Sintomas ng diabetes: maagang senyales, sino ang dapat magpa-test, at kahulugan ng FBS at HbA1c

Ang diabetes ay nangangahulugang sobra ang asukal (glucose) sa iyong dugo. Madalas itong tawaging "may sugar" o "mataas ang asukal sa dugo". Ang pinakakaraniwang sintomas ng diabetes ay:

• Mas madalas na pag-ihi kaysa dati, lalo na sa gabi
• Matinding uhaw at mas maraming iniinom kaysa karaniwan
• Labis na pagod o panghihina
• Pagpayat kahit hindi nagda-diet

Madaling tandaan ang mga ito bilang 4 Ts sa English: toilet (madalas mag-CR), thirsty (uhaw), tired (pagod) at thinner (pumapayat).

Maaari ring may matinding gutom kahit kakakain lang, malabong paningin, sugat o galos na matagal gumaling, impeksiyong pabalik-balik (sa daanan ng ihi, sa balat, o yeast infection), pangangati sa paligid ng ari, at pamamanhid o pangingilig ng paa o kamay.

Maraming dahilan ang pagkauhaw at pagod, lalo na kapag mainit ang panahon. Pero kung napapansin mo ang ilan sa mga senyales na ito, o hindi sila nawawala, magpa-blood sugar test. Blood test lang ang makapagsasabi.

Ang type 2 diabetes, ang pinakakaraniwang uri, ay kadalasang dahan-dahang nagsisimula, at marami ang maayos ang pakiramdam sa loob ng maraming taon. May mga nalalaman lang na may diabetes sila kapag napinsala na nito ang kanilang mata, kidney, nerves o puso.

Mga senyales na madalas balewalain:

• Paggising sa gabi para umihi nang mas madalas kaysa dati
• Sugat sa paa na ilang linggo bago gumaling, o pigsa na pabalik-balik (tingnan ang aming gabay sa pigsa)
• Maitim, makapal at parang velvet na balat sa batok, kili-kili o singit, na tinatawag na acanthosis nigricans. Itinuturing ito ng mga gabay sa Pilipinas na risk factor ng type 2 diabetes at dahilan para magpa-test.
• Parang may tumutusok-tusok o nangingilig sa paa ("pins and needles")

Kaya huwag nang hintayin ang sintomas. Kung mayroon kang mga risk factor na nasa Sino ang dapat magpa-test, magpa-test kahit maayos ang pakiramdam mo.

Sa mga babae, maaaring lumabas ang diabetes bilang pangangati ng ari o yeast infection na pabalik-balik, at madalas na UTI (tingnan ang aming gabay sa UTI). Ang polycystic ovary syndrome (PCOS), isang kondisyon sa hormone na madalas nagdudulot ng iregular na regla, ay nagpapataas ng tsansang magka-diabetes.

Sa pagbubuntis, kadalasang walang sintomas ang gestational diabetes, kaya inaalok ng blood sugar test ang mga buntis, karaniwan sa ika-24 hanggang ika-28 linggo, o mas maaga kung may risk factor. Kung nagka-gestational diabetes ka, magpa-blood sugar test 6 hanggang 13 linggo pagkapanganak, at pagkatapos ay taon-taon, dahil nananatiling mas mataas ang tsansa mong magka-type 2 diabetes.

Sa mga lalaki, maaari ring magdulot ang diabetes ng hirap sa pagtigas ng ari (erectile dysfunction), at pangangati sa paligid ng ari o yeast infection na pabalik-balik.

Sa mga bata at kabataan, ang diabetes (kadalasang type 1) ay maaaring mabilis dumating, sa loob ng ilang araw o linggo. Bantayan ang batang naiihi na naman sa higaan, mas malakas kumain pero pumapayat, laging uhaw at pagod, o may hiningang amoy-prutas, parang acetone o pantanggal ng nail polish. Dapat magpatingin sa doktor ang batang ito sa araw ding iyon, dahil ang type 1 diabetes ay maaaring mabilis mauwi sa delikadong kondisyon na tinatawag na diabetic ketoacidosis (DKA).

Ang hormone na insulin, na gawa ng pancreas (lapay), ang nagdadala ng asukal mula sa dugo papasok sa mga cell para maging enerhiya. Sa diabetes, hindi sapat ang insulin na nagagawa ng katawan, hindi ito nagagamit nang maayos, o pareho, kaya naiipon ang asukal sa dugo.

• Inilalabas ng kidney ang sobrang asukal, kaya mas madalas kang umiihi at nauuhaw.
• Kulang sa enerhiya ang mga cell, kaya pagod at gutom ka.
• Taba at kalamnan ang sinusunog ng katawan, kaya pumapayat ka.
• Sa paglipas ng panahon, sinisira ng mataas na asukal ang maliliit na daluyan ng dugo at nerves, kaya matagal gumaling ang sugat at nangingilig ang paa.

Ang type 2 diabetes ang dahilan ng mahigit 95 sa bawat 100 kaso. Kaugnay ito ng sobrang timbang, kulang na galaw, paninigarilyo at pagkakaroon ng diabetes sa pamilya. Ang type 1 diabetes ay nangyayari kapag sinisira ng immune system ang mga cell na gumagawa ng insulin. Hindi ito dahil sa kinakain. Ang gestational diabetes ay nagsisimula sa pagbubuntis at kadalasang nawawala pagkapanganak.

May mga gamot, gaya ng steroids, na nakapagpapataas din ng blood sugar, kaya sabihin sa doktor ang lahat ng iniinom mo.

Ang prediabetes ay nangangahulugang mas mataas sa normal ang blood sugar pero hindi pa diabetes. Karaniwan ito: ayon sa mga gabay sa Pilipinas, mga 28 sa bawat 100 Pilipinong nasa hustong gulang ang mayroon nito. Ang malusog na pagbabago sa pamumuhay ay makapagpapaliban o makapipigil sa type 2 diabetes.

Ang mga gabay sa Pilipinas para sa regular na check-up, na ginawa kasama ng Department of Health, ay nagrerekomenda ng fasting blood sugar (FBS) test sa lahat ng edad 40 pataas, kahit walang sintomas. Magpa-test nang mas maaga kung mayroon ka ng kahit isa sa mga ito:

• Prediabetes, o mataas na resulta ng asukal sa naunang test
• Magulang o kapatid na may type 2 diabetes
• Sobra sa timbang: para sa mga Asyano, body mass index (BMI) na 23 o higit pa
• Malaking baywang: 80 cm o higit pa sa babae, 90 cm o higit pa sa lalaki
• Kulang sa galaw o ehersisyo, gaya ng maghapong nakaupo sa trabaho
• High blood na 130/80 o mas mataas, o umiinom ng gamot para dito (tingnan ang aming gabay sa altapresyon), mataas na triglycerides o mababang "good" cholesterol
• Sakit sa puso, dating na-stroke, o baradong daluyan ng dugo sa binti
• Gestational diabetes dati, o sanggol na 8 pounds (mga 3.6 kg) o higit pa nang ipanganak
• PCOS, maitim at parang velvet na balat sa batok o kili-kili, o schizophrenia

Kung normal ang resulta mo, sasabihin ng doktor kung kailan ulit magpa-test; maraming eksperto ang nagpapayo ng tuwing 3 taon. Kung may prediabetes, magpa-test taon-taon.

Para mapababa ang tsansa mo, payo ng WHO na panatilihin ang tamang timbang, maging aktibo, bawasan ang matatamis at mamantikang pagkain, at huwag manigarilyo. Nasa aming gabay sa annual check-up ang iba pang test na kailangan ng mga nasa hustong gulang.

Natutukoy ang diabetes sa pamamagitan ng blood test sa laboratoryo, at kadalasang kinukumpirma ng pangalawang test. Ang mga resulta sa ibaba ay nasa mg/dL, ang unit na nakalimbag sa karamihan ng lab sa Pilipinas.

Fasting blood sugar (FBS). Ang pinakakaraniwang test. Wala kang kakainin o iinumin maliban sa tubig nang hindi bababa sa 8 oras, saka kukunan ng dugo, kadalasan sa umaga.

• Normal: 99 pababa
• Prediabetes: 100 hanggang 125
• Diabetes: 126 pataas

Kung mmol/L ang gamit ng lab mo, ang fasting na resulta na mga 7 pataas ay nasa range ng diabetes.

HbA1c (A1C). Ipinapakita nito ang average na blood sugar mo sa nakaraang 2 hanggang 3 buwan. Hindi kailangang mag-fasting.

• Normal: mas mababa sa 5.7%
• Prediabetes: 5.7% hanggang 6.4%
• Diabetes: 6.5% pataas

Maaaring mali ang HbA1c kung may anemia ka o ibang problema sa dugo, sakit sa kidney o atay, o kung buntis ka. Mas pinipili ng mga gabay sa Pilipinas ang FBS para sa screening dahil madali itong makuha kahit saan; tinatanggap din ang HbA1c kapag standardized ang test ng lab. Ang doktor mo ang pipili.

Oral glucose tolerance test (OGTT). Kukunan ng dugo pagkatapos mag-fasting, at muli 2 oras pagkatapos uminom ng napakatamis na inumin. Sa ika-2 oras: normal ang 139 pababa, prediabetes ang 140 hanggang 199, diabetes ang 200 pataas. Ginagamit din ito sa pagbubuntis, pero iba ang mga cut-off.

Random blood sugar. Kinukuha kahit anong oras. Ang resulta na 200 pataas na may kasamang sintomas ay tumuturo sa diabetes.

Ang PhilHealth YAKAP (ang pinalawak na Konsulta package) ay nagbibigay ng libreng primary care sa mga accredited na YAKAP clinic, kasama ang maraming rural health unit (RHU) at city health center. Noong Mayo 2026, may 4,287 YAKAP clinic na. Lahat ng Pilipino ay puwedeng magparehistro.

Kapag nakita ng iyong YAKAP doctor na kailangan mo ang mga ito, maaari kang makakuha ng:

• Libreng check-up
• Lab test: nakalista sa Konsulta benefit table ng PhilHealth (2024), na pinagbabatayan ng YAKAP, ang FBS, OGTT at HbA1c, pati creatinine, lipid profile at urinalysis
• Gamot na inireseta ng iyong YAKAP doctor. Noong Enero 2026, kasama sa 21 gamot na ibinibigay sa mga YAKAP clinic ang mga gamot sa diabetes na metformin at gliclazide. Sa ilalim ng PhilHealth GAMOT, mas marami pang gamot ang libre sa mga accredited na GAMOT pharmacy, hanggang ₱20,000 kada taon para sa bawat miyembro at bawat dependent.

Libre ang mga pampublikong YAKAP clinic. Ang pribadong YAKAP clinic ay maaaring maningil ng hanggang ₱900 kada taon (PhilHealth FAQ, Hulyo 2025).

Paano magsimula: magparehistro sa isang YAKAP clinic sa eGovPH app, sa PhilHealth Member Portal, sa opisina ng PhilHealth o sa mismong clinic, saka pumunta sa clinic para sa unang bisita. Kailangan mo ang iyong PhilHealth Identification Number (PIN) para makapagparehistro. Tingnan ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP, o maghanap ng health center na malapit sa iyo. Puwede ka ring ituro ng iyong barangay health station sa pinakamalapit na clinic.

Kung may sintomas ka, ang pinakamahalaga ay makapagpa-test agad. Habang hinihintay ito:

• Uminom ng tubig kapag nauuhaw. Iwasan ang softdrinks, matatamis na juice, milk tea at "3-in-1" na kape.
• Huwag i-diagnose ang sarili gamit ang glucometer. Nakatutulong ang glucometer sa bahay sa mga taong may diabetes na, pero hindi nito masasabi kung may diabetes ka. Kung mataas ang reading, dahilan pa rin iyon para magpatingin sa doktor.
• Huwag inumin ang gamot sa diabetes ng ibang tao, kahit ng kamag-anak. Maaari nitong pababain nang delikado ang iyong asukal.
• Tingnan ang iyong paa araw-araw kung may sugat, paltos o galos, at magsuot ng tsinelas o sapatos kung manhid ang paa mo.
• Magsimula ng maliliit na pagbabago ngayon: mas maraming gulay, mas kaunting kanin, at hindi bababa sa 150 minuto ng katamtamang ehersisyo, gaya ng mabilis na paglalakad, bawat linggo.

Kung lumabas sa test na may diabetes ka, doktor lang ang puwedeng magreseta ng gamot gaya ng metformin o insulin at magtakda ng dose. Gusto mo bang may makausap? Maipapaliwanag ng aming AI diabetes coach ang iyong resulta sa simpleng salita, o puwede kang magtanong sa nurse o mag-book ng tawag.

"Kapag nilalanggam ang ihi, diabetes na iyon." Kapag sobrang taas ng asukal, maaari itong lumabas sa ihi, pero hindi test ang langgam, at maraming may diabetes ang hindi kailanman nakakita nito. Magpa-blood test.

"Ang mahilig lang sa matamis ang nagkaka-diabetes." Ang type 2 diabetes ay pangunahing kaugnay ng timbang, laki ng baywang, kulang na galaw, paninigarilyo, edad at diabetes sa pamilya. Kahit payat ay puwedeng magkaroon nito. Walang kinalaman sa kinakain ang type 1.

"Napapagaling ito ng ampalaya, banaba o espesyal na gatas." Masustansyang gulay ang ampalaya, pero walang tsaa, capsule o gatas na makapagsasabi kung may diabetes ka o makapapalit sa gamutan ng doktor. Nagbabala ang FDA Philippines laban sa mga hindi rehistradong produktong ibinebenta "para sa diabetes" na may maling pangako. Bago bumili ng anumang produkto, tingnan kung rehistrado ito sa FDA Verification Portal.

"Libag lang ang maitim sa leeg ko." Ang maitim at parang velvet na balat na hindi natatanggal sa kuskos ay maaaring acanthosis nigricans. Walang maitutulong ang pagkuskos; blood sugar test ang makatutulong.

"Ang insulin ang sanhi ng pagkasira ng kidney o pagkabulag." Galing ang mga ito sa mataas na blood sugar na hindi nagamot nang maraming taon, hindi sa insulin. Kailangan ng insulin ng mga may type 1 diabetes para mabuhay.