Sintomas sang trangkaso (flu): pag-atipan sa balay kag san-o magpakonsulta sa doktor

Ang trangkaso, ukon influenza, isa ka impeksyon sa ilong, tutunlan kag baga nga ginatuga sang virus. Sa English, ginatawag ini nga flu. Masami nga nagasugod ang mga sintomas mga 2 ka adlaw pagkatapos ka matapnan sang virus, pero mahimo 1 tubtob 4 ka adlaw.

Nagaabot ang mga sintomas sang trangkaso nga hinali, masami sa sulod lang sang pila ka oras:

• hilanat, masami may upod nga pagkurog
• uga nga ubo
• sakit sang tutunlan
• sakit sang ulo
• sakit sang kaunuran kag lutahan
• kapoy gid, maluya ukon daw wala na sing kusog
• nagatulo nga sip-on ukon barado nga ilong
• wala gana magkaon kag budlay makatulog

Ang kabataan mahimo man nga magsuka, magkalibanga ukon magsakit ang dulunggan, ukon daw indi lang sila sing aktibo pareho sang naandan. Indi tanan nga may trangkaso ginahilantan.

Mahimo nga mabaskog ang ubo kag magdugay sang 2 ka semana ukon labaw pa, bisan wala na ang hilanat. Mahimo man pagrabehon sang trangkaso ang madugay na nga balatian pareho sang hubak.

Test lang ang makasiling sing sigurado, pero makabulig ini nga mga timaan:

• Trangkaso vs sip-on. Ang sip-on hinay-hinay nga nagagrabe sa sulod sang isa ukon duha ka adlaw, kalabanan sa ilong kag tutunlan lang, kag talagsa lang makapunggan sang imo ulubrahon. Ang trangkaso nagaigo sa sulod sang pila ka oras, may hilanat kag sakit sang lawas, kag masami kapoy gid ka para makaobra. Tan-awa ang amon giya sa sip-on.
• Trangkaso vs COVID-19. Madamo sila sang pareho nga sintomas. Ang swab test sa ilong ukon tutunlan ang makasiling kon diin sa duha.
• Trangkaso vs dengue. Sa Pilipinas, ang hilanat nga may grabe nga sakit sang ulo, sakit sa likod sang mata, sakit sang kaunuran kag lutahan, pagsuka ukon pula-pula mahimo nga dengue kag indi trangkaso. May kaugalingon nga check-up kag kaugalingon nga mga warning sign ang dengue. Tan-awa ang sintomas sang dengue kag mga warning sign.
• Ang "stomach flu" indi trangkaso. Ang pagsuka kag pagkalibanga nga wala sang ubo ukon sakit sang lawas masami gastroenteritis, isa ka impeksyon sa tinai.

Indi sigurado kon ano ang imo balatian? Mamangkot sa amon libre nga AI symptoms guide.

Ang kalabanan sang maayo sing lawas nga tawo nagaayo sa sulod sang mga isa ka semana. Masami nga nagadugay ang hilanat sang 3 tubtob 4 ka adlaw, kon kaisa tubtob 8. Ang ubo kag kakapoy mahimo magdugay sang pila ka semana.

Makatapon gid ang trangkaso, labi na sa una nga 5 ka adlaw pagkatapos ka matapnan, kag pila pa ka adlaw pagkatapos magmayo ang imo pamatyag. Nagalapnag ini paagi sa mga tulo (droplets) kon nagaubo, nagabahin ukon nagahambal ang masakiton. Ang mikrobyo halin sa ubo kag bahin mahimo man mabuhi sa kamot kag mga butang tubtob isa ka adlaw.

Pagbalik sa obra ukon eskwelahan. Maghulat tubtob nga bug-os nga isa ka adlaw ka na nga wala sang hilanat bisan wala ka nag-inom sang bulong sa hilanat, kag isa ka adlaw na nga nagamayo ang imo mga sintomas. Sa masunod nga 5 ka adlaw, mag-mask kon may iban nga tawo sa palibot kag likawi ang lugar nga madamo sang tawo. Kon magbalik ang hilanat, magpabilin liwat sa balay.

Ang kabangdanan sang trangkaso amo ang influenza virus. Duha ka klase sini ang nagatuga sang mga outbreak kada tuig:

• Influenza A. Ang mga klase sini nga nagalapnag subong sa tawo amo ang H1N1 kag H3N2. Influenza A lang ang nahibaluan nga nagatuga sang pandemya, pareho sang H1N1 pandemic sang 2009.
• Influenza B. Pareho nga balatian ang ginatuga sini, kag pareho man ang pag-atipan.

Pirme nagabag-o ang mga flu virus, gani ginaupdate ang bakuna kada tuig.

Trangkaso sa Pilipinas. Sa tropiko, mahimo magtrangkaso sa bisan ano nga bulan. Ang isa ka pagtuon sang datos sang national surveillance halin 2006 tubtob 2012 sang Research Institute for Tropical Medicine (RITM), ang national influenza center sang DOH, nakakita nga nagadamo ang kaso sang trangkaso halin Hunyo tubtob Nobyembre. Sa sadto nga mga tuig, amo ato ang tig-ulan kag ang pagsugod sang klase.

Ang pila ka tawo mas posible nga magkaroon sang komplikasyon pareho sang pulmonya (pneumonia):

• kabataan nga wala pa 5 anyos, labi na ang wala pa 2
• mga hamtong nga 65 anyos pataas
• mga nagabusong, kag mga babayi nga nagbata sa nagligad nga 2 ka semana
• may hubak ukon iban nga balatian sa baga, diabetes, balatian sa tagipusuon, kidney ukon atay, ukon iban nga madugay na nga balatian
• may maluya nga resistensya (immune system), halimbawa tungod sang HIV, chemotherapy ukon steroid nga bulong
• may grabe nga obesity

Talagsa lang, mahimo magdul-ong ang trangkaso sa paghubag sang tagipusuon ukon utok, kombulsyon (seizure) ukon sepsis (grabe nga reaksyon sang bug-os nga lawas sa impeksyon). Ang nagabusong mahimo magrabe sing madasig gid, bisan mahinay lang ang una nga mga sintomas.

Kon ikaw ukon ang imo bata yara sa sini nga mga grupo, magpakonsulta sa doktor gilayon pagsugod sang mga sintomas sang trangkaso. Pinakaepektibo ang antiviral nga bulong kon masugdan sa sulod sang 2 ka adlaw.

Ang kalabanan sang may trangkaso nagaayo sa balay. Makabulig ini:

• Magpahuway. Magpabilin sa balay kag magtulog sing kutob sa imo kinahanglan samtang may hilanat ka ukon malain gid ang imo pamatyag para sa imo naandan nga ulubrahon.
• Mag-inom sang madamo nga ilimnon, pareho sang tubig, sabaw ukon mainit nga salabat. Dapat maluspad nga dalag ukon matin-aw ang imo ihi. Kon madulom ang kolor, mag-inom pa sing dugang.
• Pahaposa ang hilanat kag sakit paagi sa paracetamol, suno sa label. Indi kinahanglan nga magnubo gid sing bug-os ang hilanat para magmayo ang imo pamatyag.
• Pahaposa ang sakit sang tutunlan paagi sa mainit nga ilimnon, kag para sa mga hamtong, lozenges (cough drops) ukon throat spray. Likawi ang sigarilyo kag alak.
• Protektahi ang imo mga kaupod sa balay. Magpabilin sa isa ka kuwarto kon masarangan, indi magpakig-ambit sang baso, kutsara ukon tualya, mag-mask kon may tawo sa malapit, kag buksi ang mga bintana. Mag-ubo ukon magbahin sa tissue ukon sa siko, kag manghinaw sang kamot sing masami.

Kon indi makapabilin sa tiyan ang imo ginainom ukon diutay gid ang imo pag-ihi sangsa naandan, magpakonsulta sa doktor subong nga adlaw. Padayon nga bantayi ang mga warning sign. Para sa laygay halin sa matuod nga tawo, mamangkot sa nurse ukon mag-book sang tawag.

Ang paracetamol ang sagad nga una nga ginapili para sa hilanat kag sakit sang lawas. Sunda ang label, kag para sa bata, gamita ang produkto nga para sa iya edad.

• Hunahunaa anay ang dengue. Sa Pilipinas, ang hilanat sa una nga mga adlaw mahimo nga dengue. Ang ibuprofen kag aspirin nagapataas sang risgo sang pagdugo sa dengue, gani likawi ini tubtob masiguro sang doktor nga indi dengue. Pagkatapos sina, mahimo man pahaposon sang ibuprofen ang hilanat kag sakit sa mga hamtong.
• Likawi ang aspirin sa trangkaso. Mahimo ini magtuga sang pagdugo sa tiyan. Indi gid paghatagi sang aspirin ang kabataan ukon tin-edyer: mahimo ini magtuga sang Reye syndrome, isa ka talagsa pero grabe nga balatian.
• Madamo nga flu tablet ang may paracetamol na. Indi ini pag-inumon dungan sang plain nga paracetamol, kay mahapos magsobra.
• Wala sang ibuprofen para sa lapsag nga wala pa 6 ka bulan luwas kon ginsiling sang doktor.
• Nagabusong? Masami luwas ang paracetamol sa pagbusong, pero mamangkot anay sa imo doktor ukon midwife antes mag-inom sang bisan ano nga bulong sa sip-on ukon trangkaso.

Ang antiviral nga bulong, pareho sang oseltamivir, nagasumpo mismo sa flu virus. Kinahanglan sini ang reseta sang doktor kag labi na para sa mga grabe ang balatian ukon mas mataas ang risgo, lakip ang mga nagabusong. Pinakaepektibo ini kon masugdan sa sulod sang 2 ka adlaw halin sa una nga sintomas, pero mahimo gihapon ini ihatag sang doktor bisan ulihi na. Mahimo sini pamub-on ang balatian sang mga isa ka adlaw kag pagnubuon ang risgo sang komplikasyon. Indi ini kapuli sang tinuig nga bakuna.

Wala sang epekto ang antibiotic sa trangkaso, kay virus ang kabangdanan sini. Magareseta lang ang doktor sang antibiotic kon may bacterial infection nga nagsunod pagkatapos sang trangkaso, pareho sang pila ka klase sang pulmonya.

Mahapos matapnan kag makatapon sang trangkaso ang kabataan, kag ang kabataan nga wala pa 5 anyos mahimo magrabe.

• Hatagi lang sang bulong sa hilanat kon ginasakitan gid ukon indi komportable ang imo bata.
• Indi paghatagi sang over-the-counter nga bulong sa ubo kag sip-on ang kabataan nga wala pa 4 anyos. Para sa edad 4 tubtob 6, mamangkot anay sa doktor.
• Indi anay pag-eskwelahon ang imo bata tubtob nga nag-ayo na sia.
• Bantayi kon nagakalibog sia ukon katingalahan ang iya ginahulag, nga mahimo matabo sa trangkaso sa kabataan kag tin-edyer. Magpabulig gilayon kon makita mo ini.

Tan-awa ang mga emergency sign sa san-o magpabulig gilayon, kag ang amon mga giya parte sa hilanat sang bata kag bulong sa ubo.

• "Nabasa sang ulan gani natrangkaso." Ang ulan mismo indi kabangdanan sang trangkaso. Ang kabangdanan amo ang virus nga ginapasa halin sa isa ka tawo pakadto sa iban. Nagadamo gid ang kaso halin Hunyo tubtob Nobyembre, sa tig-ulan, pero ang virus gihapon ang kabangdanan.
• Binat. Husto ang magpahuway tubtob mag-ayo. Pero kon nagmalala ang imo pamatyag ukon budlay ka magginhawa pagkatapos ka nagsugod mag-ayo, magpasusi, kay ang trangkaso mahimo magdul-ong sa pulmonya.
• Salabat kag calamansi. Ang mainit nga ilimnon nagapahapos sang tutunlan kag nagabulig sa imo nga makainom sing bastante. Indi ini kapuli sang check-up kon may nagagowa nga warning sign.
• "Ang flu shot nagatuga sang trangkaso." Indi mahimo, kay patay nga virus ang sulod sang bakuna. Mahimo magsakit ang butkon, ulo ukon kaunuran, ukon magkaroon sang mahinay nga hilanat sa sulod sang isa ukon duha ka adlaw.

• Barangay health station ukon rural health unit (RHU). Ang imo health center makasusi sa imo kag makarefer sa imo sa ospital kon kinahanglan.
• PhilHealth YAKAP. Sang Oktubre 2025, ginpangabay sang PhilHealth ang mga miyembro nga magkadto sa ila YAKAP clinic gilayon pagsugod sang mga sintomas nga daw trangkaso. Sang tunga-tunga sang 2025, nasakop sang YAKAP ang check-up, ang mga lab test nga ginapahimo sang imo YAKAP doctor, kag ang mga bulong nga ginreseta sang imo YAKAP doctor halin sa GAMOT list sang PhilHealth, tubtob ₱20,000 kada tuig. Libre ang mga nasakop nga serbisyo sa mga accredited nga YAKAP clinic, pero ang pribado nga YAKAP clinic mahimo magsukot sang tubtob ₱900 kada tawo para sa bug-os nga tuig. Kinahanglan nga nakarehistro ka anay sa isa ka YAKAP clinic, halimbawa paagi sa eGovPH app ukon sa opisina sang PhilHealth. Tan-awa ang amon giya sa PhilHealth YAKAP.
• Emergency room. Sang ulihi nga bahin sang 2025, nasakop sang Outpatient Emergency Care Benefit sang PhilHealth ang mga pasyente nga gindali sa emergency room nga ang kondisyon ginklasipikar nga emergent ukon critical.
• Pagpa-confine sa ospital. Sang ulihi nga bahin sang 2025, nagabayad ang PhilHealth sang case rate nga ₱12,870 para sa trangkaso nga kinahanglan ma-confine. Ang mga komplikasyon pareho sang pulmonya may kaugalingon nga package: sa 2024 nga listahan sang case rate sang PhilHealth, ₱29,250 ang moderate-risk pneumonia.
• Ang mga Malasakit Center sa sulod sang mga ospital amo ang one-stop desk diin ang mga pasyente nga indi makasarang magbayad sang ila balayran makapangayo sang bulig sa PhilHealth, PCSO kag DSWD.

Mangita sang health center, YAKAP clinic ukon ospital paagi sa amon care finder.

Ang flu vaccine kada tuig amo ang pinakamaayo nga paagi para malikawan ang trangkaso. Kapin na sa 60 ka tuig nga luwas nga ginagamit ang flu vaccine. Kinahanglan mo sang bag-o kada tuig, kay nagaluya ang proteksyon kag nagabag-o ang mga virus. Bisan matapnan ka gihapon, mahimo nga mas mahinay ang balatian tungod sang bakuna. Mga 2 ka semana antes mabuo ang proteksyon.

Ginarekomendar gid sang WHO ang tinuig nga flu vaccine para sa mga nagabusong, kabataan nga 6 ka bulan tubtob 5 anyos, mga hamtong nga labaw sa 65, mga may madugay na nga balatian kag mga health worker. Ang bisan sin-o nga 6 ka bulan pataas mahimo mabakunahan, kag ginarekomendar ang flu shot sa pagbusong. Ang magagmay nga kabataan nga una pa lang nga mabakunahan kontra trangkaso mahimo nga kinahanglan sang ikaduha nga turok pagkatapos sang pila ka semana. Isiling ini sang health worker.

Husto nga tion sa Pilipinas. Tungod kay nagadamo ang kaso halin Hunyo, ginarekomendar sang mga manugpanalawsaw sang RITM nga magpabakuna sang Southern Hemisphere vaccine sa Abril tubtob Mayo. Makabulig gihapon ang ulihi nga bakuna. Mamangkot sa imo health center, RHU ukon doktor kon may flu vaccine sila kag sin-o ang mahimo mabakunahan sing libre.

Adlaw-adlaw nga batasan: manghinaw sang kamot gamit ang habon, ilikaw ang imo kamot sa mata, ilong kag baba, likawi ang malapit nga pagpakig-upod sa masakiton, kag magpabilin sa balay kon masakiton ka.