Mga uri ng diabetes: ano ang diabetes, at ang pagkakaiba ng type 1, type 2 at gestational

Ang diabetes, o diabetes mellitus, ay pangmatagalang kondisyon kung saan sobra ang glucose, isang uri ng asukal, sa iyong dugo. Madalas itong tawagin ng mga Pilipino na "sugar", gaya ng "may sugar" o "mataas ang sugar".

Ginagamit ng katawan ang glucose mula sa pagkain bilang enerhiya. Ang hormone na insulin, na gawa ng pancreas (lapay, isang organ sa likod ng sikmura), ang nagpapapasok ng glucose mula sa dugo papunta sa mga cell. Sa diabetes, kulang ang insulin na nagagawa ng katawan, hindi ito nagagamit nang maayos, o pareho, kaya naiiwan ang glucose sa dugo.

Sa paglipas ng mga taon, sinisira ng mataas na blood sugar ang mga daluyan ng dugo at ang nerves. Maaari itong humantong sa pagkabulag, kidney failure, atake sa puso, stroke at sugat sa paa na maaaring mauwi sa pagputol (amputation). Kapag maayos ang kontrol, naiiwasan o naaantala ang mga problemang ito.

Sa Pilipinas, nakita sa 2023 National Nutrition Survey na mga 7 o 8 sa bawat 100 adult na edad 20 hanggang 59 ang may fasting blood sugar na nasa range ng diabetes, at mga 17 sa bawat 100 na edad 60 pataas.

• Type 1 diabetes: kaunti o walang insulin na nagagawa ang katawan. Madalas itong magsimula sa mga bata at kabataan, at kailangan ng insulin araw-araw.
• Type 2 diabetes: may insulin ang katawan, pero hindi ito gumagana nang maayos o kulang ito. Hindi bababa sa 9 sa bawat 10 taong may diabetes ang may type 2.
• Gestational diabetes: mataas na blood sugar na nagsisimula sa pagbubuntis at kadalasang nawawala pagkapanganak.
• Prediabetes: mas mataas sa normal ang blood sugar pero hindi pa umaabot sa range ng diabetes.
• Mas bihirang uri: monogenic diabetes, na dulot ng pagbabago sa iisang gene, at diabetes dahil sa pinsala sa pancreas, halimbawa mula sa pancreatitis o operasyon.

Mahalaga kung anong uri dahil magkakaiba ang gamutan. Inaalam ito ng doktor batay sa iyong edad, timbang, sintomas at blood test, at kung minsan ay may dagdag pang test.

Ang type 1 ay isang autoimmune na kondisyon: nagkakamali ang depensa ng katawan (ang immune system) at inaatake nito ang mga cell sa pancreas na gumagawa ng insulin. Hindi pa alam kung bakit talaga; maaaring may papel ang genes at ang isang bagay sa kapaligiran.

Dati itong tinatawag na "juvenile" diabetes dahil madalas itong magsimula sa mga bata at kabataan, pero maaari itong magsimula sa anumang edad. Mas malaki ang tsansa kung may magulang o kapatid na may type 1, o kung may iba kang autoimmune na kondisyon.

Sa mga bata, kadalasang mabilis lumabas ang sintomas, sa loob ng ilang araw o linggo; sa mga adult, maaaring mas mabagal. Kapag walang insulin, taba ang sinusunog ng katawan para sa enerhiya at gumagawa ito ng mga asido na tinatawag na ketones. Kapag naipon ang mga ito, nagdudulot sila ng diabetic ketoacidosis (DKA), isang emergency na banta sa buhay at kung minsan ay ang unang senyales ng type 1, lalo na sa mga bata.

Hindi naiiwasan ang type 1 at wala pa itong lunas. Kinokontrol ito sa pamamagitan ng insulin araw-araw, pag-check ng blood sugar, at pag-iingat sa pagkain at galaw.

Kadalasang nagsisimula ang type 2 sa insulin resistance: hindi na gaanong tumutugon sa insulin ang mga cell sa kalamnan, taba at atay. Gumagawa ng dagdag na insulin ang pancreas para makahabol, hanggang hindi na nito kaya, at tumataas ang blood sugar.

Madalas itong dahan-dahang nabubuo, sa loob ng maraming taon, na may banayad o walang sintomas, kaya may mga nakakaalam lang kapag napinsala na nito ang kanilang mata, kidney o puso. Pinakakaraniwan ito sa mga may edad na, pero puwede ring magkaroon nito ang mga kabataan.

Ayon sa mga gabay sa screening sa Pilipinas, na ginawa kasama ng Department of Health, ito ang mga risk factor:

• sobrang timbang (para sa mga Pilipino, body mass index o BMI na 23 pataas) o malaking baywang
• magulang o kapatid na may type 2
• kulang sa galaw o ehersisyo
• prediabetes, high blood, sakit sa puso o dating na-stroke
• gestational diabetes dati, o sanggol na mga 8 pounds o higit pa nang ipanganak
• polycystic ovary syndrome (PCOS), o maitim at parang velvet na balat sa leeg o kili-kili (acanthosis nigricans)

Nagpapataas din ng tsansa ang paninigarilyo at edad, kaya payo ng mga gabay ang fasting blood sugar test simula edad 40, o mas maaga kung may kahit isang risk factor.

Ang gestational diabetes ay mataas na blood sugar na nagsisimula habang buntis, kadalasan sa ikalawa o ikatlong trimester, kapag hindi kayang gawin ng katawan ang dagdag na insulin na kailangan sa pagbubuntis.

Kadalasan ay wala itong sintomas, kaya natutuklasan ito sa blood test sa mga prenatal check-up, kadalasan sa oral glucose tolerance test (OGTT) sa ika-24 hanggang ika-28 linggo. Mas mataas ang tsansa kung sobra ang timbang mo, nagkaroon ka nito sa naunang pagbubuntis, nanganak ka na dati ng sanggol na 4.5 kilo (10 pounds) o higit pa, o may magulang o kapatid kang may diabetes. Kung minsan, ang diabetes na natuklasan sa pagbubuntis ay type 2 na dati nang naroon.

Kapag maagang natuklasan at nakontrol, kadalasang malusog ang sanggol. Kapag hindi nakontrol, maaaring lumaki nang sobra ang sanggol, kaya mas malamang ang cesarean, at tumataas ang tsansa ng maagang panganganak, pre-eclampsia (high blood sa pagbubuntis), at mababang blood sugar o paninilaw (jaundice) ng bagong silang.

Kadalasan ay nawawala ito pagkapanganak, pero tumataas ang tsansa mong magka-type 2 sa hinaharap at magka-gestational diabetes ulit sa susunod na pagbubuntis. Magpa-blood sugar test 6 hanggang 13 linggo pagkapanganak, at pagkatapos ay taon-taon. Tingnan ang aming gabay sa prenatal check-up.

Ang prediabetes ay nangangahulugang mas mataas sa normal ang iyong blood sugar pero hindi pa umaabot sa range ng diabetes. Kadalasan ay wala itong sintomas. Sa 2023 National Nutrition Survey, mga 2 sa bawat 10 Pilipinong adult na edad 20 hanggang 59, at mahigit 1 sa bawat 3 na edad 60 pataas, ang may fasting blood sugar sa range na ito. Malaki ang tsansang mauwi ito sa type 2 sa loob ng 5 hanggang 10 taon, pero hindi ito tiyak: ang pagbabawas ng sobrang timbang, mas maayos na pagkain at mas maraming galaw ay puwedeng magbalik sa normal ng blood sugar. Kung may prediabetes ka, magpa-test para sa diabetes taon-taon.

Halos pareho ang senyales ng mataas na blood sugar sa lahat ng uri: matinding uhaw, mas madalas na pag-ihi (madalas sa gabi), pagod, pagpayat kahit hindi sinasadya, malabong paningin, at sugat o impeksiyon na matagal gumaling. Ang nagkakaiba ay ang bilis:

• Type 1: kadalasang mabilis at matindi, sa loob ng ilang araw o linggo, lalo na sa mga bata. Ang pagsusuka, pananakit ng tiyan, hiningang amoy-prutas, o mabilis at malalim na paghinga ay maaaring senyales ng DKA.
• Type 2: mabagal, sa loob ng maraming taon, o walang sintomas.
• Gestational diabetes at prediabetes: kadalasang walang sintomas.

Hindi masasabi ng sintomas kung may diabetes ka, o kung anong uri; blood test lang ang makapagsasabi. Nasa aming gabay sa sintomas ng diabetes ang mga maagang senyales at ang mga test (FBS, HbA1c at OGTT).

• Type 1: sinisira ng immune system ang mga cell na gumagawa ng insulin. Hindi ito dulot ng matatamis o ng anumang ginawa ng tao o ng kanyang mga magulang.
• Type 2: genes at diabetes sa pamilya, kasama ng sobrang timbang, kulang na galaw, paninigarilyo at edad.
• Gestational diabetes: ang pagbabago ng hormone sa pagbubuntis, kasama ng genes at pamumuhay.
• Iba pang sanhi: pagbabago sa iisang gene, pinsala sa pancreas, at ilang gamot na matagal nang iniinom, gaya ng steroid (glucocorticoids). Huwag kailanman itigil nang mag-isa ang gamot na inireseta sa iyo; magtanong muna sa doktor.

Layunin ng gamutan na panatilihin ang blood sugar sa malusog na range para maiwasan ang komplikasyon. Ang doktor mo ang nagtatakda ng iyong target at pumipili ng iyong gamot, na lahat ay kailangan ng reseta; walang dose na ibinibigay sa gabay na ito.

• Type 1: insulin araw-araw, sa iniksiyon o pump, para mabuhay, kasama ang pag-check ng blood sugar. Huwag kailanman itigil ang insulin, kahit sa mga araw na kaunti ang kinakain mo.
• Type 2: una ang malusog na pagkain, ehersisyo at pagbabawas ng sobrang timbang. Marami rin ang nangangailangan ng gamot gaya ng metformin, gliclazide o dapagliflozin, at ang ilan ay nangangailangan kalaunan ng insulin. Karaniwan ang pangangailangan ng mas maraming gamot habang tumatagal, at hindi ito personal na pagkukulang. Sa ilan, naibabalik sa normal ang blood sugar sa pagbabawas ng timbang (remission), pero kailangan pa rin ng check-up.
• Gestational diabetes: pagbabago sa pagkain, magaan na ehersisyo gaya ng paglalakad, at pag-check ng sugar sa bahay, may kasamang tableta o insulin kung kailangan.
• Prediabetes: pagbabago sa pamumuhay, kung minsan may kasamang metformin.

Ang insulin at ilang tableta, gaya ng gliclazide, ay maaaring magpababa nang sobra sa blood sugar (hypoglycemia). Ang mga maagang senyales ay gutom, pagpapawis, panginginig, malakas na kabog ng dibdib at pagkanerbiyos. Kung gising ang tao at nakakalunok, bigyan agad ng matamis, gaya ng fruit juice o regular (hindi diet) na softdrink, at pumunta sa emergency room kung hindi siya bumubuti. Huwag kailanman lagyan ng pagkain o inumin ang bibig ng taong walang malay: ihiga siya nang patagilid at tumawag sa 911.

Marami ring may diabetes ang kailangang magpagamot ng high blood at cholesterol. May tanong? Subukan ang aming AI diabetes coach o magtanong sa nurse.

Hindi naiiwasan ang type 1. Ang type 2 ay kadalasang naiiwasan o naaantala, at ang parehong mga gawi ay maaaring magpababa rin ng tsansa ng gestational diabetes. Payo ng WHO na panatilihin ang malusog na timbang, maging aktibo nang hindi bababa sa 150 minuto bawat linggo, kumain ng masustansyang pagkain na kaunti ang asukal at saturated fat, at huwag manigarilyo.

Sa araw-araw, puwedeng ibig sabihin nito ay tubig sa halip na softdrinks at matatamis na 3-in-1 na kape, mas maraming gulay gaya ng malunggay, kangkong o pechay, at mabilis na paglalakad sa karamihan ng mga araw. Tingnan ang aming gabay kung paano maiwasan ang diabetes, at isama ang blood sugar test sa iyong taunang check-up.

Ang PhilHealth YAKAP ay para sa lahat ng Pilipino. Magpaparehistro ka sa isang YAKAP clinic, gaya ng iyong rural health unit (RHU), city health center o accredited na pribadong clinic.

• Mga test: kasama ang FBS, OGTT at HbA1c sa listahan ng PhilHealth ng mga sakop na primary care test, pati lipid profile, creatinine (test sa kidney), urinalysis at ECG, kapag ipinag-utos ng iyong YAKAP doctor. Noong Hulyo 2025, libre ang mga pampublikong YAKAP clinic, at ang mga pribado ay maaaring maningil ng hanggang ₱900 bawat pasyente para sa buong taon.
• Mga gamot: noong Enero 2026, kasama ang metformin at gliclazide sa 21 gamot na ibinibigay sa mga YAKAP clinic. Kapag may reseta mula sa iyong YAKAP doctor, nagbibigay rin ang mga PhilHealth GAMOT pharmacy ng mga nakalistang gamot gaya ng dapagliflozin, hanggang ₱20,000 ang halaga bawat taon para sa bawat tao.
• Insulin: wala ito sa listahan ng 75 gamot ng GAMOT na inilabas ng PhilHealth noong 2025. Tanungin ang iyong doktor o health center kung saan ito makukuha.

Tingnan ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP para magparehistro, at ang mga sakop ng PhilHealth para sa pagpapa-ospital gaya ng DKA. Maghanap ng RHU o health center o mag-book ng tawag.