Dengue: mga sintomas, warning sign ug kanus-a moadto sa ospital

Kasagaran motungha ang mga sintomas sa dengue 4 ngadto sa 10 ka adlaw human ka mapaakan sa lamok nga adunay virus. Daghan ang adunay hinay nga sintomas lamang, o wala gyud. Kon masakit ka sa dengue, mahimo kining mobati nga sama sa trangkaso sa sinugdanan.

Ang labing kasagarang mga sintomas mao ang:

• kalit nga taas nga hilanat, kasagaran mga 40°C
• grabe nga sakit sa ulo
• sakit sa luyo sa mata
• sakit sa kaunoran, lutahan ug bukog
• kasukaon o pagsuka
• naghubag nga mga kulani
• pantal sa panit

Kasagaran molungtad ang hilanat og 2 ngadto sa 7 ka adlaw. Kadaghanan mamaayo sulod sa usa o duha ka semana, apan ang kakapoy mahimong molungtad og pipila ka semana.

Sa mga masuso ug gagmay nga mga bata, mas lisod mailhan ang dengue tungod kay susama kini sa daghang ubang sakit. Ang among giya bahin sa hilanat sa bata nagpatin-aw sa mga danger sign nga bantayan sa mga bata.

Dili mapamatud-an sa mga sintomas lamang nga dengue kini, tungod kay daghang ubang impeksyon ang hinungdan usab sa hilanat. Ang check-up ug blood test ang mohatag sa tubag, busa magpatan-aw dayon sa doktor kon taas ang hilanat, ilabina sa ting-ulan.

Kasagaran moagi ang dengue sa tulo ka yugto. Kon nahibaw-an nimo kini, mas mabantayan nimo ang masakiton sa hustong panahon.

1. Yugto sa hilanat (mga ika-1 ngadto sa ika-7 nga adlaw). Taas nga hilanat, sakit sa ulo ug sakit sa lawas. Pagpahulay ug pag-inom og daghang tubig ug uban pang ilimnon.
2. Kritikal nga yugto (kasagaran mga ika-3 ngadto sa ika-7 nga adlaw). Kasagaran magsugod kini sa higayon nga mous ang hilanat, ug kasagaran molungtad og 24 ngadto sa 48 ka oras. Sa pipila ka tawo, motulo ang likido gikan sa gagmay nga mga ugat (blood vessels). Mahimong mosunod ang shock o grabe nga pagdugo sulod lamang sa pipila ka oras.
3. Yugto sa pagkaayo. Mobalik ang gana sa pagkaon ug hinay-hinay nga mobalik ang kusog. Ang uban makabaton og bag-ong pantal nga mahimong mokatol o motuklap. Kasagaran kini ug kasagaran dili delikado.

Ang pag-us sa hilanat dili kanunay nagpasabot nga nag-arang-arang ka na. Kasagaran motungha ang mga warning sign sulod sa usa o duha ka adlaw human mawala ang hilanat. Padayon nga magbantay niining panahona, bisan kon medyo mas maayo na ang imong pamati. Padayon nga moinom, ug tambongi ang matag check-up ug blood test nga gipahimo sa doktor.

Emergency ang grabe nga dengue. Kon motungha bisan usa ka warning sign, adto dayon sa ospital. Ayaw na hulata ang sunod nga check-up. Tan-awa ang kanus-a mangayo dayon og tabang.

Daghang adunay dengue ang maatiman sa balay kon wala silay warning sign, makainom og igo, ug dali makabalik sa doktor. Mahimong pabalikon ka sa doktor alang sa check-up ug blood count samtang nagmasakit ka.

Kinahanglan atimanon sa ospital ang bisan kinsa nga adunay warning sign. Ang mga mas taas og risgo nga makabaton og grabe nga dengue mahimong kinahanglan nga ma-admit sa ospital aron mas mabantayan, bisan wala pay warning sign:

• mga masuso
• mga mabdos
• mga tigulang
• mga adunay obesity, diabetes, altapresyon, sakit sa kidney, kasingkasing o baga, o uban pang dugay nga sakit
• mga nagpuyo nga nag-inusara o layo sa ospital

Sa ospital, kanunay nga susihon sa mga nurse ug doktor ang imong blood pressure, pulso, ihi ug blood count, ug hatagan ka og suwero (IV fluids) kon gikinahanglan. Ang sayo ug mainampingon nga pagtambal makaluwas og kinabuhi: kon matambalan dayon, gamay ra kaayo ang mamatay sa dengue.

Gamita ang among care finder aron mahibal-an kon asa ang labing duol nga ospital sa dili pa nimo kini kinahanglanon.

Makatabang ang mga blood test aron makumpirma sa doktor nga dengue kini ug makita kon giunsa pag-agwanta sa imong lawas.

• NS1 rapid test. Gipangita niini ang bahin sa dengue virus sa dugo, ug labing epektibo kini sa unang 5 ka adlaw sa sakit. Pangutana sa imong doktor o health center kon asa kini mahimo. Ang negatibo nga resulta dili kanunay nagpasabot nga wala kay dengue, busa tan-awon gihapon sa doktor ang imong mga sintomas.
• Antibody test (IgM ug IgG). Mas mapuslanon kini sugod sa mga ika-5 nga adlaw sa sakit.
• Complete blood count (CBC). Gipakita niini ang imong platelet, nga motabang sa pagpaundang sa pagdugo, ug ang hematocrit, nga nagpakita kon unsa ka baga ang imong dugo. Kanunay kining usbon sa doktor aron makita ang dagan sa mga numero.

Kanunay nga pangutan-on kon unsang platelet count ang delikado. Walay usa ka numero nga modesisyon niini. Labing mabalaka ang doktor kon dali nga mous ang platelet samtang mosaka ang hematocrit, tungod kay mahimong timailhan kini nga motulo ang likido gikan sa mga ugat. Sama ka importante sa mga numero ang mga warning sign: kon aduna kay warning sign, adto sa ospital bisan kon morag maayo pa ang imong katapusang platelet count.

Apil ang CBC sa mga lab test nga sakop sa PhilHealth YAKAP kon ipahimo kini sa imong YAKAP doctor.

Virus ang hinungdan sa dengue. Mokaylap kini pinaagi sa paak sa lamok nga Aedes nga adunay virus, kasagaran ang Aedes aegypti. Kasagaran mopaak sila sa adlaw. Mangitlog sila sa mga sudlanan nga adunay tubig, sama sa drum, balde, plorera, paso sa tanom, karaang ligid ug sudlanan sa tubig sa binuhi nga hayop.

Adunay upat ka matang sa dengue virus. Human ka mamaayo, protektado ka batok sa matang nga mitakod nimo, apan dili batok sa laing tulo. Mas taas ang risgo sa grabe nga dengue sa ikaduhang impeksyon sa laing matang.

Dili makuha ang dengue pinaagi sa paghikap, pag-ubo o pagpakigbahin sa pagkaon. Kasagaran mokaylap kini pinaagi sa paak sa lamok, ug talagsa ra gikan sa mabdos ngadto sa iyang bata o pinaagi sa blood transfusion. Ang lamok nga mopaak sa masakiton, gikan sa mga 2 ka adlaw sa wala pa magsugod ang hilanat hangtod sa mga 2 ka adlaw human kini mawala, mahimong magdala sa virus ngadto sa uban. Samtang aduna kay hilanat, katulog sulod sa moskitero o sa kwarto nga adunay screen aron dili nimo matakdan ang imong pamilya.

Sa Pilipinas, kasagaran modaghan ang kaso sa dengue panahon sa ting-ulan, kon mas daghang tubig ang matigom sa mga sudlanan palibot sa balay.

Walay tambal nga mopatay sa dengue virus. Ang husto nga pag-atiman motabang sa lawas nga malampasan ang sakit samtang bantayan sa doktor ang mga warning sign.

Unsay makatabang

• Pagpahulay kutob sa mahimo.
• Pag-inom og daghang likido: tubig, oral rehydration solution (ORS, nga kasagaran gitawag og oresol), sabaw ug uban pang ilimnon. Usa sa labing importante nga mahimo nimo ang pag-inom og igo.
• Paracetamol alang sa hilanat ug sakit sa lawas, nga imnon sumala gyud sa nakasulat sa label. Ang pag-inom nga labaw sa gitugot sa label makadaot sa atay, busa pangutana una sa parmasyutiko o doktor kon aduna kay sakit sa atay.
• Bantayi kon unsa ka kanunay ka moihi. Kon mas gamay kaayo ang ihi kaysa sa naandan, mahimong kinahanglan nimo og dugang ilimnon o kinahanglan ka nang masusi.

Unsay likayan

• Ibuprofen, aspirin, mefenamic acid ug uban pang NSAID nga pain reliever. Mahimo niining padakuon ang risgo sa pagdugo sa dengue. Basaha ang label sa bisan unsang tambal sa sakit, hilanat o trangkaso kon aduna ba kini niining mga sangkap, ug pangutana sa parmasyutiko kon dili ka sigurado.
• Antibiotic, gawas kon makakita ang doktor og bacterial infection. Virus ang hinungdan sa dengue, ug walay epekto ang antibiotic sa virus.
• Herbal nga tambal isip puli sa pagtambal. Wala pa mapamatud-an nga makaayo sa dengue ang tawa-tawa, duga sa dahon sa kapayas ug uban pang tambal, ug dili girekomendar sa mga sumbanan sa PhilHealth sa pag-atiman sa dengue ang mga herbal nga tambal. Ayaw tugoti nga mopuli kini sa pag-inom og likido, check-up o blood test.

Dili sigurado kon luwas ba ang usa ka tambal kon aduna kay dengue? Pangutana sa among libre nga AI symptom guide o pangutana sa nurse.

Dili angay nga kuwarta ang makapugong nimo sa pagpasusi alang sa dengue:

• Ang PhilHealth YAKAP mosagot sa libre nga konsultasyon ug CBC sa YAKAP clinic diin ka nakarehistro, nga mahimong imong health center o rural health unit (RHU) (tan-awa ang among giya sa PhilHealth YAKAP).
• Ang PhilHealth mobayad sa pagpaospital tungod sa dengue. Hangtod sa ulahing bahin sa 2026, mobayad ang PhilHealth og ₱19,500 alang sa pagpaospital tungod sa dengue nga adunay o walay warning sign, ug ₱47,000 alang sa grabe nga dengue. Ubos sa Universal Health Care law, miyembro sa PhilHealth ang matag Pilipino.
• Sa basic (ward) nga higdaanan, sumala sa lagda sa PhilHealth, dili ka angay singilon og co-payment sa mga accredited nga publiko ug pribado nga ospital alang sa pagtambal sa dengue. Mahimong adunay dugang bayad ang private room o dugang nga serbisyo.
• Ang mga Malasakit Center sa mga ospital sa gobyerno mohatag og tabang medikal ug pinansyal sa mga pasyente nga dili makaya ang ilang bayronon.

Matabangan ka sa among libre nga care navigator nga mahibal-an kon unsay libre nga imong makuha duol nimo.

Gihangyo sa DOH ang matag panimalay nga buhaton ang 4S batok sa dengue:

1. Search and destroy: pangitaa ug gub-a ang mga pangitloganan sa lamok. Kanunay nga habwa, kuskusa ug taboni ang mga sudlanan sa tubig, ilisi ang tubig sa plorera, baliskara ang mga balde ug lata nga wala gigamit, ug limpyohi ang mga baradong alulod.
2. Self-protection: panalipdi ang kaugalingon. Gamit og mosquito repellent, pagsul-ob og taas nga bukton ug taas nga karsones, ug gamit og screen sa bintana ug moskitero, ilabina alang sa mga masuso ug masakiton.
3. Seek early consultation: pagpakonsulta dayon. Magpatan-aw sa doktor o adto sa health center kon aduna kay hilanat, ilabina sa ting-ulan.
4. Say yes to fogging: mouyon sa fogging kon adunay outbreak lamang. Dili igo ang fogging aron mapugngan ang dengue: labing importante ang pagwagtang sa mga gipangitlogan sa lamok.

Hangtod sa tunga-tunga sa 2026, miingon ang FDA Philippines nga wala pa marehistro sa nasud ang dengue vaccine nga Qdenga, ug nagpasidaan kini batok sa peke nga Qdenga nga gibaligya. Ayaw pagpalit og bakuna online o sa mga tigbaligya nga walay lisensya. Pangutana sa imong health center alang sa pinakabag-o nga tambag.