Sintomas sa TB: mga timailhan sa tuberculosis ug asa ang libre nga TB test

Ang tuberculosis (TB) usa ka impeksyon tungod sa kagaw nga kasagaran moatake sa baga. Ang TB sa baga gitawag og pulmonary TB, o PTB sa mga health center. Gitawag usab kini og tisis.

Hinay-hinay nga magsugod ang mga sintomas sa TB ug mahimong magpabilin nga hinay sulod sa pipila ka bulan, mao nga daghan ang madugay kaayo una magpatan-aw. Bantayi ang:

• ubo nga molungtad og 2 ka semana o labaw pa, may plema man o wala
• plema nga may bahid sa dugo
• hilanat ug grabe nga pagsingot sa gabii
• pagniwang bisan wala tuyoa, o walay gana mokaon
• kanunay nga luya o kapoy
• sakit sa dughan o likod nga dili tungod sa nabanat nga kaunoran
• kapos sa ginhawa

Ang lagda sa 2 ka semana. Ang TB program sa DOH nagsulti sa mga health worker nga i-test ang bisan kinsa nga 15 anyos pataas nga 2 ka semana na o labaw pa nga nag-ubo, bisan kon ubo lang ang sintomas.

Magpa-check sa bisan unsang ubo, bisan unsa pa ka mubo, nga walay klarong hinungdan kon may kauban ka sa balay nga may TB, may HIV, diabetes, kidney failure o kanser ka, dugay ka nang nag-inom og steroid, o tigulang ka na.

Ang uban nga may TB walay sintomas apan makatakod gihapon. Nag-screen usab ang DOH sa mga komunidad gamit ang chest X-ray aron makit-an og sayo ang TB.

Mahimo usab nga maapektuhan sa TB ang mga kulani, bukog, dugokan, lutahan, kidney, panit ug utok. Ang mga timailhan naglakip sa bukol sa liog nga hinay-hinay nga modako ug kasagaran dili sakit, sakit sa likod o bag-ong buktot (hump) sa dugokan, naghubag nga lutahan, o naghubag nga tiyan. Ang gahi nga liog, grabe nga sakit sa ulo o kalibog mahimong timailhan nga naabot na sa TB ang utok, ug emergency kini (tan-awa ang kanus-a mangayo dayon og tabang).

Ang mga bata kasagaran dili makaubo og plema. Ang mga health worker kasagaran mangita og labing menos 3 niini nga mga timailhan:

• ubo o wheezing (huni sa dughan inig ginhawa) sulod sa 2 ka semana o labaw pa
• hilanat sulod sa 2 ka semana o labaw pa nga walay laing klarong hinungdan
• pagniwang, dili mosaka ang timbang, o walay gana mokaon
• impeksyon sa dughan nga dili mamaayo human sa 2 ka semana nga antibiotic
• dili mobalik sa naandan 2 ka semana human sa sakit tungod sa virus sama sa tipdas
• mas kapoy o dili kaayo magdula kaysa sa naandan

Kon ang bata may kauban sa balay nga may TB, bisan usa lang niini nga mga timailhan kinahanglan na ipatan-aw sa health center. Tan-awa usab ang hilanat sa bata ug masuso.

Ang TB tungod sa kagaw (bacteria) nga gitawag og Mycobacterium tuberculosis. Kon ang tawo nga may TB sa baga moubo, mobahin, moluwa o mosulti, ang kagaw moadto sa hangin ug maginhawa kini sa uban.

Labing dali mokaylap ang TB taliwala sa mga tawo nga dugay nga nag-ambit sa samang hangin, sama sa pamilya sa usa ka balay o mga katrabaho sa usa ka sirado nga kwarto. Dili kini makatakod pinaagi sa paghikap, paghalok, o pagpaambit sa pagkaon, plato, baso o kutsara.

Lahi ang TB infection sa TB disease. Mga usa sa matag upat ka tawo sa kalibutan ang may dala sa kagaw apan dili masakiton (latent TB). Dili sila makatakod. Mga 5 ngadto sa 10 lang sa matag 100 kanila ang sa ulahi makabaton og TB disease o aktibo nga TB, usahay human sa pipila ka tuig.

Mas lagmit ang TB disease kon ikaw:

• may kauban sa balay nga may TB
• may HIV (mga 12 ka pilo nga mas taas ang risgo), diabetes, o huyang nga resistensya
• kulang sa timbang, nanigarilyo, o kusog moinom og alak
• bata nga ubos sa 5 anyos o tigulang na
• nagka-TB kaniadto ug wala makahuman sa pagtambal

Usa ang Pilipinas sa may labing daghang kaso sa TB sa kalibutan, mga 7 sa matag 100 ka kaso sa tibuok kalibutan niadtong 2024. Nianang tuiga, mga 625 sa matag 100,000 ka Pilipino ang natakdan og TB, ug nagpabilin kini nga usa sa nag-unang hinungdan sa kamatayon sa nasud.

• Sputum test (pagsusi sa plema). Iubo nimo ang plema gikan sa kinahiladman sa imong baga ngadto sa gamay nga sudlanan. Susihon kini sa microscope o gamit ang rapid molecular test sama sa Xpert (GeneXpert), nga nagpakita usab kon ang kagaw dili na tablan sa rifampicin, usa sa nag-unang tambal sa TB. Ang rapid test makahatag og unang resulta sulod sa 2 ka adlaw.
• Chest X-ray. Mapakita niini ang mga kausaban sa baga nga morag TB. Naggamit na karon ang DOH og portable nga X-ray machine nga may tabang sa AI aron ma-screen ang mga tawo nga mas duol sa ilang komunidad. Dili igo ang X-ray lang aron makumpirma ang TB, mao nga kasagaran sundan kini og sputum test.
• TB skin test o blood test. Kini nagpakita kon natakdan ka ba sukad, apan dili kon may TB disease ka. Kasagaran gamiton kini sa mga tawo nga taas og risgo, sama sa mga bata nga may kauban sa balay nga may TB.

Unsaon paghatag og maayong sample sa plema:

1. Pagmumog og tubig lang, ug adto sa abli ug hanginon nga lugar nga layo sa ubang tawo.
2. Pagginhawa og lawom, pugngi kadiyot, ug hinay-hinay nga iginhawa pagawas. Buhata kini og 3 ka higayon.
3. Human sa ikatulo nga ginhawa, pag-ubo og kusog aron mogawas ang plema gikan sa kinahiladman sa imong dughan.
4. Iluwa kini sa sudlanan ug sirad-i og hugot ang taklob.

Dili maayong sample ang laway o sip-on, apan ang plema nga may bahid sa dugo mahimong i-test. Mahimong pangayoan ka og ikaduhang sample.

Sugdi sa imong barangay health station, rural health unit (RHU) o city health center. Isulti nga 2 ka semana na o labaw pa ang imong ubo. I-test ka nila o ipadala sa usa ka TB-DOTS center. Pangitaa ang health center nga duol nimo.

Unsa ang libre. Ang mga pasilidad sa panglawas sa gobyerno naghatag og libre nga sputum test ug tambal sa TB ubos sa TB program sa DOH. Ang drug-resistant TB gitambalan usab sa gobyerno, sa espesyal nga mga treatment center diin ka ma-refer sa imong TB-DOTS center.

PhilHealth TB-DOTS package. Para sa TB nga tablan sa naandang tambal, ang PhilHealth mobayad sa mga accredited nga TB-DOTS center, publiko man o pribado, para sa outpatient nga TB test, check-up, tambal ug counseling sa mga hamtong ug bata.

PhilHealth YAKAP. Ang YAKAP (kaniadto Konsulta) naglakip sa chest X-ray sa mga lab test nga sakop niini. Kon naka-register ka sa usa ka YAKAP clinic, mahimong mo-order og X-ray ang imong YAKAP doctor kon kinahanglan nimo. Sumala sa PhilHealth sa tunga-tunga sa 2025, ang pribado nga YAKAP clinic mahimong maningil og hangtod ₱900 matag tuig. Tan-awa ang among giya sa PhilHealth YAKAP.

Bag-ong benepisyo sugod Nobyembre 1, 2026: tambal sa TB pinaagi sa GAMOT. Ang mga miyembro ug dependent nga kumpirmado nga may TB nga tablan sa naandang tambal (drug-susceptible TB) makakuha usab sa nag-unang mga tambal sa TB sa mga accredited nga GAMOT pharmacy gamit ang reseta sa YAKAP doctor, hangtod usa ka bulan nga supply matag kuha. Kini dili makaminus sa ₱20,000 nga tinuig nga GAMOT medicine benefit. Kuhaa kini sulod sa 2 ka adlaw gikan sa petsa sa reseta. Kon molapas, kinahanglan ka nang mobayad, o mangayo sa imong doktor og bag-ong reseta. Ang TB-DOTS center gihapon ang nag-unang lugar sa pag-atiman sa TB.

Ang pribadong doktor makapa-refer kanimo sa TB-DOTS center aron libre ang imong tambal. Tan-awa usab ang unsa ang sakop sa PhilHealth, o pag-book og tawag sa nurse.

Matambalan ang TB. Ang pagtambal mao ang antibiotic nga imnon adlaw-adlaw, kasagaran mga 6 ka bulan sa mga hamtong, usahay 4 ka bulan lang sa mga bata nga hinay ang TB, ug mas dugay para sa TB sa utok, bukog o lutahan. Ang imong doktor ang mopili sa mga tambal.

Sa unang 2 ka bulan, 4 ka tambal ang imong imnon, nga kasagaran gihiusa sa usa ka tableta, unya mokunhod na. Timbangon ka sa imong health worker matag bulan ug usbon ang sputum test.

Ang treatment partner motabang kanimo nga mahuman. Ubos sa DOTS, usa ka tawo nga gibansay, sama sa nurse, midwife, barangay health worker o kanhi pasyente sa TB, ang motan-aw samtang imnon nimo ang tambal ug mangutana kon kumusta ang imong pamati. Sa pipila ka kaso, sama sa mga bata, mahimo kining buhaton sa usa ka gibansay nga sakop sa pamilya.

Ayaw gayud hunonga og sayo, bisan og mobati ka na og maayo. Ang paghunong o paglaktaw og mga adlaw makapabalik sa TB ug makahimo sa kagaw nga dili na tablan sa tambal.

Mga side effect: dili makadaot ang orange o pula nga ihi tungod sa rifampicin. Isulti sa imong health worker kon sakit ang tiyan, katol, sakit ang lutahan o morag nagdilaab ang mga tiil, ug ayaw hunonga sa imong kaugalingon. Ang pagdalag sa mata o panit, grabe nga pantal, o paglabo sa panan-aw o lisod mailhan ang mga kolor kinahanglan ipatan-aw sa doktor sa samang adlaw. Pangutan-a ang doktor sa dili pa nimo imnon ang sunod nga tambal.

Ang drug-resistant TB nagkinahanglan og laing tambal, nga karon kasagaran puro imnon nga pagtambal sulod sa mga 6 ka bulan imbes 2 ka tuig.

Uyon sa HIV test kon itanyag kini. Kon may HIV ug TB ka, gitugotan ka sa PhilHealth nga gamiton dungan ang TB-DOTS ug HIV treatment package niini.

Kadaghanan sa may TB gitambalan sa balay. Aron mapanalipdan ang imong kaugalingon ug ang imong panimalay:

• Imna ang tanang tambal uban sa imong treatment partner. Kon may nalaktawan ka, isulti sa imong health worker.
• Taboni ang imong ubo gamit ang tissue o siko, ug pagsul-ob og face mask kon may kauban, ilabina sa unang mga semana.
• Iluwa ang plema sa tissue o sa sudlanan nga may taklob, dili sa yuta, ug panghugas og kamot gamit ang sabon.
• Pasudla ang presko nga hangin. Ablihi ang mga bintana ug pultahan, ilabina sa kwarto nga imong katulgan, ug ayaw paduol kaayo sa uban.
• Ayaw una pagtrabaho o pag-eskwela sa unang pipila ka semana, sumala sa tambag sa imong health worker, ug likayi ang mga lugar nga daghan og tawo.
• Kaon og regular ug makabusog nga pagkaon. Timbangon ka sa imong health worker matag bulan, ug maayong timailhan ang pagsaka sa timbang.
• Hunong sa pagpanigarilyo ug likayi ang alak, nga makapataas sa posibilidad sa side effect sa atay, ug kontrola ang diabetes kon aduna ka niini.
• Ipa-check ang imong pamilya, mas maayo sa unang semana sa imong pagtambal. Ang uban, ilabina ang mga bata nga ubos sa 5 anyos, mahimong hatagan og tambal nga makapugong sa TB.

Dili kinahanglan sa pamilya ang lahi nga plato o kutsara. Igo na ang naandang paghugas.

Kon ang TB makahatag kanimo og kabalaka o kaulaw, pakigsulti sa imong health worker o sa kanhi pasyente sa TB. Ang among AI symptom guide makatubag usab sa imong mga pangutana bisan unsang orasa.

• "Ang TB napanunod sa pamilya" (namamana). Ang TB tungod sa kagaw nga mokaylap pinaagi sa hangin. Kasagaran kini makaapekto sa pipila ka tawo sa usa ka pamilya kay dugay silang nag-ambit sa samang hangin sa balay.
• "Ubo lang kini sa nanigarilyo." Ang ubo nga 2 ka semana o labaw pa kinahanglan og TB test, nanigarilyo ka man o dili. Ang pagpanigarilyo makapataas sa risgo sa TB.
• "Ang TB gikan sa sobrang kakapoy sa trabaho, bugnaw nga ilimnon o pagkaulanan." Ang TB tungod sa kagaw sa hangin. Ang kulang nga pagkaon makapataas sa posibilidad sa TB disease, apan dili kini ang hinungdan.
• "Dili matambalan ang TB." Matambalan kini, ug libre ang mga tambal sa mga TB-DOTS center. Kon dili tambalan, makamatay ang TB.

Dili kaulawan ang pagka-TB. Ang sayo nga pagpa-test nagpanalipod sa imong pamilya.

• BCG vaccine para sa mga masuso. Ang BCG usa sa mga libre nga bakuna sa masuso sa mga health center. Gipanalipdan niini ang mga bata batok sa grabe nga matang sa TB, apan ang nabakunahan nga may sintomas sa TB kinahanglan gihapon magpa-test.
• TB preventive treatment. Kon may TB ang kauban nimo sa balay, pangutana bahin sa tambal nga panglikay para sa imong panimalay, ug tapuson ang tibuok pagtambal kon hatagan.
• Ablihi ang mga bintana sa balay, opisina ug classroom. Labing mokaylap ang TB sa sirado ug daghan og tawo nga lugar.
• Ipa-check og sayo ang dugay nga ubo, kaon og igo, likayi ang pagpanigarilyo, ug kontrola ang diabetes ug HIV.