Sin-o ang husto nga ginhalinan sang impormasyon sa panglawas, kag paano makilala ang fake news

Ang impormasyon sa panglawas amo ang bisan ano nga nagasugid sa imo kon paano magpabilin nga maayo ang lawas, paano nagahulag ang isa ka balatian, ukon paano gamiton ang serbisyo ukon produkto para sa panglawas. Sagad nga mga halimbawa:

• ang leaflet sa sulod sang kahon sang bulong kag ang label sang food supplement
• ang iskedyul sang bakuna sang imo bata sa baby book halin sa health center
• mga resulta sang lab test kag mga nota nga ginsulat para sa imo sang imo doktor ukon nurse
• mga pahibalo sang PhilHealth parte sa benepisyo, pareho sang ano ang sakop sang YAKAP
• mga post, video kag ad parte sa panglawas sa Facebook, TikTok kag YouTube
• balita parte sa panglawas sa TV, radyo kag news site, kag mga mensahe nga ginapasa-pasa sa group chat

Ang iban sini husto kag bag-o. Ang iban daan na, isa lang ka bahin ang ginapakita, ukon sala, gani usisaa anay antes ka magpati, mag-share ukon maghulag base sini.

Ang baha sang impormasyon, matuod man ukon indi, sa tion sang outbreak ginatawag sang World Health Organization (WHO) nga infodemic. Ginapalibog sini ang mga tawo, nagadala ini sa delikado nga mga desisyon, kag ginaguba sini ang pagsalig sa mga awtoridad sa panglawas.

Sa isa ka nasyonal nga survey sang 2018 tubtob 2019 sa 2,303 ka Pilipino nga may edad 15 tubtob 70, mga katunga (51.5%) ang may limitado nga health literacy: nabudlayan sila sa pagpangita, pag-intiendi, paghukom ukon paggamit sang impormasyon sa panglawas.

Makahalit gid ang indi matuod nga mga istorya parte sa panglawas. Pagkatapos sang Dengvaxia scare sang 2017, ginsaysay sang mga policymaker sa panglawas sa Pilipinas, nga gin-interbyu sang 2020, kon paano nagkalat dayon sa social media ang mga ginlubag nga istorya parte sa bakuna. Nabudlayan sila sa paghatag sang klaro kag husto nga mensahe kag sa pagpugong sa mga tawo nga indi maglikaw sa pagpabulong.

Makahalit man ang peke nga mga produkto para sa panglawas. Luwas sa nasayang nga kuwarta, mahimo ini makapadugay ukon makapauntat sa imo sa pagpabulong nga epektibo gid: ang isa ka peke nga "bulong" sa diabetes mahimo magtulod sa isa ka tawo nga untaton ang bulong sa diabetes nga ginreseta sang iya doktor.

Ginatambag sang WHO nga hibaluon kon diin nga mga ginhalinan ang nagahatag sang pinakabag-o, opisyal kag base-sa-ebidensya nga impormasyon sa panglawas: ang ministeryo sang panglawas sang imo pungsod, ang WHO kag ang imo lokal nga health clinic. Ari ang 10 ka halimbawa sang masaligan nga ginhalinan sang impormasyon sa panglawas para sa mga Pilipino:

1. Department of Health (DOH): mga programa sa panglawas, outbreak kag advisory.
2. PhilHealth: ang imo mga benepisyo, pareho sang YAKAP. Ang bugtong nga opisyal nga website sini amo ang philhealth.gov.ph.
3. FDA Philippines: diin nga mga bulong, supplement, cosmetics kag device ang rehistrado, kag mga paandam parte sa indi luwas nga mga produkto.
4. Ang imo barangay health station, rural health unit (RHU) ukon city health office.
5. Ang imo kaugalingon nga doktor, nurse, midwife ukon pharmacist, nga makasugid kon nagabagay sa imo ang impormasyon.
6. Ang imo PhilHealth YAKAP clinic.
7. Mga medical society sa Pilipinas, pareho sang Philippine Pediatric Society.
8. Ang World Health Organization (WHO), upod ang WHO Philippines.
9. Mga ospital kag medical school, kag ang ila mga page sang impormasyon para sa pasyente.
10. Mga medical library kag journal, pareho sang MedlinePlus kag PubMed halin sa US National Library of Medicine.

Tan-awa ang web address. Ang opisyal nga mga website sang gobyerno sang Pilipinas nagatapos sa .gov.ph. Mahimo man nga maayo ang mga site nga nagatapos sa .org ukon .com, pero usisaa ini sing mas maayo.

Gamita ini nga mga tikang sa bisan ano nga website, video, post ukon mensahe:

1. Untat anay antes ka magpati ukon mag-share. Ginasugyot sang WHO nga pamangkuton ang imo kaugalingon: ano ang akon nabatyagan parte sini? Sin-o ang nagsulat sini, kag diin naghalin ang mga ginasiling sini?
2. Hibal-a kon sin-o ang yara sa likod sini. Pangitaa ang page nga "About us" kag ang contact details. Kon indi mo mahibal-an kon sin-o ang nagapadalagan sang site, indi pagsaligi ang tambag sini parte sa panglawas.
3. Pamangkuta kon ngaa ginhimo ini. Para bala maghatag sang impormasyon, magbaligya sang butang, ukon itulod ang opinyon sang isa ka tawo? Mag-andam sa mga ad nga ginhimo nga daw balita parte sa panglawas.
4. Usisaa kon diin naghalin ang datos. Ang mayo nga mga page nagabutang sang link sa ila mga ginhalinan, pareho sang mga pagtuon ukon opisyal nga guideline.
5. Usisaa kon sin-o ang nag-review sini. Ang masaligan nga mga page ginsulat ukon gin-review sang mga tawo nga may training sa panglawas, kag ginasiling nila ini.
6. Tan-awa ang petsa. Nagabag-o ang tambag sa panglawas, gani ang mayo nga mga page nagapakita kon san-o sila katapusan nga na-update.
7. Ikumparar sa iban nga masaligan nga ginhalinan. Kon lain ang ginasiling sang DOH, sang WHO ukon sang imo health center, sunda ang ila ginasiling.
8. Protektahi ang imo personal nga detalye. Basaha ang privacy policy antes magpaambit sang bisan ano parte sa imo kaugalingon.
9. Makighambal anay sa isa ka health worker antes ka maghulag base sini, labi na antes mag-untat ukon magbag-o sang bulong.

Para sa balita parte sa isa ka pagtuon, pamangkuta man: ginhimo bala ini sa tawo ukon sa sapat, pila ka tawo ang upod, kag sin-o ang nagbayad sini?

Makabulig ang social media kon halin sa masaligan nga mga grupo ang mga post, kag nagabulig man ini sa mga tawo nga pareho sang balatian nga magsuportahanay. Pero dumduma:

• Ang post sang tawo nga kilala mo indi pamatuod. Pamangkuta gihapon ang amo man nga mga pamangkot: diin ini naghalin, ngaa ini ginhimo, kag sin-o ang nagabayad sini?
• I-follow ang opisyal nga mga account sang masaligan nga mga grupo, nga may link pabalik sa ila website. Ang opisyal nga mga Facebook page sang PhilHealth amo ang PhilHealthOfficial kag PhilHealthYAKAP.
• Lain-lain ang lawas sang tagsa ka tawo. Ang nakabulig sa isa ka abyan ukon paryente mahimo nga indi magbagay sa imo. Batuna lang ang tambag parte sa pagbulong kag bulong halin sa imo kaugalingon nga doktor ukon health worker nga nakahibalo sang imo health history.
• Indi gid pag-i-post ang imo personal nga detalye, pareho sang imo bug-os nga ngalan, address, birthday ukon PhilHealth Identification Number (PIN). Siling sang PhilHealth, wala sila nagatipon sang personal nga impormasyon paagi sa ila mga social media page.
• Kon indi ka sigurado kon matuod ang isa ka post, indi ini pag-i-share. Itudlo na lang sa pamilya kag mga abyan ang masaligan nga mga ginhalinan.
• Indi pag-i-click ang mga link sa mensahe luwas kon kilala mo kag ginasaligan mo ang nagpadala.

Kon daw sobra ka nami para mangin matuod, posible gid nga indi ini matuod. Magduda sa mga post, ad kag nagabaligya nga:

• nagapromisa nga makaayo sang madamo nga balatian nga wala sang kaangtanan, pareho sang cancer, diabetes kag arthritis paagi sa isa lang ka produkto
• nagagamit sang testimonial ("Epektibo kuno!") ukon mga "matuod nga doktor" nga mahimo bayaran nga aktor lang
• nagapromisa sang madasig nga pag-ayo sa grabe nga balatian
• nagagamit sang mga tinaga pareho sang milagro nga bulong, bag-o nga natukiban, exclusive ukon daan nga bulong
• nagasiling nga "indi gusto sang mga doktor kag kompanya sang bulong nga mahibal-an mo ini"
• nagagamit sang mga tinaga nga daw siyentipiko pero wala sang kahulugan, ukon nagasiling nga nakadaog sang bantog nga premyo
• nagatanyag sang money-back guarantee, wala sang pamangkot
• nagagamit sang makahaladlok ukon ginadali nga headline para pilitan ka nga maghulag ukon ihatag ang imo detalye

Ang mga scam nga produkto mahimo nga ginhimo sa mahigko nga lugar, may sangkap nga wala sa label, ukon mag-react sa mga bulong nga ginainom mo na.

Pirme nagapagwa ang FDA Philippines sang public health warning batok sa mga produkto nga indi rehistrado ukon sala ang label. Sa ulihi nga bahin pa lang sang Oktubre 2026, upod diri ang isa ka digital thermometer, isa ka blood pressure monitor nga para sa butkon, isa ka fingertip pulse oximeter, isa ka feeding bottle sang lapsag kag isa ka sunscreen cream. Ginakuha man sang FDA ang paandam kon narehistro na ang produkto, gani pirme tan-awa ang pinakabag-o nga advisory.

Antes magbakal ukon maggamit sang produkto para sa panglawas:

• Usisaa ini sa FDA. May online nga Reporting and Verification portal (magabukas sa bag-o nga tab) ang FDA diin mahimo ka magpangita sang produkto kag mag-report sang problema. Mahimo mo man tan-awon ang mga advisory sa website sang FDA Philippines (magabukas sa bag-o nga tab).
• Mag-andam sa mga ginasiling nga "natural". Indi pirme luwas ang natural: ang iban nga tanom, pareho sang makahilo nga uhong, makapatay. Bisan ano nga produkto nga igo ang kusog para maghulag pareho sang bulong mahimo man nga may side effect.
• Mamangkot anay sa imo doktor ukon pharmacist, labi na kon nagainom ka sang bulong nga ginreseta.

Kon nagagamit ka sang blood pressure monitor sa balay, basaha ang amon giya sa pag-check sang blood pressure sa balay.

Ginakopya sang mga scammer ang PhilHealth para kawaton ang personal kag bank details sang mga tawo. Sa tunga-tunga sang 2026, nakapaandam na ang PhilHealth parte sa peke nga mga website kag isa ka text blast nga nagapangabay sa mga miyembro nga i-"update" ang ila impormasyon paagi sa isa ka link. Dumduma:

• Ang bugtong nga opisyal nga website sang PhilHealth amo ang philhealth.gov.ph. Sang 2025, ginsiling man sang PhilHealth nga indi nila website ang kaanggid nga address nga philhealth.e.gov.ph. Usisaa sing maayo ang spelling: ang peke nga site mahimo maggamit sang "1" sa baylo sang "l".
• Ang PhilHealth wala nagapadala sang text message nga may link nga nagapangabay sa imo nga i-update ang imo personal ukon account details. Mag-andam gid labi na sa mga link halin sa wala makilala nga 11-digit nga mobile number.
• Ang PhilHealth wala nagapangayo sang bayad, bank transfer ukon donasyon paagi sa indi opisyal nga mga website, ukon sang imo login details sa gwa sang ila Member Portal.
• Indi pag-i-click, indi pagsabat, indi paghatag sang detalye. I-report ang website ukon mensahe sa PhilHealth paagi sa ila opisyal nga Facebook page (PhilHealthOfficial), paagi sa email sa actioncenter@philhealth.gov.ph, ukon sa pinakamalapit nga opisina sang PhilHealth.

Para sa husto nga balita parte sa YAKAP, gamita ang philhealth.gov.ph ukon ang Facebook page nga PhilHealthYAKAP. Mahimo mo man basahon ang amon giya sa PhilHealth YAKAP kag ang amon giya parte sa ano ang sakop sang PhilHealth.

Ang tambag sang mga ginikanan, lolo kag lola, kaingod kag sang manughilot sa inyo lugar naghalin sa pag-atipan kag malawig nga eksperyensya, kag dapat ini tahuron. Pero ang istorya sang isa ka tawo nga nag-ayo amo ang pinakamaluya nga klase sang pamatuod: budlay ini usisaon, sagad ginapasa-pasa lang halin sa isa ka tawo pakadto sa iban ukon ginhimo-himo pa gani, kag mahimo nga nag-ayo ang tawo tungod sa iban nga rason, pareho sang mga bulong nga ginainom man niya.

Ang pagsiling nga "gingamit na sa madamo nga henerasyon" indi pamatuod nga luwas ang isa ka bulong. Ang iban nga mga tanom nga gingamit sang una nasapwan sang ulihi nga may peligro.

Ang mahimo mo:

• Sugiri ang imo health worker sang tagsa ka bulong, herbal tea ukon supplement nga ginagamit mo, para makita nila kon may problema ini sa imo mga bulong.
• Indi pag-untati ang bulong nga ginreseta para tilawan ang tradisyonal nga bulong nga wala nagapamangkot sa imo doktor.
• Usisaa ang dalagku nga mga promisa ("pang-cancer," "bulong sa tanan nga balatian") gamit ang mga tikang sa ibabaw.

Para sa mga pamangkot parte sa imo kaugalingon nga panglawas:

• Magkadto sa imo barangay health station, RHU ukon city health center. Magpangita sang health center malapit sa imo.
• Mamangkot sa imo PhilHealth YAKAP clinic sa tion sang imo check-up.
• Mamangkot sa pharmacist parte sa bulong, supplement ukon label sang produkto.
• Gamita ang amon AI care navigator para buligan ka magpangita sang serbisyo ukon maghanda sang mga pamangkot para sa imo pagbisita. Giya ini, indi doktor: usisaa ang importante nga mga sabat sa isa ka health worker.
• Mag-book sang tawag sa isa ka nurse kon gusto mo ini istoryahan upod ang isa ka tawo.

Dal-a ang post, link ukon produkto. Masugid sa imo sang health worker kon matuod ini kag kon nagabagay ini sa imo.