Sintomas ti pulmonia (pneumonia) kadagiti nataengan ken senior: kaano ti mapan iti doktor

Ti pulmonia, wenno pneumonia, ket impeksion a mangpalumteg (inflamed) iti bara. Iti uneg ti bara ket adda minilion a babassit a supot ti angin (air sacs). No addaan pulmonia, mapunno dagitoy a supot iti likido ken nana, isu a nasakit ti aganges ken basbassit nga oxygen ti makadanon iti dara.

Mabalin a nalag-an wenno nakaro unay ti pulmonia. Kaaduan kadagiti nataengan ket umimbag no husto ti panangaywan. Dagiti lallakay ken babbaket ken dagiti addaan sakit ti puso wenno bara ket mabalin a kumaro ti sakitda ken mabalin a masapul a maospitalda. Para kadagiti nataengan ken lallakay ken babbaket daytoy a giya. Para kadagiti babassit nga ubbing, kitaen ti giya mi maipapan iti gurigor ti ubing.

Mabalin a kellaat ti irrugi dagiti sintomas ti pulmonia, wenno inut-inut iti uneg ti sumagmamano nga aldaw. Dagiti kadawyan ket:

• Uyek, masansan nga addaan duyaw, berde wenno kolor-lati (rust) a plema, no dadduma addaan linia ti dara
• Gurigor ken napigsa a panagpigerger. Mabalin a nalag-an wenno nangato ti gurigor.
• Narigat a panaganges. Iti rugrugi, mabalin a mapaliiwmo laeng daytoy no umulika iti agdan.
• Sakit ti barukong a natadem wenno kasla maduyok, ken kumaro no aganges iti nauneg wenno aguyekka

Mabalin met a mabannogka unay, mapukaw ti ganam a mangan, agling-etka iti adu, agsakit ti bagim wenno ulom, adda uni ti barukongmo (wheezing), wenno napartak ti panagangesmo uray aginanaka.

Masansan a sumaruno ti pulmonia iti panateng wenno trangkaso ken iti rugrugi kasla isu laeng dayta, isu a nalaka a saan a mapaliiw. Agpa-check no saan a mapukaw ti gurigor, rumrumigat ti panaganges, nangrugi nga agsakit ti barukongmo, wenno umim-imbagkan iti panateng wenno trangkaso ngem kellaat a kimmaro.

Ad-adda a napeggad ti pulmonia kalpasan ti 65 a tawen, ken mabalin a sabali dagiti pagilasinan. Masapul nga imatangan a nalaing ti pamilia:

• Kadawyan ti baro a panagriribuk ti panunot (confusion). Mabalin a saan nga ammo ni Lola wenno Lolo no sadino ti ayanna, naiduma ti panagsaona, wenno maturturog unay a saan a kas iti kadawyan.
• Mabalin a saanen a mangan ken kasla nakapsut unay ken nabannog.
• Mabalin a nalag-an laeng ti gurigorna, awan pulos ti gurigorna, wenno nababbaba pay ngem normal ti temperaturana.

No kellaat a nariribuk ti panunotna, itugot a dagus iti emergency room. Dagiti lallakay ken babbaket nga addaan diabetes, sakit ti puso, bara, kidney wenno dalem (liver), wenno na-stroke, ket masapul a maipa-check a nasapa uray no kasla nalag-an ti sintomas.

Dagiti narigatan nga agalun, kas iti kalpasan ti stroke, ket mabalin a maaddaan iti aspiration pneumonia. Sumrek iti bara imbes nga iti tian ti taraon, inumen, tupra wenno sarua. Imatangan ti baro a rigat iti panagalun, nabangsit wenno nangisit-ngisit a plema, gurigor, ken parikut iti panaganges.

Adu nga impeksion iti bara ti mangrugi iti uyek ken gurigor. Mabalin a masapul ti doktor ti check-up ken chest X-ray tapno maammuan no ania daytoy.

• Panateng (common cold): inut-inut ti irrugina, addaan agtedted wenno nabalbalan nga agong, panagbaen, nasakit a karabukob ken nalag-an nga uyek. Kaaduan ket kabaelanda pay dagiti kadawyan nga aramidda. Kitaen ti giya mi maipapan iti panateng.
• Trangkaso (flu): dumteng iti uneg ti sumagmamano nga oras, addaan kellaat a nangato a gurigor, saksakit ti bagi, nakaro a bannog ken namaga nga uyek. Mabalin a pakaigapuan ti pulmonia ti trangkaso. Kitaen ti giya mi maipapan iti sintomas ti trangkaso.
• Pulmonia: gurigor a saan a mapukaw, narigat a panaganges, napartak a panaganges wenno sakit ti barukong no aganges.
• Tuberculosis (TB): uyek a 2 a lawas wenno ad-adu pay. Ibilang ti TB program ti Filipinas a mabalin a TB ti kasta kabayag nga uyek, nangnangruna no addaan gurigor, panagling-et iti rabii, panagkissay ti timbang wenno dara iti plema, isu nga agpa-TB check iti health center. Kitaen ti giya mi maipapan iti sintomas ti TB.

Saanka a sigurado? Agsaludsodka iti symptoms helper mi wenno mapanka iti health worker.

Mikrobio ti pakaigapuan ti pulmonia. Kadagiti nataengan, bacteria ti kadawyan unay a gapuna, nangnangruna ti pneumococcus (Streptococcus pneumoniae). Mabalin met a gapu iti virus kas iti trangkaso, RSV ken ti virus ti COVID-19. Manmano ti pulmonia a gapu iti fungus, ken kaaduanna a dagiti nakapsut ti immune system ti madanonna.

Mabalin a bumaba iti bara dagiti mikrobio manipud iti agong ken karabukob, wenno maangesmo dagitoy manipud iti uyek wenno baen ti sabali a tao. Masansan nga agtalinaed ken agadu ti bacteria kalpasan ti panateng wenno trangkaso.

Ad-adda a mabalin a maaddaan iti pulmonia wenno kumaro gapu iti daytoy dagiti:

• Nataengan nga 65 ken nasurok pay ti tawenna, ken ubbing nga 2 a tawen ken baba pay
• Agsigsigarilyo, nalabes ti panaginumda iti arak, wenno kurang ti kanenda
• Addaan COPD, angkit (asthma) wenno sabali pay a sakit ti bara
• Addaan diabetes, heart failure, wenno sakit ti kidney wenno dalem
• Nakapsut ti immune system, kas pagarigan gapu iti HIV wenno panangagas iti kanser
• Na-stroke wenno narigatan nga aguyek wenno agalun
• Makaanges iti asuk wenno singaw (fumes), agraman ti asuk ti panagluto nga agusar iti kayo wenno uling iti uneg ti balay

Saludsoden ti doktor wenno nurse dagiti sintomasmo ken denggen ti barukongmo babaen ti stethoscope. Ti uni a kasla agkarasakas (crackles) ket mabalin a pagilasinan ti pulmonia. Mabalin met a bilangenda ti panagangesmo, kitaen ti blood pressure-mo, ken ikapetda iti ramaymo ti pulse oximeter tapno rukoden ti oxygen iti daram. Chest X-ray ti kangrunaan a test. Mabalin a mainayon ti blood test kas iti CBC (complete blood count).

Kalpasanna, timbangen ti doktor no kasano kakaro, babaen ti panagriribuk ti panunot, napartak a panaganges, nababa a blood pressure, nababa nga oxygen, edad nga 65 wenno nasurok pay, ken dagiti dadduma pay a sakitmo. Usaren dagiti pagannurotan ti PhilHealth dagiti grupo a low, moderate ken high risk ti Philippine guidelines para kadagiti doktor:

• Low risk: kadawyan a maagasan iti balay babaen ti antibiotic nga inumen, addaan follow-up check
• Moderate risk: kadawyan a masapul a ma-admit iti ospital
• High risk: nakaro ti sakit ken masapul a dagus ti panangaywan iti ospital

Ti pulmonia a gapu iti bacteria ket agasan iti antibiotic. Adu a nataengan ti makainom iti daytoy iti balay. Iraman ti GAMOT list ti PhilHealth dagiti antibiotic a maus-usar iti low-risk a pulmonia, kas iti amoxicillin, azithromycin ken clarithromycin, ngem ti doktor laeng ti makapili iti husto nga agas ken dose para kenka.

• Inumem ti tunggal dose ken gibusem ti intero a kurso, uray no nasayaaten ti riknam. No agsardengka a nasapa, mabalin nga agsubli ti impeksion.
• Dimo usaren ti nabati nga antibiotic wenno antibiotic ti sabali.
• No saan a sumayaat ti riknam iti uneg ti 2 agingga 3 nga aldaw, kontakem manen ti doktormo.

Ti pulmonia a gapu iti virus ket saan a maimbag iti antibiotic. Kaaduanna a nalag-an daytoy ken mapukaw iti uneg ti sumagmamano a lawas. No dadduma, mangted ti doktor iti antiviral nga agas, kas pagarigan para iti trangkaso.

Iti ospital, mabalin a maikkanka iti antibiotic ken fluids babaen ti urat (suero wenno IV), oxygen, ken panangagas para iti panaganges. Ad-adda a mabalin a ma-admitka no 65 wenno nasurok pay ti tawenmo, addaanka iti sabali a nakaro a sakit, narigatan unay nga aganges, saanka a makapangan wenno makainom, wenno saanka nga umim-imbag iti balay.

No kinuna ti doktormo a mabalinka nga agpaimbag iti balay:

• Aginana agingga a sumayaat ti riknam. Palubosam a tumulong ti pamilia kadagiti aramid iti balay.
• Uminom iti adu nga inumen kas iti danum, juice, digo wenno nalabnaw a tsaa, malaksid no imbaga ti doktormo a limitaram ti inumen. Liklikan ti arak.
• Para iti gurigor wenno sakit ti barukong, mabalinmo ti agusar iti paracetamol, wenno ibuprofen no kinuna ti doktormo a natalged daytoy para kenka. Suroten ti label.
• Dika uminom iti agas ti uyek malaksid no kinuna ti doktor. Tumulong ti panaguyek a mangdalus iti bara.
• Ti nabara ken nabasa-basa nga angin ket mangpalukneng iti napigket a plema. Padasem ti agiggem iti nabara ken nabasa a tualia a saan a nairut nga asideg iti agong ken ngiwatmo.
• Aganges iti sumagmamano a daras a nainayad ken nauneg iti tunggal oras bayat a nakariingka.
• Dika agsigarilyo, ken siguraduem nga awan ti asuk iti uneg ti balay.
• Abbungam ti ngiwatmo no aguyek wenno agbaen ken masansan nga agbuggo iti ima babaen ti sabon.

Para kadagiti lallakay ken babbaket a kameng ti pamilia, masansan a kitaen ida, tulongan ida nga uminom, papagtugawen ida no mangan, ken imatangan no nariribuk ti panunotda wenno pumartak ti panagangesda.

Adu ti sumayaat ti riknana iti uneg ti 2 agingga 4 a lawas, ngem agdepende daytoy no kasano kakaro ti sakitmo. No nangrugin ti panangagas, masapul a tuloy-tuloy ti panagimbagmo. Kuna ti NICE, ti ahensia ti UK a mangar-aramid iti clinical guidelines, a daytoy ti mabalin a namnamaen ti kaaduan a nataengan:

• Inton 1 a lawas: awanen ti gurigor
• Inton 4 a lawas: bimmassit unayen ti sakit ti barukong ken plema
• Inton 6 a lawas: bimmassit unayen ti uyek ken narigat a panaganges
• Inton 3 a bulan: napukawen ti kaaduan a sintomas, ngem mabalin a mabannogka pay laeng
• Inton 6 a bulan: nagsubli iti normal

Masansan nga ad-adda a nabayag ti panagimbag dagiti lallakay ken babbaket ken dagiti nakaro ti sakitda. Agsubli iti doktor no napartak a kumaro ti kasasaadmo, saan a sumayaat ti riknam kalpasan ti 2 agingga 3 nga aldaw nga antibiotic, wenno nagsubli ti gurigor. Kalpasan ti pannakaospital, saludsodem iti doktormo no masapulmo ti sabali pay a chest X-ray agarup 6 a lawas kalpasanna, nangnangruna no agsigsigarilyoka, nasurok a 50 ti tawenmo, wenno addaanka pay laeng iti sintomas.

• "Namagaan ti ling-et" wenno "nabasa ti tudo." Adu kadatayo ti dimmakkel a mangmangngeg a ti ling-et a namagaan iti likud, wenno ti pannakabasa ti tudo, ti pakaigapuan ti pulmonia. Mikrobio ti pakaigapuan ti pulmonia. Nasayaat latta nga ugali ti namaga a kawes, ngem saan a daytoy ti gapu wenno ti agas.
• "Uyek laeng dayta." Saan a "uyek laeng" ti uyek nga addaan gurigor, sakit ti barukong wenno narigat a panaganges, nangnangruna kadagiti lallakay ken babbaket.
• Panaggatang iti antibiotic nga awan check-up. Agas a masapul ti reseta ti antibiotic. Ti saan a husto nga agas, wenno ababa a kurso, ket mabalin a saanna nga agasan ti impeksion ken tumulong pay a pagbalinen a resistant dagiti mikrobio.
• Lagundi, salabat ken suob. Makapabang-ar iti karabukob ti nabara nga inumen, ken mangpalukneng iti plema ti nabara ken nabasa-basa nga angin. Herbal nga agas ti uyek ti lagundi, isu nga agsaludsodka pay iti doktormo. Awan kadagitoy ti mangpatay kadagiti mikrobio a pakaigapuan ti pulmonia. Mabalin a makapuor ti asuk ti napudot a danum: dimo pulos pagsuoben dagiti ubbing.
• Binat. Ti panagkaro kalpasan a nangrugika nga umimbag ket warning sign, saan a banag nga iturog laeng. Mapanka iti doktor.

Barangay health station wenno RHU. Makitaannaka iti health center ken mai-refer iti ospital no masapul. Biroken ti asideg kenka babaen ti care finder mi.

PhilHealth YAKAP. Babaen dagiti pagannurotan ti PhilHealth para iti 2025 ken 2026, mangted ti YAKAP iti libre a check-up, dagiti lab test nga i-order ti YAKAP doctor-mo, ken agas manipud iti GAMOT list agingga iti ₱20,000 iti tunggal tao iti tunggal tawen, manipud kadagiti accredited a GAMOT pharmacy. Iraman ti GAMOT list dagiti antibiotic a maus-usar iti low-risk a pulmonia, ken masapul a maited ti antibiotic iti intero a kurso a kas iti reseta. Mabalin nga agsingir dagiti pribado a YAKAP clinic agingga iti ₱900 iti tunggal tao iti tunggal tawen. Masapul nga agrehistroka nga umuna iti maysa a YAKAP clinic. Kitaen ti giya mi maipapan iti PhilHealth YAKAP.

Pannakaospital. Bayadan ti PhilHealth ti ospital iti naikeddeng a gatad (case rate) a nairaman ti professional fee dagiti doktor. Iti kabaruan a listaan ti case rate a nasarakanmi (Circular 2024-0037, kinita idi Nobiembre 2026), ₱29,250 daytoy para iti moderate-risk a pulmonia ken ₱90,100 para iti high-risk a pulmonia.

• Iti ward wenno basic room, masapul nga awan ti co-payment. Mabalin a masingir ti pribado a kuarto, dagiti nayon a serbisio, agas nga awan iti national formulary, wenno no sika ti nangpili iti doktormo.
• No balance billing: ilista dagiti pagannurotan ti PhilHealth idi 2020 dagiti indigent, sponsored, senior citizen ken lifetime member a kas sakup.
• Sakup dagiti senior citizen nga 60 ken nasurok pay. Ipakitam ti senior citizen ID-mo iti ospital.
• Iti emergency room, no naagasanka ken napagawidka iti uneg ti 24 nga oras, ti Outpatient Emergency Care Benefit ti PhilHealth ti maaplikar. No na-admitka, ti case rate ti pulmonia ti maaplikar. Babaen ti linteg, saan a mabalin nga agkiddaw ti ospital iti deposit sakbay a mangted iti emergency a panangaywan.

No saanmo latta a kabaelan ti agbayad, saludsodem no addaan ti ospital iti Malasakit Center. Kitaen ti giya mi maipapan iti Malasakit Center ken ania ti sakupen ti PhilHealth.

Salakniban dagiti bakuna ti tao manipud kadagiti kadawyan a gapu ti pulmonia:

• Pneumococcal vaccine ("pneumonia vaccine"), nangnangruna para kadagiti lallakay ken babbaket ken dagiti addaan nabayag a sakit
• Flu vaccine iti tunggal tawen, gapu ta masansan a pakaigapuan ti pulmonia ti trangkaso
• COVID-19 vaccine para kadagiti ad-adda a napeggad

Saludsodem iti barangay health station wenno RHU no addaanda iti libre a pneumococcal ken flu vaccine para kadagiti senior citizen.

Inaldaw nga ugali:

• Isardengmo ti panagsigarilyo. Pakapsuten ti panagsigarilyo ti depensa ti bara.
• Agbuggo iti ima babaen ti sabon, ken agusar iti mask no addaanka iti uyek.
• Kissayan ti asuk iti uneg ti balay babaen ti panagluto nga agusar iti nadaldalus a pagsungrod (fuel) wenno iti lugar a nawaya a lumabas ti angin.
• Kontrolen ti diabetes, sakit ti puso ken bara babaen ti regular a check-up.
• Para kadagiti kameng ti pamilia a narigatan nga agalun, papagtugawen ida a nalinteg no mangan ken uminom, pakanen ida a nainayad, ken agsaludsodka iti doktor maipapan iti natalged a panangpakan.