ti nasalun-at a kababalin. Saan a ti genes-mo ti mangikeddeng iti gasatmo.

"Ti nasam-it laeng ti maiparit." Napateg met ti dakkel a serving ti inapoy, naprito a taraon, panagtugaw iti agmalem ken panagsigarilio.

"Nakuttongak met." Mabilang latta ti taba iti tian, edad ken diabetes iti pamilia uray kasla normal ti dagsenmo.

"Herbal tea laeng, okay en." Kuna ti WHO a ti panagbalbaliw iti wagas ti panagbiag ti kasayaatan a wagas tapno malapdan ti type 2 diabetes. Saan a kasukat dagiti tsaa ken capsule, ken blood test laeng ti mangipakita iti asukarmo.

"Nalabit addaakon, diak kayat ti makaammo." Gagangay dayta a buteng, ngem ti nasapa a pannakaammo iti prediabetes ti mangted kenka iti kasayaatan a gundaway a mangsardeng iti daytoy.

Kayatmo ti plano para iti inaldaw a rutinam? Makisaritaka iti prevention assistant-mi wenno ag-book iti awag iti nurse.