Dengue: dagiti sintomas, warning sign ken no kaano ti mapan iti ospital

Kadawyan a rummuar dagiti sintomas ti dengue 4 agingga iti 10 nga aldaw kalpasan a makagat ti lamok nga addaan iti virus. Adu ti addaan laeng iti nalag-an a sintomas, wenno awan pay. No agsakitka iti dengue, mabalin a kasla trangkaso daytoy iti umuna.

Dagiti kadawyan a sintomas ket:

• kellaat a nangato a gurigor, masansan nga agarup 40°C
• nakaro a sakit ti ulo
• sakit iti likud dagiti mata
• sakit ti lasag, dagiti kasukasuan ken tulang
• kasla agsarua wenno agsarsarua
• bumbumtog a kulani
• gamigam (rashes) iti kudil

Kadawyan nga agpaut ti gurigor iti 2 agingga iti 7 nga aldaw. Umimbag ti kaaduan iti uneg ti maysa wenno dua a lawas, ngem mabalin nga agpaut ti bannog iti sumagmamano a lawas.

Kadagiti maladaga ken babassit nga ubbing, narigrigat a mailasin ti dengue gapu ta kaasping daytoy ti adu a sabali a sakit. Ilawlawag ti giyami maipapan iti gurigor ti ubing dagiti danger sign a bantayan kadagiti ubbing.

Saan a mapaneknekan dagiti sintomas laeng a dengue daytoy, gapu ta adu a sabali nga impeksion ti mangpataud met iti gurigor. Ti check-up ken blood test ti mangted iti sungbat, isu nga agpakita a dagus iti doktor no nangato ti gurigor, nangnangruna iti panawen ti tudo.

Masansan a lumasat ti dengue iti tallo a paset. No ammom dagitoy, mas mabantayam ti masakit iti husto a tiempo.

1. Paset ti gurigor (agarup maika-1 agingga iti maika-7 nga aldaw). Nangato a gurigor, sakit ti ulo ken sakit ti bagi. Aginana ken uminom iti adu a danum ken dadduma pay a mainom.
2. Kritikal a paset (masansan nga agarup maika-3 agingga iti maika-7 nga aldaw). Masansan a mangrugi daytoy iti mismo a panagbaba ti gurigor, ken masansan nga agpaut iti 24 agingga iti 48 nga oras. Kadagiti dadduma a tao, agtedted ti likido manipud kadagiti babassit nga urat (blood vessels). Mabalin a sumaruno ti shock wenno nakaro a panagdara iti uneg laeng ti sumagmamano nga oras.
3. Paset ti panagimbag. Agsubli ti gana a mangan ken in-inut nga agsubli ti pigsa. Dadduma ket maaddaan iti baro a gamigam a mabalin nga aggatel wenno aglakupis. Kadawyan daytoy ken masansan a saan a delikado.

Ti panagbaba ti gurigor ket saan a kanayon a kaipapanan nga umim-imbagkan. Masansan a rummuar dagiti warning sign iti maysa wenno dua nga aldaw kalpasan a mapukaw ti gurigor. Itultuloy ti agbantay iti daytoy a panawen, uray no nasaysayaat bassit ti riknam. Itultuloy ti uminom, ken umatendar iti tunggal check-up ken blood test nga ipaaramid ti doktor.

Emerhensia ti nakaro a dengue. No rummuar uray maysa laeng a warning sign, mapan a dagus iti ospital. Dimon a urayen ti sumaruno a check-up. Kitaem ti no kaano ti dagus nga agkiddaw iti tulong.

Adu kadagiti addaan iti dengue ti mabalin a maaywanan iti balay no awan ti warning sign-da, makainomda iti umdas, ken nalaka ti panagsublida iti doktor. Mabalin nga ipasubli ti doktor para iti check-up ken blood count bayat ti panagsakitmo.

Nasken a maaywanan iti ospital ti siasinoman nga addaan iti warning sign. Dagiti nangatngato ti peligroda a maaddaan iti nakaro a dengue ket mabalin a kasapulanda ti ma-admit iti ospital tapno nasingsinged a mabantayan, uray awan pay ti warning sign:

• dagiti maladaga
• dagiti masikog
• dagiti nataengan
• dagiti addaan iti obesity, diabetes, altapresion, sakit ti kidney, puso wenno bara, wenno sabali pay a nabayag a sakit
• dagiti agnanaed nga agmaymaysa wenno adayo iti ospital

Iti ospital, kanayon a sukimaten dagiti nurse ken doktor ti blood pressure, pulso, isbo ken blood count-mo, ken ikkandaka iti suero (IV fluids) no kasapulan. Makaisalakan iti biag ti nasapa ken naannad a panangagas: no maagasan a dagus, bassit unay ti matay iti dengue.

Usarem ti care finder-mi tapno ammom no sadino ti kaasidegan nga ospital sakbay pay a kasapulam daytoy.

Makatulong dagiti blood test tapno makumpirma ti doktor no dengue daytoy ken makita no kasano ti panagibtur ti bagim.

• NS1 rapid test. Birukenna ti paset ti dengue virus iti dara, ken kasayaatan daytoy iti umuna a 5 nga aldaw ti sakit. Damagem iti doktor wenno health center-mo no sadino ti pakaaramidan daytoy. Ti negatibo a resulta ket saan a kanayon a kaipapanan nga awan ti dengue-m, isu a kitaen latta ti doktor dagiti sintomas-mo.
• Antibody test (IgM ken IgG). Ad-adda a makatulong dagitoy manipud iti agarup maika-5 nga aldaw ti sakit.
• Complete blood count (CBC). Ipakitana ti platelet-mo, a tumulong a mangpasardeng iti panagdara, ken ti hematocrit, a mangipakita no kasano ti kapuskol ti daram. Masansan nga ulitenda daytoy tapno makita ti pagturongan dagiti numero.

Masansan a maisaludsod no ania a platelet count ti delikado. Awan ti maymaysa a numero a mangikeddeng iti daytoy. Kaaduan a madanagan ti doktor no napartak a bumaba ti platelet bayat a ngumato ti hematocrit, gapu ta mabalin a pagilasinan daytoy nga agtedted ti likido manipud kadagiti urat. Kas kapateg dagiti numero dagiti warning sign: no addaanka iti warning sign, mapan iti ospital uray no kasla nasayaat pay ti naudi a platelet count-mo.

Maysa ti CBC kadagiti lab test a sakupen ti PhilHealth YAKAP no ipaaramid daytoy ti YAKAP doctor-mo.

Virus ti gapu ti dengue. Agwaras daytoy babaen ti kagat ti lamok nga Aedes nga addaan iti virus, kaaduanna ti Aedes aegypti. Kaaduanna a mangkagatda iti aldaw. Agitlogda kadagiti pagkargaan nga addaan iti danum, kas iti drum, timba, plorera, masetera, daan a ligid ken pagdanuman dagiti taraken nga ayup.

Adda uppat a kita ti dengue virus. Kalpasan nga umimbagka, salaknibanka laeng maibusor iti kita a nangsakit kenka, ngem saan a maibusor iti tallo a sabali. Nangatngato ti peligro ti nakaro a dengue iti maikadua nga impeksion iti sabali a kita.

Saan a maala ti dengue babaen ti panagiggem, panagbatok wenno panagbinnunong iti taraon. Kangrunaan nga agwaras daytoy babaen ti kagat ti lamok, ken manmano manipud iti masikog nga agturong iti anakna wenno babaen ti blood transfusion. Ti lamok a mangkagat iti masakit, manipud agarup 2 nga aldaw sakbay a mangrugi ti gurigor agingga iti agarup 2 nga aldaw kalpasan a mapukaw daytoy, ket mabalin nga itugotna ti virus kadagiti dadduma. Bayat nga addaanka iti gurigor, maturog iti uneg ti muskitero wenno iti kuarto nga addaan iti screen tapno saanmo nga maiyakar ti dengue iti pamiliam.

Iti Filipinas, masansan nga umadu dagiti kaso ti dengue iti panawen ti tudo, no ad-adu ti danum a maurnong kadagiti pagkargaan iti aglawlaw ti balay.

Awan ti agas a mangpapatay iti dengue virus. Tumulong ti umno a panangaywan iti bagi tapno malasatanna ti sakit bayat a bantayan ti doktor dagiti warning sign.

Ania ti makatulong

• Aginana iti kabaelan.
• Uminom iti adu a likido: danum, oral rehydration solution (ORS, a masansan a maawagan iti oresol), digo ken dadduma pay a mainom. Maysa kadagiti kapatgan a maaramidam ti uminom iti umdas.
• Paracetamol para iti gurigor ken sakit ti bagi, a mainom a kas iti naisurat iti label. Mabalin a makadangran iti dalem ti panaginom iti ad-adu ngem iti ipalubos ti label, isu nga agsaludsod nga umuna iti parmasista wenno doktor no addaanka iti sakit ti dalem.
• Bantayam no kasano ti kaadu ti isbom. No ad-adda a bassit ti isbom ngem iti kadawyan, mabalin a kasapulam ti ad-adu a mainom wenno kasapulan a masukimatka.

Ania ti liklikan

• Ibuprofen, aspirin, mefenamic acid ken dadduma pay a NSAID a pain reliever. Mabalin nga ipangatoda ti peligro ti panagdara iti dengue. Basaem ti label ti aniaman nga agas para iti sakit, gurigor wenno trangkaso no addaan kadagitoy a linaon, ken agsaludsod iti parmasista no saanka a sigurado.
• Antibiotic, malaksid no makasarak ti doktor iti bacterial infection. Virus ti gapu ti dengue, ken awan ti epekto ti antibiotic iti virus.
• Herbal nga agas a kas kasukat ti panangagas. Saan pay a napaneknekan a makaagas iti dengue ti tawa-tawa, juice ti bulong ti papaya ken dadduma pay a pagagas, ken saan nga irekomenda dagiti pagalagadan ti PhilHealth iti panangaywan iti dengue dagiti herbal nga agas. Dimo ipalubos a sukatanda ti panaginom iti likido, check-up wenno blood test.

Saanka a sigurado no natalged ti maysa nga agas no addaanka iti dengue? Agsaludsod iti libre nga AI symptom guide-mi wenno agsaludsod iti nurse.

Saan koma a ti kuarta ti manglapped kenka nga agpasukimat iti dengue:

• Ti PhilHealth YAKAP ket sakupenna ti libre a konsultasion ken CBC iti YAKAP clinic a nakarehistroam, a mabalin a ti health center wenno rural health unit (RHU)-mo (kitaem ti giyami maipapan iti PhilHealth YAKAP).
• Ti PhilHealth ket agbayad para iti panagpaospital gapu iti dengue. Agingga iti naudi a paset ti 2026, agbayad ti PhilHealth iti ₱19,500 para iti panagpaospital gapu iti dengue nga addaan wenno awan ti warning sign, ken ₱47,000 para iti nakaro a dengue. Babaen ti Universal Health Care law, kameng ti PhilHealth ti tunggal Filipino.
• Iti basic (ward) a katre, kuna ti alagaden ti PhilHealth a saannaka koma a singilen iti co-payment dagiti accredited a publiko ken pribado nga ospital para iti panangagas iti dengue. Mabalin nga adda nayon a bayad ti private room wenno nayon a serbisio.
• Dagiti Malasakit Center kadagiti ospital ti gobierno ket mangted iti tulong medikal ken pinansial kadagiti pasiente a saan a kabaelan ti bayadanda.

Matulongannaka ti libre a care navigator-mi a mangammo no ania ti libre a magun-odam iti asidegmo.

Kiddawen ti DOH iti tunggal sangakabbalayan nga aramiden ti 4S maibusor iti dengue:

1. Search and destroy: biruken ken dadaelen dagiti pagitlogan ti lamok. Kanayon nga ibelleng ti linaon, kuskusan ken kalubam dagiti pagkargaan ti danum, sukatam ti danum ti plorera, baliktadem dagiti saan a mausar a timba ken lata, ken dalusam dagiti nabarado nga alulod.
2. Self-protection: salaknibam ti bagim. Agusar iti mosquito repellent, agkawes iti atiddog ti manggasna ken atiddog a pantalon, ken agusar iti screen iti tawa ken muskitero, nangnangruna para kadagiti maladaga ken masakit.
3. Seek early consultation: agpakonsulta a dagus. Agpakita iti doktor wenno mapan iti health center no addaanka iti gurigor, nangnangruna iti panawen ti tudo.
4. Say yes to fogging: umanamongka iti fogging no laeng adda outbreak. Saan nga umdas ti fogging a manglapped iti dengue: kapatgan ti panangikkat kadagiti pagitlogan ti lamok.

Agingga iti tengnga ti 2026, kinuna ti FDA Philippines a saan pay a narehistro iti pagilian ti dengue vaccine a Qdenga, ken nangipakdaar maibusor iti peke a Qdenga a mailaklako. Dika gumatang iti bakuna iti online wenno kadagiti aglaklako nga awan ti lisensiada. Agsaludsod iti health center-mo para iti kabaruan a balakad.