Sintomas sang leptospirosis pagkatapos maglusong sa baha: ano ang bantayan kag san-o magpatan-aw

Ang leptospirosis isa ka impeksiyon nga ginatuga sang bacteria nga Leptospira. Madamo nga Pilipino ang nagatawag sini nga lepto, ukon ang balatian halin sa ihi sang ilaga. Nagaestar ang bacteria sa kidney sang mga sapat nga may impeksiyon kag nagaguwa ini sa ila ihi.

May mga kaso sa Pilipinas kada tuig, masami sa tig-ulan kag tigbagyo halin Hunyo tubtob Oktubre, kon ginasagol sang baha ang ihi sang sapat sa tubig kag lunang. Pagkatapos sang Bagyo Ondoy sang 2009, 15 ka ospital sa Metro Manila ang nakalista sang kapin 2,000 ka ginasuspetsahan nga kaso kag 178 ang napatay sa sulod sang mga duha ka bulan.

Ang kalabanan sang natapnan wala sang sintomas ukon may mahinay lang nga balatian nga daw trangkaso. Ang iban nagamasakit sing grabe gid: ang grabe nga leptospirosis makahalit sa kidney kag baga, kag makapatay ini. Makaluwas sang kabuhi ang maaga nga pagbulong.

Mahimo ka matapnan sang leptospirosis kon ang tubig, lunang ukon duta nga may ihi sang sapat nga may impeksiyon maigo sa:

• pilas ukon garas sa imo panit, bisan diutay lang
• imo mata, ilong ukon baba
• panit nga madugay nga nababad sa tubig, pareho sang tiil nga madugay nga basa sa baha

Mahimo mo man ini makuha kon makatulon ka sang tubig sang baha ukon suba.

Ang ilaga amo ang pinakasagad nga ginahalinan, pero ang ido, baboy, baka kag karabaw mahimo man magdala sang bacteria. Mabuhi ang bacteria sa sulod sang pila ka semana tubtob pila ka bulan sa basa nga duta kag sa tubig nga indi nagailig.

Mas mataas ang imo peligro kon ikaw:

• nagalusong ukon nagalangoy sa baha, labi na sa siudad nga madamo ilaga, ukon nagapabilin sini sang pila ka adlaw
• nagatinlo sang lunang kag basura pagkatapos sang baha
• nagaobra sa palayan, tubuhan ukon sa mga sapat sa uma
• nagahakot sang basura, nagatinlo sang kanal ukon nagaobra sa imburnal
• rescuer ukon relief worker sa tion sang baha

Talagsa gid lang nga nagalapta ang leptospirosis halin sa isa ka tawo pakadto sa iban. Mahimo mo atipanon sa balay ang masakiton nga miyembro sang pamilya: ibilang nga makalalaton ang iya ihi, kag manghugas sang kamot gamit ang habon pagkatapos mo ini mahikap ukon bisan ano nga nahigkuan sini.

Masami nga nagasugod ang mga sintomas sang leptospirosis 5 tubtob 14 ka adlaw pagkatapos makahikap sang mahigko nga tubig. Mahimo ini magsugod bisan 2 ka adlaw pa lang, ukon tubtob mga 30 ka adlaw pagkatapos. Gani kinahanglan mo bantayan ang mga sintomas tubtob isa ka bulan pagkatapos sang baha.

Ang pinakasagad nga maaga nga mga sintomas amo ang:

• hinali nga hilanat kag pagkurog
• sakit sang kaunuran, masami pinakagrabe sa bitiis (calves) kag sa idalom nga bahin sang likod
• mapula nga mata nga wala sang nana ukon muta
• sakit sang ulo
• ginakasuka, nagasuka, nagakalibanga ukon sakit sang tiyan
• uga nga ubo ukon pula-pula sa panit

Ang grabe nga leptospirosis, nga kon kaisa ginatawag nga Weil's disease, mahimo magtuga sang:

• pagdalag sang mata ukon panit (jaundice)
• mas diutay nga pag-ihi sangsa sagad, ukon wala gid pag-ihi, kay nagapalya na ang kidney
• pag-ubo sang dugo ukon budlay nga pagginhawa, tungod sang pagdugo sa baga
• pagdugo, pagtig-a sang liog, ukon pagkalibog

Mas posible nga magmasakit sing grabe ang mga tigulang kag ang may madugay na nga balatian.

Ang leptospirosis mahimo nga daw trangkaso ukon dengue, nga nagadamo man sa tig-ulan. Indi mo mahibal-an sa balay kon ano sa ila ini, gani pirme isugid sa health worker nga naglusong ka sa baha.

1. Manghugas gamit ang habon kag limpyo nga tubig sa labing madali, lakip ang mga pilas.
2. Tabuni ang mga pilas sang limpyo kag waterproof nga plaster.
3. Magpatan-aw sa health worker sa labing madali, sa sulod sang 24 tubtob 72 ka oras. Magkadto sa imo barangay health station, rural health unit (RHU), health center ukon sa doktor. Pamangkuton ka nila kon daw ano ka dugay sa tubig, kon may natulon ka, kag parte sa mga pilas.
4. Bantayi ang mga sintomas tubtob 30 ka adlaw, bisan nakainom ka sang bulong pangontra.

Bulong pangontra (prophylaxis). Ang giya sang Pilipinas nagagamit sang antibiotic, ang doxycycline, para magnubo ang tsansa nga magmasakit. Kon daw ano ka dugay mo ini kinahanglan nagadepende sa imo peligro:

• Manubo nga peligro: makaisa ka lang naglusong kag wala sang pilas.
• Tunga-tunga nga peligro: makaisa ka naglusong pero may pilas ukon garas ka, ukon nakatulon ka sang tubig sang baha.
• Mataas nga peligro: makapila ka ukon pila ka adlaw naglusong, nagaestar ka sa lugar nga nabahaan, nagobra ka subong rescuer, ukon naglangoy ka sa baha.

Ang doxycycline isa ka bulong nga kinahanglan sang reseta, ginainom lang pagkatapos ka matan-aw sang doktor kag mapat-od ang husto nga kadamuon. Indi ini ginarekomendar sang giya sang Pilipinas sa mga nagabusong kag sa mga bata nga kubos sa 8 ka tuig ang edad, gani isugid sa health worker kon nagabusong ka ukon kon gamay nga bata ang naglusong sa baha; ang doktor ang magpili kon ano ang luwas. Isugid man kon nagapasuso ka, may iban ka nga ginainom nga bulong, ukon may balatian ka sa atay ukon kidney.

Indi ka sini bug-os nga maprotektahan. Kon hilantan ka pagkatapos mo ini mainom, magpatan-aw dayon sa doktor.

Indi sigurado sa imo peligro? Isugid ang natabo sa amon symptoms assistant, ukon magpamangkot sa nurse.

Ginatan-aw sang doktor ang imo mga sintomas kag ginapamangkot kon nakahikap ka sang baha, lunang ukon sapat. Kon daw leptospirosis, ginasugdan gilayon ang pagbulong: suno sa mga giya sang Pilipinas, indi dapat hulaton ang resulta sang test.

Mga test nga mahimo himuon:

• Lepto rapid test (IgM antibody test): mahimo ini negatibo sa una nga mga adlaw sang balatian, gani basi kinahanglan ang ikaduha nga test.
• MAT (microscopic agglutination test): mas eksakto nga antibody test nga ginahimo lang sa pila ka laboratoryo.
• PCR: ginapangita mismo ang bacteria, masami sa una nga semana.
• Complete blood count (CBC), urinalysis kag mga test sa kidney kag atay: ginapakita sini kon kamusta ang imo lawas. Mahimo ini ulihon para mabantayan ang kidney.

Kay mahimo magkapareho ang leptospirosis kag dengue, mahimo ka man i-test sang doktor para sa dengue.

Ginabulong ang leptospirosis sang antibiotic, nga pinakaepektibo kon ginasugdan sa maaga. Ang kalabanan nagaayo sing maayo kon nabulong dayon.

Mahinay nga leptospirosis. Kon wala nagadalag ang imo mata, normal ang imo pag-ihi, mahapos ang imo pagginhawa kag makainom ka sang bulong, mahimo ka bulungon sang doktor sa balay gamit ang antibiotic nga tableta. Tapusa ang bug-os nga pagbulong bisan nagmayo na ang imo pamatyag, kag magbalik dayon kon may red flag nga nagguwa.

Tunga-tunga tubtob grabe nga leptospirosis kinahanglan sa ospital. Suno sa giya sang Pilipinas, rason para maospital ang pagdalag sang mata, diutay gid nga ihi, sakit sang tiyan, pagsuka ukon pagkalibanga, pagtig-a sang liog, budlay nga pagginhawa, pag-ubo sang dugo, pagdugo, pagkalibog, ukon indi stable nga blood pressure kag pulso. Mahimo ka hatagan sang:

• antibiotic paagi sa swero (IV)
• fluids kag maid-id nga pagbantay sa imo ihi kag blood pressure
• dialysis kon nag-untat ang kidney; masami nga nagabalik ang obra sini sa pagbulong
• oxygen ukon makina nga nagabulig sa pagginhawa kon apektado ang baga

Sa balay:

• Magpahuway kag mag-inom sang igo nga tubig kag fluids.
• Para sa hilanat kag sakit, makabulig ang paracetamol nga ginainom suno sa nakasulat sa label. Indi mag-inom sang ibuprofen ukon iban nga NSAID nga pain reliever luwas kon ihambal sang doktor: ang hilanat pagkatapos sang baha mahimo man nga dengue, kag ining mga bulong makapasakit sang tiyan kon ginainom dungan sa doxycycline.
• Indi magbakal sang antibiotic sa imo kaugalingon ukon mag-inom sang nabilin nga tableta sang kaingod. Basi sala nga bulong ukon kadamuon ang makuha mo.

Ang pag-ayo mahimo magdugay sang pila ka semana ukon bisan pila ka bulan. Ang iban madugay nga kapoy, masubo, ukon may problema sa mata sa pila ka tion, gani magkadto sa imo mga follow-up nga check-up.

Sa idalom sang Universal Health Care law, awtomatiko nga miyembro sang PhilHealth ang tagsa ka Pilipino nga citizen, kag indi dapat mangayo ang ospital sang naimprenta nga Member Data Record.

• Check-up kag mahinay nga leptospirosis. Ang pagbulong nga indi kinahanglan magpa-confine ginasakop sang PhilHealth YAKAP (primary care), GAMOT (bulong para sa outpatient) kag sang Outpatient Emergency Care Benefit. Suno sa PhilHealth, sakop sang YAKAP kag GAMOT ang maaga nga pagkilala kag pagbulong sang leptospirosis. Basaha ang amon giya sa PhilHealth YAKAP.
• Pagpaospital. Sugod sang Hulyo 15, 2026, ginabayaran sang PhilHealth ang balayran sa ospital tubtob sa package rate nga ₱63,000 para sa tunga-tunga tubtob grabe nga leptospirosis. Mas mataas nga package rate, halin ₱170,000 tubtob ₱411,000, ang ginagamit kon kinahanglan mo ang dialysis; ang pinakamataas para sa dialysis upod ang breathing support (mga rate sang Nobyembre 2026).
• Wala sang dugang nga bayad sa ward. Kon na-admit ka sa basic ukon ward nga katre, ang mga accredited nga publiko kag pribado nga ospital indi dapat magpabayad sa imo sang dugang para sa importante nga serbisyo nga sakop sang package. Indi ka dapat pagwaon sang ospital para magbakal sang bulong ukon swero (IV fluids).
• Private room. Kon magpili ka sang private room, imo kaugalingon nga doktor ukon iban nga upgrade, mahimo ka pabayaran sang ospital sang dugang tubtob 20% sang package rate.

Kon indi ka gihapon makabayad, magpamangkot parte sa Malasakit Center sa mga ospital sang gobyerno. Tan-awa kon ano ang ginasakop sang PhilHealth, ukon mangita sang ospital gamit ang amon care finder.

Madamo ang mabatian sang mga pamilya parte sa lepto. Amo ini ang ginasiling sang mga giya.

• "Ilaga lang ang nagapalapta sini." Ilaga ang panguna nga ginahalinan, pero ang ido, baboy, baka kag karabaw mahimo man magdala sini.
• "Wala pilas, wala lepto." Makasulod man ang bacteria paagi sa mata, ilong, baba kag panit nga nababad sa tubig.
• "Nakainom na ako sang bulong, gani luwas na ako." Ang bulong pangontra nagapanubo sang peligro pero indi ini bug-os nga nagadula sang peligro. Padayon nga bantayi ang hilanat sa sulod sang mga isa ka bulan.
• "Hulaton ko anay nga magmasakit ako." Ang bulong pangontra ginasugdan sa sulod sang 24 tubtob 72 ka oras pagkatapos makahikap, kag ang maaga nga pagbulong nagaprotektar sa kidney kag baga.
• "Trangkaso lang ina." Ang hilanat, sakit sang lawas kag mapula nga mata pagkatapos sang baha mahimo nga leptospirosis. Magpasusi.

Ang pinakamaayo nga proteksiyon amo ang indi maglusong sa baha kon mahimo.

Kon kinahanglan gid nga maglusong ka sa baha ukon lunang:

• Magsuksok sang botas kag, kon mahimo, guwantes. Tabuni anay sang waterproof nga plaster ang mga pilas.
• Indi pagtuguti ang kabataan nga maglangoy ukon maghampang sa baha.
• Ilikaw ang tubig sang baha sa imo mata kag baba.
• Manghugas gamit ang habon kag limpyo nga tubig gilayon pagguwa mo.

Sa palibot sang balay:

• Palayuon ang mga ilaga. Tabuni ang pagkaon, gamita ang basurahan nga may tabon, kag tinlui ang mga kalat nga ginatagoan sang ilaga.
• Mag-inom lang sang luwas nga tubig. Pabukali ang tubig halin sa bubon, suba ukon tuburan kon indi ka sigurado nga limpyo ini.
• Kon nagatinlo pagkatapos sang baha, magsuksok sang botas kag guwantes; indi paghikapa ang patay nga sapat nga wala guwantes ang kamot.
• Magpamangkot sa beterinaryo parte sa bakuna batok sa leptospirosis para sa imo ido. Wala sang bakuna para sa tawo nga sagad nga ginagamit.

Indi sagad nga ginahatag ang bulong pangontra antes maglusong sa baha. Mahimo ini isugyot sang doktor para sa mga adulto nga magsulod sa lugar nga nabahaan sa malip-ot nga tion, pareho sang mga soldado ukon rescuer. Wala sang bulong pangontra sa giya sang Pilipinas nga luwas para sini sa nagabusong ukon nagapasuso. Indi ini pagsugdi sa imo kaugalingon.