Hilanat sang bata kag lapsag: san-o dapat mabalaka kag ano ang himuon sa balay

Ang normal nga temperatura sang mga lapsag kag kabataan mga 36.4°C, bisan diutay nga nagalain-lain ini sa tagsa ka bata. Ang hilanat amo ang 38°C ukon labaw pa.

Paano magsukat:

• Maggamit sang digital thermometer. Ginadumili na sa Pilipinas ang thermometer nga may mercury kay makahilo ang mercury.
• Para sa bata nga wala pa 5 ka tuig, ibutang ang punta sa ilok. Hinay-hinay nga idikit ang butkon sa kilid kag hulaton nga magtunog ang thermometer ukon magguwa ang reading, suno sa kadugayon nga nakasulat sa leaflet sini.
• Indi husto ang paghikap sang agtang gamit ang kamot.
• Isulat ang temperatura, ang oras, kag bisan ano nga bulong nga ginhatag mo. Makabulig ini sa doktor.

Indi lang numero ang importante. Ang bata nga mataas ang hilanat pero nagahampang kag nagainom pa masami indi tama ka makabalaka sangsa bata nga mas nubo ang hilanat pero katulugon gid ukon madasig magginhawa. Bantayi ang itsura kag hulag sang imo anak, kag silipa man sia sa gab-i.

Wala pa 3 ka bulan: ang temperatura nga 38°C ukon labaw pa kinahanglan ipakonsulta gilayon sa doktor, bisan daw maayo ang lapsag, kay mahimo nga senyales sang grabe nga impeksyon ang hilanat sa sini nga edad. Magkadto sa pinakamalapit nga emergency room. Mamangkot anay sa doktor antes maghatag sang bisan ano nga bulong sa hilanat sa amo kagamay nga lapsag.

3 tubtob 6 ka bulan: ang temperatura nga 39°C ukon labaw pa kinahanglan ipakonsulta sa doktor subong nga adlaw.

Mas dalagko nga lapsag kag kabataan: ang kalabanan sang hilanat tungod sa sagad nga viral infection kag mahimo atipanon sa balay, basta wala sang danger sign. Magpakonsulta sa doktor kon 2 ka adlaw ukon labaw pa na ang hilanat, ukon kon nabalaka ka.

Senyales ang hilanat nga nagapakig-away ang lawas sa impeksyon. Mga sagad nga kabangdanan:

• viral infection pareho sang sip-on kag trangkaso, nga amo ang pinakasagad nga kabangdanan
• impeksyon sa dulunggan, tutunlan kag dughan, upod ang pulmonya
• urinary tract infection (UTI), nga diin mahimo hilanat lang ang senyales sa magamay nga bata (tan-awa ang amon giya sa sintomas sang UTI)
• dengue, nga sagad sa Pilipinas, labi na sa tig-ulan
• tipdas kag iban pa nga impeksyon nga malikawan paagi sa bakuna

Sagad man kag masami indi delikado ang mahinay nga hilanat pagkatapos magpabakuna.

Indi nagadala sang matuod nga hilanat ang pagtubo sang ngipon. Mahimo sini himuon nga diutay nga mainit kag maakigon ang lapsag, pero may iban nga kabangdanan ang temperatura nga 38°C ukon labaw pa, gani indi ini isisi sa pagtubo sang ngipon.

• Paimna sing masami. Pasusua sing mas masami. Hatagi sang tubig ukon iban nga ilimnon ang mas dalagko nga kabataan, ukon oral rehydration solution (ORS) kon nagasuka ukon nagalibang man sila.
• Pasuksuka sang manipis nga bayo kag himua nga komportable ang kuwarto. Indi sila pagputsa sang madamol nga habol agod magbalhas, kag indi man sila paghuboan sing bug-os.
• Indi maggamit sang matugnaw nga tubig, yelo ukon pagpahid sang alcohol. Mahimo ini magdala sang pagkurog, kag mahimo masuyop sang panit ang alcohol kag mahiloan ang bata. Indi nagapanubo sang hilanat sing malawig ang pagpahid sang mainit-init nga tubig. Kon nagapamayo ini sang pamatyag sang bata, okay lang, pero untati kon magkurog sia.
• Papahuwaya sila, kag indi anay sila pagpaeskwelaha ukon ipadala sa daycare samtang nagamasakit.
• Bantayi ang mga senyales sang dehydration: mas diutay nga basa nga diaper ukon ihi sangsa sagad, uga nga baba, wala sang luha kon nagahibi, nagalubog nga mata, ukon nagalubog nga humok nga bahin sang ulo sang lapsag (fontanelle).

Ang bulong sa hilanat para sa bata nga indi komportable ukon nagaantos. Indi kinahanglan nga ibalik sini sa normal ang temperatura, kag indi sini mapunggan ang kombulsyon tungod sa hilanat.

• Paracetamol ang masami pinakaluwas nga pilian sa Pilipinas, kay dapat likawan ang ibuprofen kon mahimo nga dengue ang hilanat. Ihatag ang dosis para sa edad ukon kabug-aton sang imo anak nga nakasulat sa label, kag sukta ini gamit ang dropper, syringe ukon tasa nga upod sang botelya.
• Lain-lain ang kabaskog ukon concentration sang paracetamol drops para sa lapsag kag sang syrup para sa mas dalagko nga kabataan. Indi pagbaylo-baylohon ang panukat sa tunga sang mga botelya, kag indi maghatag sang duha ka bulong nga pareho nga may paracetamol.
• Ang ibuprofen indi para sa lapsag nga wala pa 3 ka bulan ukon sa bata nga dehydrated. Sa Pilipinas, likawi ang ibuprofen tubtob nga magsiling ang doktor nga indi dengue ang hilanat (tan-awa sa idalom).
• Indi pag-isabay ang paracetamol kag ibuprofen.
• Indi gid maghatag sang aspirin sa kabataan.
• Kon indi ka sigurado sa dosis, mamangkot sa parmasyutiko ukon sa imo health center.

Mabuligan ka sang amon libre nga AI child health guide sa paghunahuna sang mga sintomas sang imo anak, bisan ano nga oras.

Sa Pilipinas, mahimo nga una nga senyales sang dengue ang hilanat, labi na sa tig-ulan. Mas delikado ang dengue sa mga lapsag.

• Dalha ang imo anak sa doktor ukon health center kon 2 ka adlaw na ang hilanat. Pinakaepektibo ang NS1 blood test para sa dengue sa una nga 5 ka adlaw sang balatian. Pamangkuta ang inyo health center kon diin ini mahimo.
• Paracetamol ang gamita, indi ibuprofen, aspirin ukon mefenamic acid, tubtob nga magsiling ang doktor nga indi ini dengue. Ini nga mga bulong mahimo magpadako sang risgo sang pagdugo sa dengue.
• Padayon nga magbantay kon magnubo ang hilanat. Sa dengue, masami ang pinakadelikado amo ang isa ukon duha ka adlaw pagkatapos magnubo ang hilanat. Ang sakit sang tiyan, sunod-sunod nga pagsuka, pagdugo sang lagos ukon ilong, ukon bata nga hinali nga katulugon gid ukon indi mapahamtang kinahanglan dalhon gilayon sa ospital.

Basaha ang amon giya sa sintomas sang dengue kag mga warning sign para sa dugang pa.

Ang pila ka kabataan nga mga 6 ka bulan tubtob 5 ka tuig ang edad nagakombulsyon kon may hilanat. Mahimo magtig-a kag magkurog ang ila lawas, kag mahimo nga indi sila magsabat. Makahalarong ini tan-awon, pero ang kalabanan sang febrile seizure nagauntat sang kaugalingon sa sulod sang pila ka minuto kag indi nagahalit sa utok.

Kon matabo ini:

1. Magpabilin nga kalmado kag dumduma kon ano nga oras ini nagsugod.
2. Siguraduha nga ara ang bata sa luwas nga lugar, pareho sang salog, kag ipalayo ang bisan ano nga matig-a ukon matalom.
3. Indi magbutang sang bisan ano sa iya baba, bisan kutsara ukon tudlo, kag indi sia pagpugngan sa paghulag.
4. Kon mag-untat na ang pagkurog, ipahigda sia nga patagilid kag updi sia.

Tawagi ang 911 ukon magkadto sa pinakamalapit nga emergency room kon amo ini ang una nga higayon, kon maglapaw sa 5 ka minuto, ukon kon nabudlayan magginhawa ang bata ukon indi nagamata sing normal pagkatapos. Ang tagsa ka bata nga sa una nga higayon nagkaroon sang febrile seizure kinahanglan ipakonsulta sa doktor.