Letteg (pigsa): langana, agas iti balay ken kaano nga agpakita iti doktor

Ti letteg ket nasakit a bukol iti uneg ti kudil a mapno iti nana. Pigsa ti awagna iti Tagalog, boil iti English, ken furuncle ti medikal a naganna. Impeksion daytoy iti hair follicle (ti bassit a pagtubuan ti buok) ken iti kudil iti aglawlawna.

Masansan, ti letteg ket:

• mangrugi a kas nalabaga a tuldek a nasakit no masagid, nagatel wenno naut-ot
• napardas a dumakkel ken agbalin a natangken ken nasakit a bukol, manipud iti kadakkel ti gisantes agingga iti kadakkel ti golf ball
• mapno iti nana, lumukneng, ken masansan nga addaan iti puraw wenno duyaw a mata (ulo)
• bumtak ken rummuar ti nana, sa bumassit ti sakit ken umimbag

Adu a letteg ti kusa a bumtak ken rummuar ti nanana, masansan iti uneg ti agarup 2 a lawas. Ti dadduma ket masapul a lukatan ti doktor. Kadawyan a tumaud dagitoy iti rupa, tengnged, kilikili, ubet ken luppo. Iti kayumanggi a kudil, mabalin a narigrigat a makita ti panaglabaga.

No agtitipon ti sumagmamano a letteg, agbalinda a dakdakkel a bukol nga addaan iti ad-adu ngem maysa a mata, a maawagan iti carbuncle. Mabalin a kaduaan ti letteg wenno carbuncle iti gurigor, bannog wenno saan a nasayaat a rikna. Masapul nga ipakita iti doktor ti carbuncle.

• Ti kuliti (stye) ket bassit ken nasakit a bukol iti igid ti kalub ti mata, a gapuanan ti bacteria iti ramut ti kurimatmat wenno iti glandula ti kalub ti mata. Kasla bassit a letteg daytoy ken masansan a mapukaw iti uneg ti maysa a lawas. Ikabil ti nadalus a napudot a compress iti nakakidem a mata, dimo pulos bettakan, ken dika pay agusar iti eye make-up ken contact lens agingga nga umimbag. No nalabaga ken aglualua ti mata ngem awan ti bukol, ad-adda a sore eyes daytoy (conjunctivitis).
• Ti skin abscess ket bulsa ti nana iti uneg ti kudil. Maysa a kita daytoy ti letteg, ngem mabalin met a mangrugi ti abscess iti bassit a sugat wenno dunor.
• Ti cellulitis ket agsaknap nga impeksion iti nauneg a paset ti kudil. Nalawlawa a paset ti agbalin a nasakit, napudot ken nalumteg, ken mabalin a saan a nasayaat ti riknam. Masapul daytoy ti antibiotic.
• Ti hidradenitis suppurativa (HS) ket atiddog a kondision a mangpataud kadagiti bukol a kasla letteg a maulit-ulit iti kilikili, singit, ubet wenno iti baba ti suso, masansan nga addaan iti piglat ken lussok iti uneg ti kudil a pagrummuaran ti nana. Ti HS ket saan a makaakar ken saan a gapu iti kinarugit. Masapul daytoy ti panangaywan ti doktor.

Agpadoktorka maipapan iti aniaman a bukol nga agtultuloy a dumakkel, natangken a bukol a saan nga aggaraw, wenno aniaman a bukol iti suso. Mabalin a saan a letteg dagitoy.

Kaaduan a letteg ket gapuanan ti bacteria a maawagan iti Staphylococcus aureus ("staph"). Adu a nasalun-at a tattao ti addaan iti staph iti kudilda wenno iti uneg ti agongda. Mangrugi ti letteg no simrek ti bacteria iti nauneg a paset ti hair follicle, masansan iti paset a nadangran ti kudil, kas iti bassit a sugat wenno nagarudan.

Ad-adda a mabalin nga addaanka iti letteg no sika ket:

• addaan iti diabetes, HIV wenno sabali a kondision a mangpakapsut iti immune system
• agus-usar iti agas kas iti steroid
• addaan iti obesity, wenno kurang ti kanem (malnutrition)
• addaan iti sakit ti kudil kas iti eczema
• asideg ti pannakilangenmo iti tao nga addaan letteg
• agsigsigarilio

Ad-adda met a kadawyan ti letteg kadagiti lallaki.

Maipapan iti taraon ken "narugit a dara". Adu a pamilia a Filipino ti mamati a ti letteg ket gapu iti panangan iti itlog, manok, padaw wenno sabali a "nalangsi" a taraon, wenno gapu iti "narugit a dara". Kuna dagiti medikal a gubuayan daytoy a giya a bacteria ti gapuna, ken awan ti inaganda nga aniaman a taraon. Saanmo a masapul a liklikan dagitoy a taraon malaksid no kuna ti doktormo. Makatulong ti nasayaat a panangan, ta ad-adda a mabalin ti letteg no kurang ti nutrision.

Ti maysa a bassit a letteg, iti tao a nasalun-at met laeng, ket masansan a maaywanan iti balay.

1. Agusar iti napudot a compress. Isawsaw ti nadalus a lupot iti danum a napudot-pudot laeng (saan a napudot unay), pespesem, ken ikabilmo iti letteg iti agarup 10 a minuto, sumagmamano a daras iti maysa nga aldaw. Tulongan ti pudot a rummuar a kusa ti nana.
2. Ituloymo uray bimtaken. Inay-ayat a dalusan ti paset babaen ti sabon ken danum, ken ituloymo ti napudot a compress agingga nga umimbag.
3. Abbongam daytoy iti nadalus a gasa no rummuaren ti nana, ken sukatam a kanayon ti abbong.
4. Agbuggo iti ima sakbay ken kalpasan a sagidem ti letteg.
5. Ibellengmo dagiti nausar a gasa iti plastik a nakagalut.
6. Para iti sakit, uminom iti paracetamol wenno ibuprofen a kas iti naisurat iti label. Agdamagka pay laeng iti pharmacist no addaanka iti sabali nga in-inumen nga agas wenno atiddog a sakit.

Usarem ti bukodmo a tualya, ken labaam dagiti tualya, kawes ken ules iti napudot a danum nga addaan sabon. Dika pay aglangoy iti swimming pool wenno mapan iti gym agingga nga umimbag, tapno saanka a makaakar. Saan unay a makatulong ti antibacterial cream no nabukelen ti letteg.

Makaawis ti mangpespes iti letteg wenno manglukat iti daytoy babaen ti dagum, aspile wenno blade no makitam ti puraw a mata. Dimo aramiden. Mabalin nga isaknapna ti impeksion iti kudil iti aglawlawna. Manmano, agsaknap ti impeksion ti letteg iti dara wenno iti sabali a paset ti bagi. Ipakitam iti doktor ti letteg iti rupa. No masapul a lukatan ti letteg, natalged nga aramiden daytoy ti doktor (kitaem ti medikal a panangagas).

Bulong ken dadduma pay nga agas iti balay. Ti dadduma a pamilia ket mangikabil iti pinapudot a bulong kas iti gawed (ikmo, betel leaf) iti letteg. Maysa a panagadal iti laboratorio ti University of the Philippines Manila ti nakasarak a ti extract ti bulong ti gawed ket makalapped iti panagadu ti staph iti pagkargaan iti lab. Ngem saan daytoy a nasubok iti tao, isu a saantayo pay nga ammo no makatulong ti bulong a maikabil iti kudil. Ti toothpaste, kalamansi ken lana ket saan nga agas nga irekomenda dagiti medikal a gubuayan.

No agusarka latta iti bulong, ugasam a naimbag daytoy ken dagiti imam, dimo ikabil iti letteg a bimtaken, ken isardengmo no agsaknap ti panaglabaga (rason dayta tapno agpadoktorka). Ti nadalus, napudot-pudot ken nabasa a lupot ket mangted iti isu met laeng a pudot ngem basbassit ti peggadna.

Masansan a mailasin ti doktor ti letteg babaen laeng ti panangkita, ken mabalin a mangala iti sample ti nana para iti culture (lab test a mangipakita no ania a mikrobio daytoy ken no ania nga antibiotic ti tumalab).

Panangiruar ti nana (incision and drainage). Para iti dakkel wenno nauneg a letteg, mangusar ti doktor iti anesthesia tapno saan a makarikna ti kudil, sa mangaramid iti bassit a sugat (incision) tapno rummuar ti nana. Masansan a saan a lukatan ti natangken a letteg agingga a lumukneng. Masansan a bumassit ti sakit no nairuaren ti nana.

Antibiotic. Adu a letteg ti umimbag uray awan ti antibiotic no rimmuaren ti nana. Mabalin nga ireseta daytoy ti doktor no adu ti letteg wenno addaan carbuncle, addaanka iti gurigor, agsaknap ti panaglabaga, wenno adda ti letteg iti rupa. Masansan a masapul met daytoy dagiti maladaga, lallakay ken babbaket, tattao nga addaan diabetes wenno nakapsut nga immune system, letteg a saan nga umimbag kalpasan ti panangiruar ti nana, ken letteg nga agsubsubli. Awan ti nasarakan dagiti panagadal a maysa nga antibiotic a nalawag a nasaysayaat ngem dagiti dadduma.

• Masapul ti reseta ti antibiotic iti Filipinas iti sidong ti Pharmacy Law (Republic Act 10918). Dika gumatang nga awan ti reseta, dika ibingay iti sabali, ken dika usaren ti nabati.
• Inumem daytoy a kas iti naisurat a reseta, agingga a maibus.
• Agsubli iti doktor no saanka nga immimbag 2 agingga iti 3 nga aldaw kalpasan ti panangrugim, wenno nasapsapa no dumakes ti riknam.

Saanka a sigurado no masapul ti doktor ti letteg-mo? Agdamagka iti libre nga AI symptom guide-mi wenno ag-book iti awag iti nurse.

Kaaduan a tattao ket maminsan wenno mamindua laeng a maaddaan iti letteg ken saanen nga agsubli. Maawagan a agsubsubli (recurring) ti letteg no agsubli daytoy iti 3 a daras wenno ad-adu pay iti uneg ti maysa a tawen. Mabalin met a maiyakar daytoy kadagiti agkakadua iti maysa a balay.

Dagiti kadawyan a gapu:

• Staph nga agnanaed iti agongmo wenno kadagiti kupin ti kudil, kas iti likud ti lapayag, iti baba ti suso wenno iti singit
• Maysa a kameng ti pamilia nga agaw-awit iti staph wenno addaan letteg
• Diabetes, no dadduma saan pay a naammuan
• Anemia (kurang ti red blood cells), obesity, wenno eczema

Ipa-check ti blood sugar-mo. Masansan a kitaen dagiti doktor no addaan diabetes babaen ti blood sugar test, kas iti fasting blood sugar (FBS) wenno HbA1c, ken mabalin met nga ipaaramidda ti complete blood count (CBC). Dagiti sabali a pagilasinan ti diabetes ket ti nakaro a pannakawaw, ad-adu nga isbo ngem iti kadawyan, bannog, panagkuttong uray saan a gagaraen, panaglibeg ti panagkita, ken nabayag a panagimbag dagiti sugat. Adu a tattao ti awan ti pagilasinanna. Ilawlawag ti giyami maipapan iti annual check-up dagitoy a test.

Mabalin met nga alaen ti doktor ti swab iti uneg ti agongmo, ken iti agong ti pamiliam. No staph ti agtultuloy a mangpataud iti letteg, mabalin a mangireseta iti ointment a maipalid iti agong ken antiseptic a sabon a pagdigos, no dadduma para iti intero a pamilia.

Dagiti bukol nga agsubsubli iti kilikili wenno singit ket mabalin a hidradenitis suppurativa (kitaem ti dagiti kaasping ti letteg).

Mangrugika iti barangay health station, rural health unit (RHU) wenno city health center. Agsapulka iti health center nga asideg kenka.

Sakupen ti PhilHealth YAKAP (ti napalawa a Konsulta program) ti primary care iti YAKAP clinic a nagrehistroam:

• Libre ti check-up. Iti sidong dagiti alagaden ti 2025, mabalin nga agkiddaw ti pribado a YAKAP clinic iti co-payment, ngem saan a lumabes iti ₱900 para iti intero a calendar year.
• Sakop dagiti lab test nga ipaaramid ti YAKAP doctor-mo, ken karaman iti listaan ti CBC, fasting blood sugar ken HbA1c.
• Libre dagiti agas nga ireseta ti YAKAP doctor-mo babaen ti PhilHealth GAMOT. Iti 2026, ti limit ket ₱20,000 iti tunggal tawen para iti tunggal miembro ken tunggal dependent. Ti dadduma ket maited iti clinic, ken ti dadduma iti accredited a GAMOT pharmacy (itugotmo ti reseta ken maysa a government ID). Karaman iti listaan ti GAMOT ti sumagmamano nga antibiotic, kas iti cloxacillin ken clindamycin, ken paracetamol ken ibuprofen.

In-inut pay a manayonan dagiti GAMOT pharmacy, isu a damagem iti clinic-mo no sadino ti pangalaan. Tapno agrehistroka, kitaem ti giyami maipapan iti PhilHealth YAKAP.

Panangiruar ti nana ti letteg. Karaman iti listaan ti procedure case rates ti PhilHealth (update idi Disiembre 2024) ti incision and drainage ti letteg, carbuncle wenno skin abscess iti ₱7,098, a sakupenna ti bayad ti pasilidad ken ti bayad ti doktor iti accredited a pasilidad. Damagem pay laeng iti pasilidad no maiyaplikar daytoy kenka. Ilawlawag ti case rates iti giyami maipapan iti no ania ti sakupen ti PhilHealth.

• Agdigos iti inaldaw. Kayat ti staph dagiti napudot ken nabasa a kupin ti kudil, isu a ugasam ken pamagaem a naimbag dagitoy, nangnangruna no napudot ti panawen.
• Agbuggo iti ima a masansan babaen ti sabon ken danum, wenno agusar iti alcohol.
• Dika ipabulod ti tualya, labaha, kawes wenno ules.
• Labaam dagiti tualya ken ules uray maminsan iti tunggal lawas, iti napudot a danum no mabalin.
• Dalusam ken abbongam dagiti sugat agingga nga umimbag.
• Dalusam dagiti us-usaren ti amin, kas iti counter, door knob, bathtub ken tugaw ti kasilias, no addaan letteg ti maysa a kadua iti balay.
• Ipaagas ti eczema, ken dimo garuden dagiti nagatel a kagat ti insekto.
• No addaanka iti diabetes, kontrolem ti blood sugar-mo. Makatulong met ti panangdanon iti nasalun-at a dagsen.

No sumagmamano a kadua iti balay ti agsubsubli a maaddaan iti letteg, ibagam iti doktormo.