Sintomas sa trangkaso (flu): pag-atiman sa balay ug kanus-a magpatan-aw sa doktor

Ang trangkaso, o influenza, usa ka impeksyon sa ilong, tutunlan ug baga nga tungod sa virus. Sa English, gitawag kini nga flu. Kasagaran magsugod ang mga sintomas mga 2 ka adlaw human ka matakdan sa virus, apan mahimong 1 ngadto sa 4 ka adlaw.

Ang sintomas sa trangkaso moabot nga kalit, kasagaran sulod lang sa pipila ka oras:

• hilanat, kasagaran may kauban nga pangurog
• uga nga ubo
• sakit sa tutunlan
• sakit sa ulo
• sakit sa kaunoran ug lutahan
• grabe nga kakapoy, kaluya o kahago
• nagtulo nga sip-on o barado nga ilong
• walay gana mokaon ug lisod makatulog

Ang mga bata mahimo usab nga magsuka, magkalibanga o sakitan sa dalunggan, o morag hinay lang ug dili sama sa naandan. Dili tanan nga may trangkaso hilantan.

Mahimong kusog ang ubo ug molungtad og 2 ka semana o labaw pa, bisan wala na ang hilanat. Mahimo usab nga pasamoton sa trangkaso ang dugay na nga sakit sama sa hubak.

Test lang ang makasulti nga sigurado, apan makatabang kini nga mga timailhan:

• Trangkaso vs sip-on. Ang sip-on hinay-hinay nga mograbe sulod sa usa o duha ka adlaw, kasagaran sa ilong ug tutunlan lang, ug talagsa ra makapugong sa imong buluhaton. Ang trangkaso moigo sulod sa pipila ka oras, may hilanat ug sakit sa lawas, ug kasagaran gikapoy ka kaayo aron makatrabaho. Basaha ang among giya bahin sa sip-on.
• Trangkaso vs COVID-19. Daghan silag parehas nga sintomas. Ang swab test sa ilong o tutunlan ang makasulti kon hain niini.
• Trangkaso vs dengue. Sa Pilipinas, ang hilanat nga may grabe nga sakit sa ulo, sakit sa luyo sa mata, sakit sa kaunoran ug lutahan, pagsuka o pantal mahimong dengue ug dili trangkaso. Ang dengue adunay kaugalingong check-up ug kaugalingong mga warning sign. Basaha ang sintomas sa dengue ug mga warning sign.
• Ang "stomach flu" dili trangkaso. Ang pagsuka ug kalibanga nga walay ubo o sakit sa lawas kasagaran gastroenteritis, usa ka impeksyon sa tinai.

Dili sigurado kon unsa ang imong sakit? Pangutana sa among libre nga AI symptoms guide.

Kadaghanan sa himsog nga tawo mamaayo sulod sa mga usa ka semana. Kasagaran molungtad ang hilanat og 3 ngadto sa 4 ka adlaw, usahay hangtod 8. Ang ubo ug kakapoy mahimong molungtad og pipila ka semana.

Makatakod kaayo ang trangkaso, labi na sa unang 5 ka adlaw human ka matakdan, ug pipila pa ka adlaw human ka mobati nga mas maayo na. Mokaylap kini pinaagi sa mga tulo (droplets) kon ang masakiton moubo, mobahin o mosulti. Ang kagaw gikan sa ubo ug bahin mahimo usab nga mabuhi sa kamot ug mga butang hangtod usa ka adlaw.

Pagbalik sa trabaho o eskwelahan. Paghulat hangtod usa ka tibuok adlaw na nga wala kay hilanat bisan wala ka moinom og tambal sa hilanat, ug usa ka adlaw na nga nag-arang-arang ang imong mga sintomas. Sulod sa sunod nga 5 ka adlaw, pag-mask kon duol sa ubang tawo ug likayi ang dapit nga daghang tawo. Kon mobalik ang hilanat, pagpabilin na usab sa balay.

Ang hinungdan sa trangkaso mao ang influenza virus. Duha ka klase niini ang hinungdan sa mga outbreak matag tuig:

• Influenza A. Ang mga klase niini nga mokaylap karon sa tawo mao ang H1N1 ug H3N2. Influenza A lang ang nahibaw-an nga hinungdan sa pandemya, sama sa H1N1 pandemic sa 2009.
• Influenza B. Parehas nga sakit ang iyang hatag, ug parehas usab ang pag-atiman.

Padayon nga mausab ang mga flu virus, mao nga gi-update ang bakuna matag tuig.

Trangkaso sa Pilipinas. Sa tropiko, mahimong magkatrangkaso bisan unsang bulana. Usa ka pagtuon sa datos sa national surveillance gikan 2006 ngadto 2012 sa Research Institute for Tropical Medicine (RITM), ang national influenza center sa DOH, nakakaplag nga motaas ang kaso sa trangkaso gikan Hunyo ngadto Nobyembre. Niadtong mga tuiga, kana ang ting-ulan ug ang sinugdanan sa klase.

Ang pipila ka tawo mas lagmit nga makabaton og komplikasyon sama sa pulmonya (pneumonia):

• mga bata nga ubos sa 5 anyos, labi na kadtong ubos sa 2
• mga hamtong nga 65 anyos pataas
• mga mabdos, ug mga babaye nga nanganak sulod sa miaging 2 ka semana
• mga adunay hubak o ubang sakit sa baga, diabetes, sakit sa kasingkasing, kidney o atay, o ubang dugay na nga sakit
• mga adunay huyang nga resistensya (immune system), pananglitan tungod sa HIV, chemotherapy o steroid nga tambal
• mga adunay grabe nga obesity

Talagsa ra, ang trangkaso mahimong mosangpot sa paghubag sa kasingkasing o utok, kombulsyon (seizure) o sepsis (grabe nga reaksyon sa tibuok lawas sa impeksyon). Ang mabdos mahimong magrabe sa kusog kaayo, bisan kon hinay ang unang mga sintomas.

Kon ikaw o ang imong anak naa niini nga mga grupo, pagpatan-aw sa doktor dayon sa pagsugod sa sintomas sa trangkaso. Labing epektibo ang antiviral nga tambal kon masugdan sulod sa 2 ka adlaw.

Kadaghanan sa may trangkaso mamaayo sa balay. Makatabang kini:

• Pagpahulay. Pagpabilin sa balay ug katulog kutob sa imong gikinahanglan samtang hilantan ka o masakit kaayo ang imong pamati para sa naandan nimong buluhaton.
• Pag-inom og daghang ilimnon, sama sa tubig, sabaw o init nga salabat. Ang imong ihi angay luspad nga dalag o tin-aw. Kon dulom ang kolor, inom pa og dugang.
• Hupayi ang hilanat ug sakit pinaagi sa paracetamol, sumala sa label. Dili kinahanglan nga mous gyud sa hingpit ang hilanat aron mobati ka nga mas maayo.
• Hupayi ang sakit sa tutunlan pinaagi sa init nga ilimnon, ug para sa mga hamtong, lozenges (cough drops) o throat spray. Likayi ang sigarilyo ug alak.
• Panalipdi ang imong mga kauban sa balay. Pagpabilin sa usa ka kwarto kon mahimo, ayaw pakig-ambit sa baso, kutsara o tualya, pag-mask kon adunay duol nga tawo, ug ablihi ang mga bintana. Ubo o bahin sa tissue o sa siko, ug panghunaw sa kamot kanunay.

Kon dili makapabilin sa tiyan ang imong giinom o mas gamay kaayo ang imong pag-ihi kaysa naandan, pagpatan-aw sa doktor karong adlawa. Padayon nga bantayi ang mga warning sign. Para sa tambag gikan sa tinuod nga tawo, pangutana sa nurse o pag-book og tawag.

Ang paracetamol ang kasagarang unang pilion para sa hilanat ug sakit. Sunda ang label, ug para sa bata, gamita ang produkto nga para sa iyang edad.

• Hunahunaa una ang dengue. Sa Pilipinas, ang hilanat sa unang mga adlaw mahimong dengue. Ang ibuprofen ug aspirin mopataas sa risgo sa pagdugo sa dengue, mao nga likayi kini hangtod masiguro sa doktor nga dili kini dengue. Human niana, ang ibuprofen makahupay usab sa hilanat ug sakit sa mga hamtong.
• Likayi ang aspirin sa trangkaso. Mahimo kining hinungdan sa pagdugo sa tiyan. Ayaw gyud hatagi og aspirin ang mga bata o tin-edyer: mahimo kining hinungdan sa Reye syndrome, usa ka talagsaon apan grabe nga sakit.
• Daghang flu tablet ang aduna nay paracetamol. Ayaw kini dunganan og plain nga paracetamol, kay sayon ra kaayo nga masobrahan.
• Walay ibuprofen para sa masuso nga ubos sa 6 ka bulan gawas kon giingon sa doktor.
• Mabdos? Kasagaran luwas ang paracetamol sa pagmabdos, apan pangutana una sa imong doktor o midwife sa dili pa moinom og bisan unsang tambal sa sip-on o trangkaso.

Ang antiviral nga tambal, sama sa oseltamivir, mosumpo mismo sa flu virus. Kinahanglan kini og reseta sa doktor ug labi na para sa mga grabe ang sakit o mas taas ang risgo, lakip ang mga mabdos. Labing epektibo kini kon masugdan sulod sa 2 ka adlaw sukad sa unang sintomas, apan mahimo gihapon kining ihatag sa doktor bisan ulahi na. Mahimo niining mapamubo ang sakit og mga usa ka adlaw ug mapaubos ang risgo sa komplikasyon. Dili kini puli sa tinuig nga bakuna.

Walay epekto ang antibiotic sa trangkaso, kay virus ang hinungdan niini. Moreseta lang ang doktor og antibiotic kon adunay bacterial infection nga misunod human sa trangkaso, sama sa pipila ka klase sa pulmonya.

Sayon matakdan ug makatakod og trangkaso ang mga bata, ug ang mga bata nga ubos sa 5 anyos mahimong magrabe.

• Hatagi lang og tambal sa hilanat kon balisa o dili komportable ang imong anak.
• Ayaw hatagi og over-the-counter nga tambal sa ubo ug sip-on ang mga bata nga ubos sa 4 anyos. Para sa edad 4 ngadto sa 6, pangutana una sa doktor.
• Ayaw una paeskwelaha ang imong anak hangtod siya mamaayo.
• Bantayi kon naglibog siya o lahi ang iyang binuhatan, nga mahimong mahitabo sa trangkaso sa mga bata ug tin-edyer. Pangayo dayon og tabang kon makita nimo kini.

Tan-awa ang mga emergency sign sa kanus-a mangayo dayon og tabang, ug ang among mga giya bahin sa hilanat sa bata ug tambal sa ubo.

• "Nabasa sa ulan mao nga natrangkaso." Ang ulan mismo dili hinungdan sa trangkaso. Ang hinungdan mao ang virus nga mapasa gikan sa usa ka tawo ngadto sa lain. Motaas gyud ang kaso gikan Hunyo ngadto Nobyembre, panahon sa ting-ulan, apan ang virus gihapon ang hinungdan.
• Bughat (binat). Maayo nga mopahulay hangtod mamaayo. Apan kon mas misamot ang imong pamati o naglisod ka og ginhawa human ka nagsugod og arang-arang, pagpasusi, kay ang trangkaso mahimong mosangpot sa pulmonya.
• Salabat ug calamansi. Ang init nga ilimnon makahupay sa tutunlan ug makatabang nimo nga makainom og igo. Dili kini puli sa check-up kon adunay motungha nga warning sign.
• "Ang flu shot makahatag og trangkaso." Dili mahimo, kay patay nga virus ang sulod sa bakuna. Mahimong mosakit ang bukton, ulo o kaunoran, o adunay hinay nga hilanat sulod sa usa o duha ka adlaw.

• Barangay health station o rural health unit (RHU). Ang imong health center makasusi nimo ug makarefer nimo sa ospital kon gikinahanglan.
• PhilHealth YAKAP. Niadtong Oktubre 2025, giawhag sa PhilHealth ang mga miyembro nga moadto sa ilang YAKAP clinic dayon sa pagsugod sa mga sintomas nga morag trangkaso. Sa tunga-tunga sa 2025, sakop sa YAKAP ang check-up, ang mga lab test nga gipahimo sa imong YAKAP doctor, ug ang mga tambal nga gireseta sa imong YAKAP doctor gikan sa GAMOT list sa PhilHealth, hangtod ₱20,000 kada tuig. Libre ang mga sakop nga serbisyo sa mga accredited nga YAKAP clinic, apan ang pribado nga YAKAP clinic mahimong maningil og hangtod ₱900 kada tawo para sa tibuok tuig. Kinahanglan nga naka-register ka una sa usa ka YAKAP clinic, pananglitan pinaagi sa eGovPH app o sa opisina sa PhilHealth. Basaha ang among giya sa PhilHealth YAKAP.
• Emergency room. Sa ulahing bahin sa 2025, sakop sa Outpatient Emergency Care Benefit sa PhilHealth ang mga pasyente nga gidali sa emergency room kansang kondisyon giklasipikar nga emergent o critical.
• Pagpa-confine sa ospital. Sa ulahing bahin sa 2025, mobayad ang PhilHealth og case rate nga ₱12,870 para sa trangkaso nga kinahanglan ma-confine. Ang mga komplikasyon sama sa pulmonya adunay kaugalingong package: sa 2024 nga listahan sa case rate sa PhilHealth, ₱29,250 ang moderate-risk pneumonia.
• Ang mga Malasakit Center sulod sa mga ospital mao ang one-stop desk diin ang mga pasyente nga dili makaya sa ilang bayronon makapangayo og tabang sa PhilHealth, PCSO ug DSWD.

Pangitaa ang health center, YAKAP clinic o ospital pinaagi sa among care finder.

Ang flu vaccine matag tuig ang labing maayong paagi aron malikayan ang trangkaso. Kapin na sa 60 ka tuig nga luwas nga gigamit ang flu vaccine. Kinahanglan ka og bag-o matag tuig, kay mohuyang ang proteksyon ug mausab ang mga virus. Bisan kon matakdan ka gihapon, mahimong mas hinay ang sakit tungod sa bakuna. Mokabat og mga 2 ka semana aron mabuo ang proteksyon.

Girekomendar ilabina sa WHO ang tinuig nga flu vaccine para sa mga mabdos, mga bata nga 6 ka bulan ngadto sa 5 anyos, mga hamtong nga kapin sa 65, mga adunay dugay na nga sakit ug mga health worker. Bisan kinsa nga 6 ka bulan pataas mahimong mabakunahan, ug girekomendar ang flu shot sa pagmabdos. Ang gagmay nga bata nga unang higayon pa nga mabakunahan batok sa trangkaso mahimong manginahanglan og ikaduhang indyeksyon human sa pipila ka semana. Isulti kini sa health worker.

Hustong panahon sa Pilipinas. Tungod kay motaas ang kaso sukad sa Hunyo, girekomendar sa mga tigdukiduki sa RITM nga magpabakuna sa Southern Hemisphere vaccine sa Abril ngadto Mayo. Makatabang gihapon ang ulahi nga bakuna. Pangutana sa imong health center, RHU o doktor kon aduna silay flu vaccine ug kinsa ang mabakunahan nga libre.

Adlaw-adlaw nga batasan: panghunaw sa kamot gamit ang sabon, ayaw ihikap ang kamot sa mata, ilong ug baba, likayi ang duol nga kontak sa masakiton, ug pagpabilin sa balay kon masakiton ka.