Panateng: sintomas, agas iti balay, ken kaano ti mapan iti doktor

Ti common cold ket saan a nakaro nga impeksion iti agong ken karabukob. Panateng ti awag ti kaaduan kadatayo iti daytoy. Mangrugi dagiti sintomas 2 wenno 3 nga aldaw kalpasan a maakaranka iti virus, ket in-inut a kumaro.

Dagiti kadawyan a pagilasinan:

• agtedted a sipon wenno barado nga agong
• panagbaeng (sneezing)
• nagatel wenno nasakit a karabukob, no dadduma agpagaw ti timek
• uyek
• bannog ken saan a nasayaat a rikna

Dadduma ket addaan pay sakit ti ulo, sakit ti lasag, wenno saan unay a marikna ti raman ken angot. Dagiti nataengan ket kadawyan nga awan gurigorda wenno nababa laeng; ad-adda a gurigoren dagiti babassit nga ubbing.

Kasano kabayag: kaaduan ket umimbag iti agarup maysa a lawas, ngem ti agtedted a sipon ken uyek ket mabalin nga agpaut agingga 2 a lawas, ad-adu pay iti babassit nga ubbing.

Normal ti napuskol a duyaw wenno berde a sipon. Kadawyan a pumuskol ken agbaliw ti maris ti sipon kalpasan ti sumagmamano nga aldaw. Saan a kayatna a sawen a masapulmo ti antibiotic.

• Panateng: in-inut nga umay ken kaaduanna nga agong ken karabukob laeng ti maapektaran. Kadawyan, maaramidmo latta dagiti inaldaw nga aramidmo.
• Trangkaso (flu): umay iti uneg laeng ti sumagmamano nga oras, masansan nga addaan kellaat a nangato a gurigor, sakit ti bagi ken nakaro a bannog. Kitaen ti giya mi maipapan iti trangkaso.
• Allergy (allergic rhinitis): panagbaeng, nagatel nga agong, ken nagatel ken aglulua a mata a mangrugi iti uneg ti sumagmamano a minuto kalpasan a maasitgan ti pakaigapuanna, kas iti dust mites iti balay wenno animal dander (babassit a pedaso ti kudil ti pusa ken aso).
• COVID-19: ti saan a nakaro a kaso ket mabalin a kasla panateng laeng. No nangatngato ti peggadmo, agsaludsod iti health worker.
• Dengue: ti nangato a gurigor nga addaan nakaro a sakit ti ulo, sakit ti bagi, kasla agsarua (nausea) wenno pantal ket saan a kadawyan a panateng. Iti Filipinas, mabalin a dengue daytoy, isu nga agpa-check. Kitaen ti giya mi maipapan kadagiti pagilasinan ti dengue.

Saanka a sigurado? Ibagam dagiti sintomasmo iti libre nga AI symptoms assistant mi.

Ti panateng ket gapu kadagiti virus. Nasurok a 200 a kita ti mabalin a pakaigapuanna; ti rhinovirus ti kaaduan. Agarup 2 agingga 3 a panateng iti tunggal tawen ti kadawyan kadagiti nataengan.

Agwaras ti virus babaen kadagiti droplets (babassit a tedted ti katay) no agbaeng wenno aguyek ti masakit a tao iti asidegmo, ken no iggamam ti banag nga addaan virus, kas iti doorknob wenno ay-ayam, sa iggamam ti matam, agongmo wenno ngiwatmo.

Mabalinmo nga iyakar ti panateng manipud iti sumagmamano nga aldaw sakbay a rumuar dagiti sintomas agingga a mapukawda. Kadawyan a makaakar unay ti tao iti umuna a 2 agingga 3 nga aldaw.

Maipapan kadagiti patpati. Adu kadatayo ti dimmakkel a mangmangngeg a ti panateng ket gapu iti pannakatudo, panagturog a nabasa ti buok, panagdigus iti rabii wenno panagturog iti sango ti electric fan. Pudno nga ad-adu ti panateng iti panawen ti tudo, isu a nalaka a maawatan no apay nga ikonektada daytoy. Ngem mangrugi laeng ti panateng no makadanon ti virus iti agong, mata wenno ngiwatmo, kadawyan manipud iti sabali a tao. Isu a ti panagbuggo iti ima, saan a ti panangliklik iti pannakabasa, ti kasayaatan a salaknib.

Awan ti agas a mangpaimbag iti panateng; mapukaw a bukbukodna. Makatulong dagitoy tapno umimbag ti riknam bayat ti panaguray:

• Aginana. Agtalinaed iti balay no addaanka iti gurigor wenno saan unay a nasayaat ti riknam a mapan iti trabaho wenno eskuela.
• Uminom iti adu nga inumen, kas iti danum, digo wenno nabara a salabat (tsaa ti laya). Saan unay nga agkape.
• Agmumog iti nabara a danum nga addaan asin para iti nasakit a karabukob. Para daytoy kadagiti nataengan, saan a para kadagiti ubbing.
• Padasem ti nabara nga inumen nga addaan diro: napudot a danum nga addaan calamansi wenno lemon ken bassit a diro. Saan a pulos nga ikkan iti diro ti maladaga nga awan pay 1 a tawenna, gapu iti peggad ti botulism, maysa a manmano ngem nakaro a sakit, ken saan nga ikkan iti napudot nga inumen dagiti babassit nga ubbing.
• Angsen ti singaw tapno lumuag ti barado nga agong, kas pagarigan, agtugaw iti banio bayat nga agtaray ti napudot a shower. No agtuob ka iti maysa a malukong a napudot a danum, agannad, ken saan a pulos a patuoben dagiti ubbing: mabalin a nakaro ti pannakauramda iti napudot a danum.
• Agusar iti saline (danum nga addaan asin) a nasal drops wenno spray, wenno bugguan ti agong (kitaen iti baba).
• Liklikan ti asuk, uray ti asuk ti sigarilyo ti sabali a tao. Pakaruenna dagiti sintomas.

Ti panagbuggo iti agong babaen ti danum nga addaan asin (saline) ket mabalin a makapabang-ar iti agtedted wenno barado nga agong. Babassit pay dagiti panagadal, ngem kadawyan a natalged daytoy no umno ti panangaramid. Kalakaan ti nakasagana a saline kit manipud iti botika. No agaramidka iti bukodmo:

1. Natalged a danum laeng ti usaren: distilled wenno sterile a danum, wenno danum a pinaburek iti 3 agingga 5 a minuto ken pinalammiis agingga a nabara-bara laengen. Idulin ti pinaburek a danum iti nadalus ken naabbungotan a pagikabilan, ken usaren iti uneg ti maysa nga aldaw. Saan a pulos nga usaren ti saan a pinaburek a danum manipud iti gripo. Dagiti mikrobio a saan a makadangran no matilmon ket mabalin nga agbiag iti agong ket, nupay manmano, mangpataud iti nakaro unay nga impeksion.
2. Bugguan dagiti imam. Laokan ti agarup maysa a kutsarita nga asin ken maysa a kutsarita a baking soda iti nasurok bassit ngem kagudua a litro ti pinalammiis a danum.
3. Iti sango ti lababo, angsen a papasok ti bassit manipud iti nakakupkop a dakulap wenno rinse bottle, maysa nga abut ti agong iti tunggal maminsan, bayat nga aganges iti ngiwat, ken baybay-am nga agtedted a rumuar. Padasem a saan nga agayus nga agpababa iti karabukob.
4. Mabalin nga ulitem agingga mamitlo iti maysa nga aldaw, nga agusar iti baro a laok. Bugguan ken pamagaen ti botelia kalpasan ti panagusar.

No nakapsut ti immune system-mo, agsaludsod nga umuna iti doktormo. Para kadagiti babassit nga ubbing, nalaklaka ti saline drops; agsaludsod iti health worker sakbay ti naan-anay a panagbuggo. Mapan iti doktor no kumaro ti kasasaad, wenno no agdara ti agong, gurigorenka, wenno agsakit ti ulom bayat ti panagbuggo.

Saan a papardasen dagiti agas ti panateng ti pannakaimbag, ngem dadduma ket makapabang-ar kadagiti sintomas. Matulongannaka ti pharmacist a mangpili.

• Paracetamol wenno ibuprofen: makapabang-ar iti gurigor ken sakit ti bagi. No mabalin a dengue, paracetamol ti usaren ken liklikan ti ibuprofen ken aspirin, a mabalin a mangpangato iti peggad ti panagdara.
• Saan a pulos nga ikkan iti aspirin ti siasinoman nga awan pay 16 a tawenna. Rumbeng met a liklikan daytoy dagiti nataengan para iti panateng: mabalin a pakaigapuan ti panagdara iti tian.
• Decongestant a nasal spray: mangpaluag iti agong iti apagbiit. Usaren laeng iti sumagmamano nga aldaw nga ipalubos ti leaflet, saan a pulos a lumabes iti maysa a lawas, ta mabalin a kumaro ti pannakabara. Saan a para kadagiti ubbing nga awan pay 6 a tawenda.
• Combination a tableta para iti panateng: nalaokan iti sumagmamano nga agas. Adu ti addaanen iti paracetamol, isu a ti nainayon a tableta a paracetamol ket mabalin nga agbalin a sobra, a makadangran iti dalem. Basaen ti label.
• Tableta a phenylephrine: mabalin a saan a makatulong iti barado nga agong. Idi Nobiembre 2024, insingasing ti US Food and Drug Administration nga ikkaten ti phenylephrine nga inumen kadagiti produkto para iti panateng gapu ta saan nga epektibo kas decongestant (saan a gapu ta peligroso). Agsaludsod iti pharmacist maipapan kadagiti sabali a pagpilian.
• Dadduma a decongestant a tableta ket saan a maitutop kadagiti masikog wenno agpaspasuso, wenno addaan high blood, sakit ti puso, diabetes, sobra nga aktibo a thyroid, glaucoma, dimmakkel a prostate, wenno parikut iti dalem wenno kidney, ken mabalin a saan a maitunos kadagiti dadduma nga agas para iti high blood wenno depresion. Agsaludsod nga umuna iti pharmacist.

Bitamina ken supplement. Para iti kaaduan a tattao, saan a lapdan ti vitamin C ti panateng, ken bassit laeng ti panangpaababana iti bayag ti panateng. Ti zinc lozenges a nairugi iti uneg ti maysa nga aldaw manipud iti panagrugi dagiti sintomas ket mabalin a mangpaababa bassit iti panateng, ngem mabalin a pakaigapuan ti kasla agsarua ken naalas a raman iti ngiwat. Saan a pulos nga agusar iti zinc a nasal spray: naikonekta daytoy iti permanente a pannakapukaw ti panagangot. Bassit ti ebidensia para iti echinacea wenno bawang.

Pataywen ti antibiotic ti bacteria, saan a dagiti virus a pakaigapuan ti panateng. Saanna a papardasen ti pannakapukaw ti panateng, ngem mabalin a pakaigapuan ti buris ken kasla agsarua. Ti panagusar iti daytoy uray saan a kasapulan ket tumulong met nga agbalin a resistant (saanen a matalaban ti agas) dagiti mikrobio, ken kuna ti World Health Organization a daytoy a di umiso a panagusar ket maysa kadagiti kangrunaan a pakaigapuan dagiti impeksion a saanen a matalaban ti agas.

Isu a saan nga inumen ti nabati nga antibiotic wenno ti inted laeng ti kabagian. No makasarak ti doktor iti impeksion a gapu iti bacteria, kas iti pulmonia, isu ti mangreseta iti kasapulan.

Ad-adda a mapanatengan dagiti ubbing ngem dagiti nataengan, ken nabaybayag ti panatengda. Mabalin nga agbalin a naunget ti ubing, saan a nasayaat ti panagsuso wenno panagturogna, wenno agsarua kalpasan ti panaguyek.

Natalged a wagas a tumulong:

• Ituloy ti panagpasuso, ken pasusuen a masansan. Tumulong met ti gatas ti ina a mangsalaknib iti maladaga kadagitoy nga impeksion.
• Ikkan iti ad-adu nga inumen. Ti katas ti calamansi, maysa a natalged a remedio iti giya ti Filipinas para iti sakit ti ubbing, ket makapabang-ar iti karabukob.
• Dalusan ti barado nga agong babaen ti saline drops ken naalumamay a panagsuyop babaen ti bulb syringe (pagsuyop iti sipon).
• Saan nga agusar iti cough syrup, mucolytic ken decongestant nga agas kas iti phenylpropanolamine para kadagiti ubbing nga awan pay 5 a tawenda. Kuna ti Philippine IMCI guide nga us-usaren dagiti health worker a makadangran dagitoy. Saan a para kadagiti ubbing nga awan pay 6 a tawenda ti decongestant spray; agsaludsod iti doktor sakbay ti aniaman nga agas ti panateng iti edad a 5 ken 6.
• Awan ti diro sakbay ti 1 a tawen, awan ti aspirin, ken awan ti tuob.

Bilangen ti panaganges ti anakmo iti naan-anay a maysa a minuto bayat a kalmado. Ti napartak a panaganges ket mabalin a pagilasinan ti pulmonia: 50 nga anges wenno ad-adu pay iti tunggal minuto iti edad a 2 agingga 12 a bulan, wenno 40 wenno ad-adu pay iti edad a 1 agingga 5 a tawen.

Ipan a dagus iti health worker no napartak wenno narigat ti panaganges ti anakmo, saan a makainom wenno makasuso, kumarkaro ti sakitna, wenno gurigoren. Agsubli no saan pay nga immimbag ti panateng kalpasan ti 5 nga aldaw, wenno agpa-check para iti TB wenno angkit no nasurok a 2 a lawas ti uyek.

Ti maladaga nga awan pay 2 a bulanna ket masapul a maipa-check iti dayta met laeng nga aldaw no saan a nasayaat ti panagsusona, aganges iti 60 wenno ad-adu pay iti tunggal minuto, addaan gurigor, nalamiis ti bagina, wenno aggaraw laeng no sagiden. No gurigoren ti maladaga wenno anakmo, kitaen ti giya mi maipapan iti gurigor ti maladaga ken ubing.

Kaaduan a panateng ket saan a kasapulan ti doktor. No dadduma, agturong ti panateng iti impeksion iti sinus wenno lapayag, bronchitis wenno pulmonia, ad-adda kadagiti addaan angkit, sabali a sakit ti bara wenno nakapsut nga immune system. Para iti balakad wenno check-up:

• Pharmacist iti botika: agsaludsod no ania nga agas ti panateng ti natalged a kadua dagiti sabali nga agasmo.
• Barangay health station wenno rural health unit (RHU): nasayaat nga umuna a papanan, nangnangruna para kadagiti ubbing. Kabaelan dagiti health worker a bilangen ti panaganges ti ubing ken i-check no addaan pulmonia. Biroken ti kaasitgan kenka.
• PhilHealth YAKAP clinic: ita a 2026, tunggal Filipino ket mabalin a mangpili iti maysa a YAKAP clinic para iti konsulta, lab test nga ibilin ti YAKAP doctor, ken naireseta nga agas nga aggatad agingga ₱20,000 iti tunggal tawen. Awan ti bayad kadagiti publiko a YAKAP clinic; ti pribado ket mabalin a mangsingir iti saan a nasurok ngem ₱900 para iti intero a tawen. Mangpili iti clinic iti eGov app, iti PhilHealth Member Portal wenno iti opisina ti PhilHealth. Adda dagiti detalye iti giya mi maipapan iti PhilHealth YAKAP.

Iti Filipinas, ti uyek a 2 a lawas wenno ad-adu pay ket masapul a maipa-TB test iti health center, uray no nangrugi laeng a kas panateng: kitaen ti giya mi maipapan iti sintomas ti TB. No kayatmo ti makisarita nga umuna, mangi-book iti awag iti maysa kadagiti nurse mi.

Awan ti bakuna para iti panateng, ken saan a lapdan ti flu vaccine ti panateng. Makatulong dagitoy a kadawyan:

• Agbuggo iti ima a masansan babaen ti sabon ken danum iti di kumurang a 20 segundo, nangnangruna kalpasan ti panangiruar iti sipon ken sakbay ti mangan. No awan ti danum, agusar iti hand sanitizer nga addaan di kumurang a 60% alcohol.
• Saan nga iggaman iti saan a nabuggoan nga ima ti mata, agong ken ngiwatmo.
• Abbungotan ti uyek ken baeng babaen ti tissue wenno siko, sa ibelleng a dagus ti tissue.
• Saan a makiusar iti baso, kutsara, tualia wenno ay-ayam ti tao nga addaan panateng.
• Punasan a masansan dagiti banag a kanayon a sagsagiden, kas iti doorknob ken cellphone.
• Agtalinaed iti balay bayat nga addaanka iti gurigor wenno saan a nasayaat ti riknam.