Sintomas ti TB: pagilasinan ti tuberculosis ken sadino ti libre a TB test

Ti tuberculosis (TB) ket impeksion a gapu iti mikrobio a masansan a dumarup iti bara. Ti TB iti bara ket maawagan iti pulmonary TB, wenno PTB kadagiti health center. Maawagan met daytoy iti tisis.

Inay-ayat a mangrugi dagiti sintomas ti TB ken mabalin nga agtalinaed a nalag-an iti sumagmamano a bulan, isu nga adu ti nabayag unay sakbay nga agpakita iti doktor. Bantayan dagitoy:

• uyek nga agpaut iti 2 a lawas wenno ad-adu, addaan man iti plema wenno awan
• plema nga addaan iti guhit ti dara
• gurigor ken nadagsen a panagling-et iti rabii
• panagkissay ti timbang uray saan a gagaraen, wenno awan ganas a mangan
• kanayon a nakapsut wenno nabannog
• sakit ti barukong wenno likud a saan a gapu iti napuersa a lasag (strained muscle)
• narigat a panaganges

Ti pagalagadan ti 2 a lawas. Ibaga ti TB program ti DOH kadagiti health worker nga i-test ti siasinoman nga agtawen iti 15 wenno ad-adu a nagu-uyek iti 2 a lawas wenno ad-adu, uray no uyek laeng ti sintomas.

Agpa-check iti aniaman nga uyek, uray kasano kaababa, nga awan nalawag a gapuna no addaanka iti kadua iti balay nga addaan TB, addaanka iti HIV, diabetes, kidney failure wenno kanser, nabayagen nga agin-inomka iti steroid, wenno nataenganka.

Dadduma nga addaan TB ket awan sintomasna ngem makaakar latta. Agaramid met ti DOH iti chest X-ray screening kadagiti komunidad tapno nasapa a masarakan ti TB.

Mabalin met a dumarup ti TB kadagiti kulani, tulang, tulang ti likud (spine), kasukasuan, kidney, kudil ken utek. Dagiti pagilasinan ket bukol iti tengnged nga inay-ayat a dumakdakkel ken masansan a saan a nasakit, sakit ti likud wenno baro a bukot (hump) iti tulang ti likud, nalumbo a kasukasuan, wenno nalumbo a tian. Ti natangken a tengnged, nakaro a sakit ti ulo wenno pannakariribuk ti panunot ket mabalin a pagilasinan a nakadanon ti TB iti utek, ket emergency daytoy (kitaen ti kaano ti agpatulong a dagus).

Dagiti ubbing ket masansan a saan a makauyek iti plema. Masansan a birokan dagiti health worker ti uray 3 kadagitoy a pagilasinan:

• uyek wenno wheezing (uni ti barukong no aganges) iti 2 a lawas wenno ad-adu
• gurigor iti 2 a lawas wenno ad-adu nga awan sabali a nalawag a gapuna
• panagkissay ti timbang, saan a panagnayon ti timbang, wenno awan ganas a mangan
• impeksion iti barukong a saan nga umimbag kalpasan ti 2 a lawas nga antibiotic
• saan a makasubli iti kadawyan 2 a lawas kalpasan ti sakit a gapu iti virus kas iti tigdas
• nabannog wenno saan unay nga agay-ayam a kas iti kadawyan

No ti ubing ket addaan kadua iti balay nga addaan TB, uray maysa laeng kadagitoy a pagilasinan ket masapul a maipan iti health center. Kitaen met ti gurigor ti ubing ken maladaga.

Ti TB ket gapu iti mikrobio (bacteria) a maawagan iti Mycobacterium tuberculosis. No ti tao nga addaan TB iti bara ket aguyek, agbaeng, agtupra wenno agsao, mapan ti mikrobio iti angin ket maangsan ti dadduma.

Kalaka nga agwaras ti TB kadagiti tattao nga agbibingay iti isu met laeng nga angin iti nabayag, kas iti pamilia iti maysa a balay wenno agkakadua iti trabaho iti maysa a nakarikep a kuarto. Saan a maakar daytoy babaen ti panangsagid, panagbisong, wenno panagbibingay iti taraon, pinggan, baso wenno kutsara.

Saan nga agpada ti TB infection ken TB disease. Agarup maysa iti tunggal uppat a tao iti lubong ti addaan iti mikrobio ngem saan nga agsakit (latent TB). Saanda a makaakar. Agarup 5 agingga iti 10 laeng iti tunggal 100 kadakuada ti maaddaan iti TB disease wenno aktibo a TB, no dadduma kalpasan ti sumagmamano a tawen.

Ad-adda a mabalin ti TB disease no sika ket:

• addaan kadua iti balay nga addaan TB
• addaan HIV (agarup 12 a daras a nangatngato ti peggad), diabetes, wenno nakapsut a resistensia
• kurang ti timbang, agsigsigarilyo, wenno nadagsen ti panaginum iti arak
• ubing a kurang iti 5 ti tawenna wenno nataengan
• naaddaan iti TB idi ket saan a nalpas ti panagagas

Maysa ti Filipinas kadagiti pagilian nga addaan iti kaaduan a kaso ti TB iti lubong, agarup 7 iti tunggal 100 a kaso iti intero a lubong idi 2024. Iti dayta a tawen, agarup 625 iti tunggal 100,000 a Filipino ti naaddaan iti TB, ket nagtalinaed daytoy a maysa kadagiti kangrunaan a gapu ti ipapatay iti pagilian.

• Sputum test (panangsukimat iti plema). Iuyekmo ti plema manipud iti kaunggan ti baram iti bassit a pagkargaan. Sukimaten daytoy babaen ti microscope wenno babaen ti rapid molecular test kas iti Xpert (GeneXpert), a mangipakita met no saanen a tablan ti mikrobio ti rifampicin, maysa kadagiti kangrunaan nga agas ti TB. Mabalin a mangted ti rapid test iti umuna a resulta iti uneg ti 2 nga aldaw.
• Chest X-ray. Mabalin nga ipakitana dagiti panagbaliw iti bara a kasla TB. Agus-usar itan ti DOH kadagiti portable nga X-ray machine a matulongan ti AI tapno ma-screen dagiti tattao nga asideg iti komunidadda. Saan a umanay ti X-ray laeng tapno makumpirma ti TB, isu a masansan a sarunuen daytoy iti sputum test.
• TB skin test wenno blood test. Ipakita dagitoy no naakaranka idi, ngem saan no addaanka iti TB disease. Masansan a maus-usar dagitoy kadagiti tattao a nangato ti peggadna, kas kadagiti ubbing nga addaan kadua iti balay nga addaan TB.

Kasano ti mangted iti nasayaat a sample ti plema:

1. Agmumog iti danum laeng, ken mapanka iti silulukat ken naangin a lugar nga adayo kadagiti dadduma a tattao.
2. Aganges iti nauneg, iggemam iti apagbiit, ken inay-ayat nga iruar ti angesmo. Aramidem daytoy iti 3 a daras.
3. Kalpasan ti maikatlo nga anges, aguyekka a sipipigsa tapno rummuar ti plema manipud iti kaunggan ti barukongmo.
4. Itupram daytoy iti pagkargaan ket irikepmo a nairut ti kalubna.

Saan a nasayaat a sample ti katay wenno sipon, ngem mabalin a ma-test ti plema nga addaan guhit ti dara. Mabalin a dawatendaka iti maikadua a sample.

Mangrugika iti barangay health station, rural health unit (RHU) wenno city health center. Ibagam a 2 a lawas wenno ad-adun ti uyekmo. I-test-dakanto wenno ibaondaka iti TB-DOTS center. Agsapul iti health center nga asideg kenka.

Ania ti libre. Mangted dagiti pasilidad ti salun-at ti gobierno iti libre a sputum test ken agas ti TB iti sidong ti TB program ti DOH. Agasan met ti gobierno ti drug-resistant TB, kadagiti espesial a treatment center a mabalin a pangi-referan kenka ti TB-DOTS centermo.

PhilHealth TB-DOTS package. Para iti TB a tablan dagiti kadawyan nga agas, bayadan ti PhilHealth dagiti accredited a TB-DOTS center, publiko man wenno pribado, para iti outpatient a TB test, check-up, agas ken counseling dagiti nataengan ken ubbing.

PhilHealth YAKAP. Karaman ti chest X-ray kadagiti lab test a sakupen ti YAKAP (dati a Konsulta). No nakarehistroka iti maysa a YAKAP clinic, mabalin nga ag-order ti YAKAP doctormo iti X-ray no kasapulam. Segun iti PhilHealth idi tengnga ti 2025, mabalin nga agsingir ti pribado a YAKAP clinic agingga iti ₱900 iti tunggal tawen. Kitaen ti giya mi maipapan iti PhilHealth YAKAP.

Baro a benepisio manipud Nobiembre 1, 2026: agas ti TB babaen ti GAMOT. Dagiti miembro ken dependent a nakumpirma nga addaan TB a tablan dagiti kadawyan nga agas (drug-susceptible TB) ket mabalin met a mangala kadagiti kangrunaan nga agas ti TB kadagiti accredited a GAMOT pharmacy babaen ti reseta ti YAKAP doctor, agingga iti suplay a para iti maysa a bulan iti tunggal panangala. Saan a makissayan dagitoy ti ₱20,000 a tinawen a GAMOT medicine benefit. Alaem dagitoy iti uneg ti 2 nga aldaw manipud iti petsa ti reseta. No lumabes, masapul nga agbayadkan, wenno agdawat iti doktormo iti baro a reseta. Ti TB-DOTS center latta ti kangrunaan a lugar para iti panagagas ti TB.

Mabalin nga i-refer-naka ti pribado a doktor iti TB-DOTS center tapno libre ti agasmo. Kitaen met ti ania ti sakupen ti PhilHealth, wenno ag-book iti tawag iti nurse.

Maagasan ti TB. Ti panagagas ket antibiotic a mainom iti inaldaw, masansan nga agarup 6 a bulan kadagiti nataengan, no dadduma 4 a bulan laeng kadagiti ubbing nga addaan nalag-an a TB, ken nabaybayag para iti TB iti utek, tulang wenno kasukasuan. Ti doktormo ti mangpili kadagiti agas.

Iti umuna a 2 a bulan, 4 nga agas ti inomem, a masansan a napagtipon iti maysa a tableta, kalpasanna ket basbassit metten. Timbangendaka ti health workermo iti binulan ken ulitenda ti sputum test.

Tulongannaka ti treatment partner a mangleppas. Iti sidong ti DOTS, maysa a nasanay a tao, kas iti nurse, midwife, barangay health worker wenno dati a pasiente ti TB, ti mangbuya bayat ti panaginummo iti agas ken agdamag no kasano ti riknam. Iti dadduma a kaso, kas kadagiti ubbing, mabalin nga aramiden daytoy ti nasanay a kameng ti pamilia.

Dimo pulos isardeng a nasapa, uray no nasaysayaaten ti riknam. Ti panagsardeng wenno panaglaktaw kadagiti aldaw ket mabalin a mangpasubli iti TB ken mangpabalin iti mikrobio a saanen a tablan dagiti agas.

Dagiti side effect: awan pakadangranna ti kolor-orange wenno nalabaga nga isbo gapu iti rifampicin. Ibagam iti health workermo no nasakit ti tianmo, agagatel, nasakit dagiti kasukasuan wenno kasla mapupuoran dagiti sakam, ket dimo isardeng iti bukodmo. No dumuyaw ti mata wenno kudil, adda nakaro a gamigam, wenno saan a nalawag ti panagkita wenno narigat a mailasin dagiti kolor, masapul ti doktor iti dayta met laeng nga aldaw. Damagem iti doktor sakbay nga inomem ti sumaruno nga agas.

Ti drug-resistant TB ket masapulna ti sabali nga agas, nga itan ket masansan a puro mainom a panagagas iti agarup 6 a bulan imbes a 2 a tawen.

Umanamongka iti HIV test no maidiaya. No addaanka iti HIV ken TB, ipalubos ti PhilHealth nga usarem a sabay dagiti TB-DOTS ken HIV treatment package-na.

Kaaduan kadagiti addaan TB ket maagasan iti balay. Tapno masalakniban ti bagim ken dagiti kaduam iti balay:

• Inomem amin nga agasmo a kaduam ti treatment partner-mo. No adda nalipatam, ibagam iti health workermo.
• Abbungan ti uyekmo iti tissue wenno siko, ken agusar iti face mask no adda kaduam, nangnangruna kadagiti umuna a lawas.
• Itupra ti plema iti tissue wenno iti pagkargaan nga addaan kalub, saan nga iti daga, ken agbuggo iti ima nga addaan sabon.
• Pastrekem ti nadalus nga angin. Lukatam dagiti tawa ken ridaw, nangnangruna iti kuarto a pagturturogam, ken dika umasideg unay kadagiti dadduma.
• Dika pay sumrek iti trabaho wenno eskuela kadagiti umuna a sumagmamano a lawas, kas ibalakad ti health workermo, ken liklikan dagiti lugar nga adu ti tao.
• Mangan iti regular ken makapabsog a taraon. Timbangendaka ti health workermo iti binulan, ket nasayaat a pagilasinan ti panagnayon ti timbang.
• Isardengmo ti panagsigarilyo ken liklikan ti arak, a mabalin a mangpangato iti peggad ti side effect iti dalem, ken kontrolem ti diabetes no addaanka.
• Ipa-checkmo ti pamiliam, nasaysayaat no iti umuna a lawas ti panagagasmo. Dadduma, nangnangruna dagiti ubbing a kurang iti 5 ti tawenna, ket mabalin a maikkan iti agas a manglapped iti TB.

Saan a kasapulan ti pamilia ti sabali a pinggan wenno kutsara. Umanayen ti kadawyan a panagbuggo.

No makaited ti TB iti danag wenno bain, makisaritaka iti health workermo wenno iti dati a pasiente ti TB. Mabalin met a sungbatan ti AI symptom guide-mi dagiti saludsodmo iti aniaman nga oras.

• "Matawid ti TB iti pamilia" (namamana). Ti TB ket gapu iti mikrobio nga agwaras babaen ti angin. Masansan a dumarup daytoy iti sumagmamano a tao iti maysa a pamilia gapu ta nabayag nga isu met laeng nga angin ti angsenda iti balay.
• "Uyek laeng daytoy ti agsigsigarilyo." Ti uyek a 2 a lawas wenno ad-adu ket masapul a maipa-TB test, agsigsigarilyoka man wenno saan. Pangatoen ti panagsigarilyo ti peggad ti TB.
• "Ti TB ket gapu iti nalabes a panagtrabaho, nalamiis nga inumen wenno pannakabasa iti tudo." Ti TB ket gapu iti mikrobio iti angin. Ti saan a naan-anay a panangan ket mabalin a mangpangato iti peggad ti TB disease, ngem saan a daytoy ti gapuna.
• "Saan a maagasan ti TB." Maagasan daytoy, ken libre dagiti agas kadagiti TB-DOTS center. No saan a maagasan, mabalin a makapatay ti TB.

Saan a pakaibabainan ti panagaddaan iti TB. Ti nasapa a panagpa-test ket salaknib ti pamiliam.

• BCG vaccine para kadagiti maladaga. Ti BCG ket maysa kadagiti libre a bakuna dagiti maladaga kadagiti health center. Salaknibanna dagiti ubbing kadagiti nakaro a kita ti TB, ngem ti nabakunaan nga addaan sintomas ti TB ket masapul latta nga agpa-test.
• TB preventive treatment. No adda TB ti kaduam iti balay, agdamag maipapan iti agas a panglapped para kadagiti kaduam iti balay, ken leppasem ti intero a panagagas no maikkanka.
• Lukatan dagiti tawa iti balay, opisina ken classroom. Kalaka nga agwaras ti TB kadagiti nakarikep ken adu ti tao a lugar.
• Ipa-check a nasapa ti nabayag nga uyek, mangan iti umanay, liklikan ti panagsigarilyo, ken kontrolen ti diabetes ken HIV.