Burtong (chickenpox): sintomas, agas ken kaano nga agpadoktor

Ti kangrunaan a pagilasinan ti burtong ket nagatel a babassit a tuldek nga agbalin a paltos. Bulutong-tubig ti awagna iti Tagalog, gapu kadagitoy a paltos a napno iti danum.

Maysa wenno dua nga aldaw sakbay a rummuar ti tuldek, adu ti aggurigor, agsakit ti ulo, mabannog, agsakit ti bagi, awan ganas a mangan, ken no dadduma bassit nga agsakit ti tian.

Masansan a mangrugi ti tuldek iti rupa, ulo, barukong wenno likud, sa agsaknap. Lumasat daytoy iti tallo a paset:

1. Tuldek. Rummuar dagiti babassit a nalabaga wenno pink a tuldek. Iti kayumanggi a kudil, mabalin a nangisngisit dagitoy wenno narigrigat a makita.
2. Paltos. Mapno dagiti tuldek iti nalitnaw a danum. Nagatel unay dagitoy ken mabalin a bumtak.
3. Kuggang. Kalpasan ti maysa wenno dua nga aldaw, lumibeg ti danum iti paltos, maga ken agbalin a kuggang (scab).

Agtultuloy a rummuar dagiti baro a tuldek a sangsangabunggoy iti uneg ti agarup 5 agingga iti 7 nga aldaw, isu a sabay a makita ti tuldek, paltos ken kuggang. Mabalin met a rummuar ti tuldek iti uneg ti ngiwat, iti kalub ti mata ken iti aglawlaw ti private part, a mabalin a nasakit. Ad-adu ti tuldek dagiti ubbing nga addaan eczema.

Mabalin pay laeng nga agburtong dagiti nabakunaan, ngem masansan a nalag-an laeng, a bassit ti tuldek. Makaakar pay laeng ida.

Masansan, maammuan ti doktor a burtong daytoy babaen laeng ti panangkita iti tuldek. Adda dagiti sabali a sakit nga addaan met iti tuldek, kas iti tigdas (measles), isu nga agpatsekka no saanka a sigurado wenno no kasla nadagsen ti sakit ti tao.

Ti burtong ket gapuanan ti varicella-zoster virus. Nalaka unay nga agsaknap daytoy. Mabalin a maakaran ti siasinoman a saan pay a nagburtong wenno saan pay a nabakunaan, ken kaaduan a tattao nga awan proteksionna a kaduana nga agnaed ti masakit ket maakaran.

Mabalin a maakarannaka no:

• adda kayo iti isu met laeng a kuarto ti tao nga addaan burtong
• nasagidmo ti danum manipud kadagiti paltos, wenno dagiti tualia ken ules a nakaiyapputan daytoy
• adda ka iti asideg ti tao nga addaan shingles (kulebra), no saanka pay a nagburtong

Masansan a rummuar dagiti tuldek 10 agingga iti 21 nga aldaw kalpasan ti pannakaasideg, kaaduanna agarup 2 a lawas.

Kalpasan nga umimbagka, agtalinaed a nakaturog ti virus kadagiti nerve-mo iti unos ti biagmo. Kalpasan ti adu a tawen, mabalin a makariing daytoy ket mangted iti shingles, maysa a nasakit a tuldek iti maysa a sikigan ti bagi.

Makaakar ti tao nga addaan burtong manipud iti agarup 2 nga aldaw sakbay a rummuar dagiti tuldek agingga a nagbalin a kuggang amin a tuldek, masansan agarup 5 nga aldaw kalpasan a rimmuar dagiti umuna a tuldek.

Iti daytoy a panawen:

• agtalinaed iti balay; saan pay a sumrek iti eskuela, daycare wenno trabaho
• adayuam dagiti masikog, kayyanak a maladaga ken tattao a nakapsut ti immune system
• usarem ti bukodmo a tualia, ken labaam dagiti ules ken kawes a nakasagid kadagiti paltos
• ibagam nga umuna iti clinic wenno health center sakbay a mapanka, tapno maisinadaka kadagiti sabali a pasiente

No namaga ken nagbalin a kuggang amin a tuldek, masansan a mabalinen ti tao ti agsubli iti eskuela wenno trabaho, uray no saan pay a naikkat dagiti kuggang.

Dagiti makatulong

• Uminom iti adu a danum ken dadduma pay nga inumen. No saan nga uminom ti ubing, padasem ti ice candy wenno nalamiis a juice.
• Paracetamol para iti gurigor ken sakit, a mainom a kas mismo iti nakasurat iti label para iti tawen wenno kadagsen ti uminom.
• Pabassitem dagiti kuko, ken pagsuotem ti nadalus a medias wenno mittens dagiti ima ti ubing iti rabii.
• Agdigos iti nalamiis wenno bassit a napudot a danum nga addaan iti bassit a mild a sabon, sa in-inayad a tapiktapikem ti kudil tapno maga. Dimo kuskusen.
• Calamine lotion wenno cooling gel manipud iti botika ket makapakalma iti gatel.
• Antihistamine ket mabalin a makatulong iti gatel iti rabii. Dadduma ket makaturog, ken saan nga amin ket natalged para kadagiti babassit nga ubbing, isu a damagem iti pharmacist no ania ti maitutop iti tawen ti uminom.
• Agkawes iti nalawa a kawes a cotton ken pagbalinem a nalamiis ti kuarto. Pakarunuden ti pudot ken ling-et ti gatel.

Dagiti liklikan

• Aspirin. Dimo pulos ited daytoy iti ubing wenno agtutubo nga awan pay 16 ti tawenna, ken saan met a rumbeng nga inumen dagiti nataengan para iti burtong malaksid no imbaga ti doktor. No addaan burtong, nainaig daytoy iti Reye syndrome, maysa a saan a kadawyan ngem nadagsen a sakit ti dalem ken utek. Kitaem iti label ti agas iti gurigor ken trangkaso no adda aspirin.
• Ibuprofen, malaksid no imbaga ti doktor. Nainaig daytoy iti nadagsen nga impeksion ti kudil no addaan burtong. Ti mefenamic acid, a masansan nga inumen para iti sakit ditoy Filipinas, ket kapamilia ti ibuprofen, isu a dimo usaren daytoy iti burtong malaksid no imbaga ti doktor. Paracetamol ti kadawyan a pilien.
• Panagkurkur wenno panangbuong kadagiti paltos. Makastrek ti mikrobio ken ad-adda a mabalin nga agpeklat.
• Antibiotic para iti burtong mismo. Virus daytoy. Mabalin nga ireseta ti doktor ti antibiotic no laeng na-impeksion ti kudil.

Saanka a sigurado no natalged ti maysa nga agas? Agdamag iti libre nga AI symptom guide mi wenno agdamag iti nurse.

Para iti kaaduan nga ubbing, kusa nga umimbag ti burtong iti uneg ti 1 agingga iti 2 a lawas. Ad-adda a mabalin a dumagsen daytoy kadagiti:

• agtutubo ken nataengan
• masikog ken dagiti maladagada
• kayyanak, ken dagiti maladaga nga awan pay 1 ti tawenna a ti inada ket saan a nagburtong wenno saan a nabakunaan
• tattao a nakapsut ti immune system, kas pagarigan gapu iti HIV, panangagas iti cancer wenno nabayag a panaginom iti steroid

Dagiti adda iti daytoy a grupo ket masapul nga agpadoktor iti isu met laeng nga aldaw. Mabalin nga ireseta ti doktor ti agas nga antiviral, kas iti aciclovir, a mangpabuntog iti virus. Kasayaatan ti epektona no mangrugi iti uneg ti 24 nga oras manipud a rimmuar dagiti umuna a tuldek, isu a dika agur-uray. Mabalin met nga ited daytoy kadagiti addaan eczema wenno sakit ti bara kas iti angkit (asthma), ken iti maikadua a tao a naakaran iti isu met laeng a balay, ta masansan a dumagdagsen ti sakitda.

Dagiti tattao a nangato unay ti peggadda a naasitgan laeng, kas kadagiti masikog a saan pay a nagburtong, ket mabalin a maikkan iti agas wenno iniksion ti antibodies sakbay pay a rummuar ti aniaman a tuldek. Agas a masapul ti reseta ti antiviral: inumem laeng daytoy a kas imbaga ti doktormo.

Saan a kadawyan dagiti komplikasion, ngem bantayan dagitoy:

• Impeksion ti kudil. Sumrek ti mikrobio kadagiti nakurkur wenno bimtak a paltos. Aglabaga, pumudot, lumteg ken agsakit ti kudil, no dadduma addaan nana ken baro a gurigor.
• Pneumonia (impeksion ti bara), ad-adda a kadawyan kadagiti nataengan ken masikog, nga addaan uyek, narigat a panagangses ken sakit ti barukong.
• Parikut ti utek. Saan a kadawyan, ti panaglumteg ti utek (encephalitis) ket mangted iti nakaro a sakit ti ulo, pannakariribuk ti panunot, kombulsion (seizure) wenno nadagsen a panagturog. Adda nalaklaka a parikut, ti saan a natibker a panagnagna, a mabalin a tumaud bayat ti sakit wenno kalpasan ti panagimbag.
• Dehydration (kurang ti danum iti bagi), no saan nga umdas ti inumen ti masakit nga ubing.

Peklat ti burtong. Kaaduan a tuldek ket umimbag nga awan marka. Ad-adda a mabalin ti peklat no nakurkur wenno na-impeksion ti paltos. Tapno bumaba ti tsansa:

• dimo ikkaten ti kuggang; bay-am a kusa a maikkat
• pabassitem ti kuko ken dalusam ti kudil
• agasan a dagus ti gatel babaen ti nalamiis a digos ken calamine

No makariribuk pay laeng kenka ti peklat kalpasan a naimbag ti kudil, mabalinmo a makisarita iti doktor wenno dermatologist maipapan kadagiti pagpilian.

Ti burtong kadagiti nataengan ket masansan a nadagdagsen ngem kadagiti ubbing, ken nangatngato ti peggad ti komplikasion kas iti pneumonia. Kuna ti WHO a kadagiti tropikal a pagilian kas iti Filipinas, ad-adu a tattao ti dumakkel nga awan pay burtong, isu nga ad-adu ti kaso kadagiti nataengan ngem kadagiti nalamiis a pagilian. Dagiti nataengan a naakaran ket masapul nga agpadoktor a dagus, nasaysayaat no iti umuna nga aldaw ti tuldek. Saanka a sigurado no nagburtongka idi ubingka? Damagem kadagiti dadakkelmo, wenno damagem iti doktor maipapan iti blood test.

Ti burtong iti panagsikog ket mabalin a delikado para iti ina ken iti maladaga:

• Nangatngato ti peggad ti ina nga ag-pneumonia, nangnangruna no asideg ti panagpasngay.
• No naakaran isuna iti umuna a 20 a lawas, adda bassit a tsansa (agingga iti agarup 2 iti tunggal 100) a maipasngay ti maladaga nga addaan peklat wenno parikut iti kudil, mata, ima wenno saka, wenno utek, wenno nalag-an ti kadagsenna.
• No naakaran isuna iti asideg ti panagpasngay, mabalin a dumagsen unay ti sakit ti kayyanak.

No masikogka ken addaanka iti tuldek, wenno naasitgam ti tao nga addaan burtong wenno shingles ket saanka pay a nagburtong, agpadoktorka ita nga aldaw, ken ibagam iti team a mangtamtaming kenka iti prenatal check-up. Saan a maited ti bakuna bayat ti panagsikog, ngem mabalin a maited sakbay dayta.

No addaanka iti burtong ken agpapasusoka, makisaritaka iti doktormo.

Ti bakuna maibusor iti burtong (varicella vaccine) ti kasayaatan a proteksion. Binaliwan ti World Health Organization (WHO) ti balakadna idi Nobiembre 2025:

• Nabilbileg ti proteksion ti 2 a dose ngem maysa, para kadagiti ubbing ken para kadagiti agtutubo ken nataengan a saan pay a nagburtong.
• Mabalin a maited ti umuna a dose manipud iti edad a 9 a bulan. Ti pediatrician-mo ti mangibaga no kaano ti maikadua. Awanen ti masapul a booster kalpasan dayta.
• Para iti tao a saan pay a nagburtong wenno saan pay a nabakunaan, ti dose a maited iti uneg ti 3 agingga iti 5 nga aldaw kalpasan ti pannakaasideg iti addaan burtong ket mabalin pay a manglapped iti daytoy wenno mangpalag-an iti daytoy. Agdamagka a dagus iti doktor.

Kalpasan ti 2 a dose, malapdan ti bakuna ti burtong iti agarup 98 iti tunggal 100 nga ubbing ken 75 iti tunggal 100 a nataengan. Dagiti maakaran latta ket masansan a nalag-an ti sakitda. Dagiti side effect ket kaaduanna sakit ti takiag, gurigor wenno sumagmamano a tuldek.

Siasino ti saan a rumbeng a mabakunaan: dagiti masikog, tattao a nakapsut unay ti immune system, maladaga nga awan pay 9 a bulanna, ken siasinoman a nakaaddaan iti nadagsen nga allergic reaction iti daytoy. Liklikan ti agsikog iti uneg ti 1 a bulan kalpasan ti maudi a dose.

Ditoy Filipinas, saan a mairaman ti bakuna iti burtong kadagiti libre a bakuna iti health center iti sidong ti National Immunization Program, sigun iti Philippine Pediatric Society. Irekomenda ti society ti 2 a dose para kadagiti ubbing ken inlistana ti burtong kadagiti nayon a bakuna a mabalin a damagen iti pediatrician-mo. Masansan a bayadan dagitoy kadagiti pribado a clinic, isu a damagem nga umuna ti presio ti tunggal dose. Kitaem ti giya mi iti iskedyul ti bakuna para kadagiti libre a bakuna.

Kaaduan nga ubbing nga addaan burtong ket maaywanan iti balay. No masapul ti check-up:

• Ti barangay health station wenno rural health unit (RHU) ket makasukimat iti tuldek. Ibagam nga umuna kadakuada a mabalin a burtong daytoy.
• PhilHealth YAKAP. Idi Hulio 2025, libre ti check-up iti YAKAP clinic a nakairehistroam, ngem mabalin a mangsingir ti pribado a YAKAP clinic iti agingga iti ₱900 iti tunggal tao para iti intero a tawen. Dagiti agas iti listaan ti YAKAP nga ireseta ti YAKAP doctor-mo ket mabalin a libre kadagiti accredited a botika, agingga iti ₱20,000 iti tunggal tawen. Damagem no adda iti listaan ti agas a naireseta kenka. Kitaem ti giya mi iti PhilHealth YAKAP.
• Pannakaospital. Iti sidong ti PhilHealth Circular 2024-0037, ti kabaruan a listaan ti case rate a nasarakanmi idi Nobiembre 2026, agbayad ti PhilHealth iti ₱7,800 para iti pannakaospital gapu iti burtong nga awan komplikasionna ken ₱29,250 para iti burtong nga addaan pneumonia. Damagem iti PhilHealth desk ti ospital no mano ti bill ti masakupan daytoy.
• Dagiti Malasakit Center iti uneg ti ospital ket pagtitiponen ti tulong ti PhilHealth, PCSO ken DSWD iti maysa nga opisina para kadagiti pasiente a saan a makabayad iti bill-da (kitaem ti giya mi iti Malasakit Center).

Usarem ti care finder mi tapno makasapulka iti health center wenno ospital nga asideg kenka, wenno ag-book iti tawag iti nurse.

Adu ti wagas dagiti pamilia iti panangaywan iti burtong. Daytoy ti kuna ti ebidensia maipapan iti dadduma kadagitoy.

"Bawal maligo." (Saan a mabalin ti agdigos.) Natalged ti agdigos ken makatulong pay. Ti nalamiis wenno bassit a napudot a digos ket mangpalag-an iti gatel ken mangtaginayon a nadalus ti kudil, isu a bumaba ti tsansa ti impeksion.

"Mas mabuti nang magkasakit habang bata." (Nasaysayaat no idi ubing pay ti panagburtong.) Pudno a masansan a nadagdagsen ti sakit kadagiti nataengan. Ngem mabalin latta a nadagsen ti burtong kadagiti ubbing, ken mangted ti bakuna iti proteksion nga awan ti peggad ti mismo a sakit.

Panagdigos iti danum a nailanglangaan iti bulong ti bayabas. Awan ti nasarakanmi a nasayaat a panagadal a mangipakita a papardasenna ti panagimbag iti burtong. No us-usaren daytoy ti pamiliam, palamiisem a naan-anay ti danum, usarem ti nadalus a danum, ken isardengmo no aglabaga wenno agsakit ti kudil. Dimo ikuskos ti bulong kadagiti paltos.

"Bawal ang malansa." (Liklikan ti lames, itlog wenno manok.) Dagiti giya a sinukimatmi ket saan a mangibaga a liklikan dagitoy a taraon. Kasapulan ti bagi ti taraon ken inumen tapno umimbag. Nalaklaka a kanen ti nalukneng ken nalamiis a taraon no addaan sugat ti ngiwat.