Agas ti uyek iti balay: ania ti makatulong, ania ti liklikan, ken kaano ti mapan iti doktor

Ti namaga nga uyek ket awan ti iruruarna ken masansan a kasla adda mangkitkiti iti karabukob. Ti uyek nga addaan plema ket mangiruar iti napuskol a likido (mucus).

Kaaduan nga uyek ket apagbiit: mangrugi iti panateng wenno trangkaso ken umimbag iti uneg ti 3 agingga 4 a lawas. Ti uyek nga agpaut iti ad-adu ngem 8 a lawas ket maawagan iti chronic (nabayag) ken masapul a maipa-check-up. Iti Filipinas, dika agur-uray iti kasta kabayag: ti uyek a 2 a lawasen wenno ad-adu pay ket rason metten tapno agpa-check iti TB (kitaen ti Apay a masapul a maipa-TB check ti nabayag nga uyek).

Kaaduan nga uyek ket gapu iti panateng wenno trangkaso. Dagitoy ket impeksion a gapu iti virus, isu a saan a makatulong ti antibiotic. Dagiti dadduma pay a gapu:

• impeksion iti barukong, kas iti acute bronchitis wenno pulmonia (pneumonia)
• angkit (asthma) wenno COPD
• allergy, ken sipon nga agtedted manipud iti likud ti agong nga agturong iti karabukob
• acid reflux (heartburn)
• panagsigarilyo, panag-vape, wenno asuk ti sigarilyo ti sabali a tao
• dadduma nga agas para iti high blood, heart failure wenno sakit ti kidney, a maawagan iti ACE inhibitors (ken, manmano, ARBs), a mabalin a pakaigapuan ti namaga nga uyek (kitaen ti giya mi maipapan iti high blood)
• tuberculosis (TB), a kadawyan iti Filipinas, a mangpataud iti uyek nga agpaut iti sumagmamano a lawas
• whooping cough (atiddog ken sagsagaysay a panaguyek) ken croup (uyek a kasla taol ti aso kadagiti babassit nga ubbing)

Manmano a pagilasinan ti kanser iti bara ti uyek, ngem ti uyek a saan a mapukaw ket masapul a maipa-check.

Makatulong dagitoy bayat nga umim-imbag ti uyek:

• Aginana, ken agtalinaed iti balay no addaanka iti gurigor wenno saan a nasayaat ti riknam para kadagiti kadawyan nga aramid.
• Uminom iti adu a danum ken dadduma pay nga inumen. Ti danum, digo, ken nabara nga inumen kas iti salabat (tsaa ti laya) wenno calamansi juice ket mangpanipis iti plema tapno nalaklaka nga iruar iti panaguyek.
• Padasem ti diro (honey) iti nabara a danum nga addaan lemon wenno calamansi. Bassit ti ebidensia a makapabang-ar ti diro iti uyek. Dimo pulos ikkan iti diro ti maladaga nga awan pay 1 a tawenna, ken dimo ikkan iti napudot nga inumen dagiti babassit nga ubbing.
• Sepsepen ti lozenge (cough drop) wenno natangken a kendi para iti namaga ken nagatel nga uyek, ngem saan a para iti ubing nga awan pay 3 a tawenna, ta mabalin a maipit iti karabukobna.
• Ag-anges iti nabasa-basa nga angin. Makapabang-ar iti namaga a karabukob ti nabara a shower. No agsuobka (tuob, wenno panaganges iti asuk ti napudot a danum manipud iti malukong), agannadka iti napudot a danum, ken dimo pulos pagsuoben dagiti ubbing, gapu iti peggad a mapuoranda.
• Itag-ay ti ulom babaen ti nayon a pungan iti rabii no mariribukka iti plema.
• Liklikan ti asuk: isardengmo ti panagsigarilyo ken panag-vape, ken siguraduem nga awan ti asuk iti uneg ti balay.
• Paracetamol wenno ibuprofen: pangpabang-ar dagitoy iti gurigor ken saksakit ti bagi, saan nga iti uyek a mismo. Dimo pulos ikkan iti aspirin ti siasinoman nga awan pay 16 a tawenna.

No addaanka iti angkit, ituloymo dagiti agas nga inted ti doktormo. Saanka a sigurado no masapul nga ipakitam ti uyekmo iti doktor? Makatulong ti libre nga AI symptoms guide mi a mangpanunot iti daytoy, uray ania nga oras.

Ti lagundi (Vitex negundo) ket herbal nga agas ti Filipinas a maus-usar iti uyek. Maysa daytoy kadagiti sumagmamano laeng nga herbal nga agas iti Philippine National Formulary ti DOH, ti listaanna dagiti essential medicine, a mangilista iti lagundi tablet ken syrup kas produkto manipud iti mula nga agas a nakarehistro iti Food and Drug Administration (FDA). Nagtaud daytoy iti panagsukisok ti gobierno kadagiti lokal a mula para iti uyek ken angkit.

• Agpili iti produkto a nakarehistro iti FDA, ken surotem ti label-na no mano ti inumem ken para iti ania nga edad.
• Para daytoy iti pangpabang-ar iti sintomas, saan a pangagas iti gapuna. Saan a maagasan ti lagundi ti TB, pulmonia wenno whooping cough. Masapul latta a maipa-check-up ti nabayag wenno kumarkaro nga uyek.
• Agdamag pay laeng no masikogka wenno agpaspasuso, ta saan a natalged para iti amin ti dadduma nga herbal nga agas. Para kadagiti ubbing nga awan pay 5 a tawenda, saan nga irekomenda ti giya ti DOH maipapan iti sakit ti ubbing ti cough syrup, isu nga agdamag iti health center-mo sakbay nga ikkam iti lagundi syrup ti babassit nga ubing.

Agannadka iti aniaman a produkto a mangibagbaga a maagasanna ti TB wenno angkit. Masapul ti TB dagiti agas para iti TB (kitaen ti Apay a masapul a maipa-TB check ti nabayag nga uyek).

Saan a mapasardeng dagiti agas ti uyek ti panaguyek, ngem ti dadduma ket mabalin a makatulong tapno bumassit ti panaguyekmo. Limitado ti ebidensia.

• Expectorant (kas iti guaifenesin): pangpalukay daytoy iti plema. Cough suppressant (kas iti dextromethorphan): mabalin a pakalmaenna ti namaga nga uyek. Kuna ti giya ti UK a mabalin a padasen ti aniaman kadagitoy manipud iti edad a 12. Dika agusar iti suppressant no adu ti plema nga iruarmo.
• Mucolytic (kas iti carbocisteine): saan daytoy nga irekomenda ti giya ti UK para iti apagbiit nga uyek.
• Decongestant ken antihistamine kadagiti nagkakadua nga agas ti uyek ken sipon: kasla saan a makatulong dagitoy iti uyek. Agdamag pay laeng sakbay nga uminom iti decongestant no addaanka iti high blood.
• Codeine: maysa daytoy a regulated a dangerous drug iti Filipinas a masapulna ti espesial a reseta ti doktor, ken kasla saan a makatulong iti kadawyan nga uyek dagiti agas ti uyek nga addaan codeine.

Basaem ti label: mabalin nga agpada ti sangkap ti dua nga agas, isu a ti panaginom iti dua ket mabalin nga agbanag iti sobra. Ibagam iti pharmacist dagiti dadduma pay nga agas nga in-inummo. No saan a nakatulong ti agas ti uyek iti uneg ti maysa a lawas, mapanka iti doktor.

Antibiotic (kas iti amoxicillin): inumem laeng no ireseta ti doktor. Saanna a patayen ti virus. Iti acute bronchitis, agarup kagudua laeng nga aldaw ti maikissayna iti kabayag ti uyek, ken mabalin a pakaigapuan ti panagburis ken ti rikna a kasla agsarua. Mangireseta ti doktor no masapul, kas pagarigan para iti pulmonia a gapu iti bacteria.

Natalged a remedio. Para kadagiti ubbing nga awan pay 5 a tawenda, irekomenda ti giya ti DOH maipapan iti sakit ti ubbing (IMCI) ti masansan a panagpasuso, ad-adu nga inumen, ken calamansi juice. Kunana a saan nga ikkan iti cough syrup, mucolytic wenno decongestant (kas iti phenylpropanolamine). Dagiti agas ti uyek a magatang uray awan reseta ket mabalin a saan nga umepekto kadagiti babassit nga ubbing ken mabalin a pakaigapuan ti nakaro a side effect. Dimo ited dagitoy iti ubing nga awan pay 4 a tawenna, ken agdamag pay laeng iti doktor agingga iti edad a 6. Agdamag iti health center sakbay a mangted iti aniaman a syrup, agraman dagiti herbal.

Bilangen ti panaganges. No kalmado ti ubing, bilangen ti panagangesna iti uneg ti maysa a naan-anay a minuto. Mabalin a pagilasinan ti pulmonia ti napartak a panaganges:

• awan pay 2 a bulanna: 60 nga anges iti tunggal minuto wenno ad-adu pay (mapan a dagus iti ospital)
• edad 2 agingga 12 a bulan: 50 nga anges iti tunggal minuto wenno ad-adu pay
• edad 1 agingga 5 a tawen: 40 nga anges iti tunggal minuto wenno ad-adu pay

Dagiti dakdakkel a maladaga ken ubbing a napartak ti panagangesna ket masapul a maipan iti doktor ita nga aldaw. No lumned ti kudil iti baba dagiti paragpag iti tunggal anges, wenno agung-ungor ti ubing, mapan a dagus iti ospital.

Ti uyek a kasla taol (croup) nga addaan napagaw a timek ken nakaro nga uni no aganges a papasok ket masapul a maipan iti doktor ita nga aldaw. Patugawen a nalinteg ti ubing, pakalmaen, ken painumen. Dika agusar iti suob (steam).

Ti sagsagaysay a panaguyek (whooping cough), no dadduma addaan "whoop" wenno panagsarua, ket kapeggadan kadagiti maladaga nga awan pay 6 a bulanda. Mabalin a saan nga ag-"whoop" dagiti babassit a maladaga, ngem mabalin a marigatanda nga aganges wenno agbalin nga asul wenno abuen kalpasan ti panaguyek. Mapan iti doktor iti isu met laeng nga aldaw.

Para iti gurigor nga addaan uyek, kitaen ti giya mi maipapan iti gurigor ti maladaga ken ubing.

Agwaras ti TB no ti tao nga addaan TB iti bara ket aguyek, agbaeng wenno agtupra ket maangsan dagiti dadduma ti mikrobio. Maysa ti Filipinas kadagiti kangatoan ti bilang ti TB iti lubong: idi 2024, agarup 625 iti tunggal 100,000 a Filipino ti nakaala iti TB, ken matantiaan a 98 a Filipino ti matay iti daytoy iti inaldaw.

Mabalin nga agtalinaed a nalag-an ti TB iti sumagmamano a bulan. Dagiti kadawyan a pagilasinan:

• uyek nga agpaut iti sumagmamano a lawas, no dadduma addaan dara
• gurigor ken panagling-et iti rabii
• panagkissay ti timbang uray saan nga agdiet, ken bannog
• sakit ti barukong

No 15 ti tawenmo wenno ad-adu ken 2 a lawasen wenno ad-adu pay ti uyekmo, agpa-check iti TB, uray no medio nasayaat ti riknam wenno ipagarupmo nga uyek laeng daytoy ti agsigsigarilyo. Daytoy ti pagalagadan nga us-usaren ti TB program ti DOH. Para kadagiti ubbing, ibaga ti giya ti DOH maipapan iti sakit ti ubbing kadagiti health worker nga i-check iti TB wenno angkit no ti uyek ket nagpaut iti ad-adu ngem 14 nga aldaw.

Nangatngato ti peggadmo no addaanka iti kadua iti balay nga addaan TB, addaanka iti HIV wenno diabetes, kurang ti timbangmo, agsigsigarilyoka wenno nadagsen ti panaginummo iti arak. No kasta, wenno no nataenganka, ipa-checkmo ti aniaman nga uyek a saan nga ammo ti gapuna, uray kasano kabayag. Mabalin met nga agdamag dagiti kadua iti balay maipapan iti agas a manglapped iti TB.

Maagasan ti TB. Ti panagagas ket panaginom iti agas iti inaldaw iti uneg ti 4 agingga 6 a bulan. Dimo pulos isardeng a nasapa, uray no nasaysayaaten ti riknam, gapu ta mabalin a saanen a tablan ti agas dagiti mikrobio (resistant). Kitaen ti giya mi maipapan kadagiti sintomas ti TB.

• Barangay health station, rural health unit (RHU) wenno city health center. Ditoy ti pangrugian para iti uyek a saan a mapukaw. Kaaduan a RHU ken health center ket TB-DOTS facility nga addaan laboratorio para iti sputum test (test ti plema), ken mabalinnaka nga i-refer ti barangay health worker. Agsapul iti asideg kenka.
• Libre kadagiti pasilidad ti gobierno. Libre ti sputum test ken dagiti agas iti TB kadagiti publiko a DOTS facility. No masapulmo met ti chest X-ray, agdamag no libre daytoy sadiay. Ag-screen met ti DOH kadagiti komunidad babaen ti portable a chest X-ray a tultulongan ti AI.
• PhilHealth TB-DOTS package. Segun iti datos idi Oktubre 2026, bayadan ti PhilHealth dagiti accredited a TB-DOTS center iti ₱7,800 para iti outpatient a panagagas iti TB ti tunggal pasiente. Sakupen ti package dagiti test, check-up, agas iti TB, health education ken counseling, para iti ubbing ken dadakkel.
• Agas iti TB babaen ti GAMOT, manipud Nobiembre 1, 2026. Dagiti miembro a nakumpirma nga addaan TB ket mabalin met nga agala iti agas iti TB kadagiti accredited a GAMOT pharmacy babaen ti reseta ti YAKAP doctor, a saan a makissayan ti ₱20,000 a tinawen a limit ti GAMOT.
• PhilHealth YAKAP. Segun iti datos idi tengnga ti 2025, dagiti miembro a nakarehistro iti YAKAP clinic ket addaan libre a check-up ken dagiti lab test nga irekomenda ti doktor, agraman dagiti agas manipud kadagiti accredited a botika agingga iti ₱20,000 iti tunggal tawen. Mabalin nga agsingir ti pribado a YAKAP clinic agingga iti ₱900 iti tunggal tawen. Kitaen ti giya mi maipapan iti PhilHealth YAKAP.

Mabalinmo met ti ag-book iti tawag iti nurse tapno mapagsaritaan dagiti pagpilian.

• Abbongan ti uyekmo babaen ti tissue wenno siko, ibelleng dagiti nausar a tissue, ken agbuggo iti ima a masansan.
• No nabayagen ti uyekmo wenno addaanka iti TB, agusar iti mask no adda kaduam, ken itupram ti plema iti tissue nga ibellengmo, saan nga iti daga.
• Agpabakuna. Libre nga ited ti health center dagiti kangrunaan a bakuna ti maladaga iti umuna a tawen, agraman ti BCG (maibusor iti TB), DPT (maibusor iti whooping cough), pneumococcal, Hib ken tukmol (measles). Masapul pay dagiti ubbing ti booster iti sumaruno a tawtawen. No masikogka, agdamag maipapan iti bakuna maibusor iti whooping cough.
• Agdamag maipapan iti flu ken pneumococcal vaccine no nasurok a 65 ti tawenmo wenno addaanka iti nabayag a sakit.
• Gatas laeng ti ina iti umuna a 6 a bulan. Makatulong daytoy a mangsalaknib iti maladaga maibusor iti pulmonia.
• Iyadayo ti asuk kadagiti ubbing, agraman ti asuk manipud iti panagluto iti kayo wenno uling, ken lukatan dagiti tawa tapno sumrek ti nadalus nga angin.