Sintomas ng TB: mga senyales ng tuberculosis at saan may libreng TB test

Ang tuberculosis (TB) ay impeksiyong dulot ng mikrobyo na kadalasang umaatake sa baga. Ang TB sa baga ay tinatawag na pulmonary TB, o PTB sa mga health center. Tinatawag din itong tisis.

Dahan-dahang nagsisimula ang mga sintomas ng TB at puwedeng manatiling banayad nang ilang buwan, kaya maraming naghihintay nang masyadong matagal bago magpatingin. Bantayan ang:

• ubo na tumatagal nang 2 linggo o higit pa, may plema man o wala
• plema na may bahid ng dugo
• lagnat at matinding pagpapawis sa gabi
• pagbaba ng timbang kahit hindi sinasadya, o kawalan ng gana sa pagkain
• palaging nanghihina o pagod
• pananakit ng dibdib o likod na hindi dahil sa napuwersang kalamnan
• hirap sa paghinga o pagkahingal

Ang 2-linggong patakaran. Sinasabi ng TB program ng DOH sa mga health worker na i-test ang sinumang 15 taong gulang pataas na 2 linggo o higit pa nang inuubo, kahit ubo lang ang sintomas.

Magpa-check sa anumang ubo, gaano man kaikli, na walang malinaw na dahilan kung may kasama ka sa bahay na may TB, may HIV, diabetes, kidney failure o kanser ka, matagal ka nang umiinom ng steroid, o nakatatanda ka na.

May mga taong may TB na walang sintomas pero puwede pa ring makahawa. Nagsasagawa rin ang DOH ng chest X-ray screening sa mga komunidad para maagang makita ang TB.

Puwede ring tamaan ng TB ang mga kulani, buto, gulugod, kasukasuan, bato (kidney), balat at utak. Kabilang sa mga senyales ang bukol sa leeg na dahan-dahang lumalaki at kadalasang hindi masakit, pananakit ng likod o bagong umbok sa gulugod, namamagang kasukasuan, o namamagang tiyan. Ang paninigas ng leeg, matinding sakit ng ulo o pagkalito ay puwedeng senyales na umabot na ang TB sa utak, at emergency ito (tingnan ang kailan dapat humingi agad ng tulong).

Ang mga bata ay kadalasang hindi nakapaglalabas ng plema. Karaniwang hinahanap ng mga health worker ang hindi bababa sa 3 sa mga senyales na ito:

• ubo o wheezing (huni sa dibdib kapag humihinga) nang 2 linggo o higit pa
• lagnat nang 2 linggo o higit pa na walang ibang malinaw na dahilan
• pagbaba ng timbang, hindi pagbigat, o kawalan ng gana sa pagkain
• impeksiyon sa dibdib na hindi gumagaling matapos ang 2 linggong antibiotic
• hindi bumabalik sa dati 2 linggo matapos ang sakit na dulot ng virus gaya ng tigdas
• mas matamlay o hindi gaanong naglalaro kaysa dati

Kung may kasama sa bahay ang bata na may TB, kahit isa lang sa mga senyales na ito ay dapat nang ipatingin sa health center. Tingnan din ang lagnat ng baby at bata.

Ang TB ay dulot ng mikrobyo (bacteria) na tinatawag na Mycobacterium tuberculosis. Kapag umubo, bumahing, dumura o nagsalita ang taong may TB sa baga, napupunta ang mikrobyo sa hangin at nalalanghap ito ng iba.

Pinakamadaling kumalat ang TB sa mga taong matagal na nasa iisang hangin, gaya ng pamilya sa iisang bahay o magkakatrabaho sa iisang saradong kuwarto. Hindi ito nakukuha sa paghawak, paghalik, o paghahati sa pagkain, plato, baso o kutsara.

Magkaiba ang TB infection at TB disease. Mga isa sa bawat apat na tao sa mundo ang may dalang mikrobyo pero hindi maysakit (latent TB). Hindi sila nakahahawa. Mga 5 hanggang 10 lang sa bawat 100 sa kanila ang magkakaroon kalaunan ng TB disease o aktibong TB, minsan ilang taon pa ang lumipas.

Mas malamang magkaroon ng TB disease kung ikaw ay:

• may kasama sa bahay na may TB
• may HIV (mga 12 beses na mas mataas ang panganib), diabetes, o mahinang resistensiya
• kulang sa timbang, naninigarilyo, o malakas uminom ng alak
• batang wala pang 5 taong gulang o nakatatanda na
• nagka-TB na dati at hindi natapos ang gamutan

Isa ang Pilipinas sa mga bansang may pinakamaraming kaso ng TB sa mundo, mga 7 sa bawat 100 kaso sa buong mundo noong 2024. Nang taong iyon, mga 625 sa bawat 100,000 Pilipino ang nagka-TB, at nanatili itong isa sa mga pangunahing sanhi ng kamatayan sa bansa.

• Sputum test (pagsusuri ng plema). Iuubo mo ang plema mula sa kailaliman ng baga papunta sa maliit na lalagyan. Sinusuri ito sa microscope o gamit ang rapid molecular test gaya ng Xpert (GeneXpert), na nagpapakita rin kung hindi na tinatablan ang mikrobyo ng rifampicin, isa sa mga pangunahing gamot sa TB. Puwedeng lumabas ang unang resulta ng rapid test sa loob ng 2 araw.
• Chest X-ray. Puwede nitong ipakita ang mga pagbabago sa baga na mukhang TB. Gumagamit na ngayon ang DOH ng portable na X-ray machine na may tulong ng AI para ma-screen ang mga tao nang mas malapit sa kanilang komunidad. Hindi sapat ang X-ray lang para makumpirma ang TB, kaya kadalasang may kasunod itong sputum test.
• TB skin test o blood test. Ipinapakita ng mga ito kung nahawa ka na kailanman, pero hindi kung may TB disease ka. Kadalasang ginagamit ito sa mga taong mataas ang panganib, gaya ng mga batang may kasama sa bahay na may TB.

Paano magbigay ng magandang sample ng plema:

1. Magmumog ng tubig lang, at pumunta sa bukas at mahangin na lugar na malayo sa ibang tao.
2. Huminga nang malalim, pigilan sandali, at dahan-dahang ibuga. Gawin ito nang 3 beses.
3. Pagkatapos ng ikatlong hinga, umubo nang malakas para mailabas ang plema mula sa kailaliman ng dibdib.
4. Iluwa ito sa lalagyan at isara nang mahigpit ang takip.

Hindi magandang sample ang laway o sipon, pero puwedeng i-test ang plema na may bahid ng dugo. Puwedeng hingan ka ng pangalawang sample.

Magsimula sa barangay health station, rural health unit (RHU) o city health center. Sabihing 2 linggo o higit pa na ang ubo mo. Ite-test ka nila o ipapadala sa isang TB-DOTS center. Maghanap ng health center na malapit sa iyo.

Ano ang libre. Libre ang sputum test at gamot sa TB sa mga pasilidad pangkalusugan ng gobyerno sa ilalim ng TB program ng DOH. Ginagamot din ng gobyerno ang drug-resistant TB, sa mga espesyal na treatment center na puwedeng pag-refer-an sa iyo ng TB-DOTS center mo.

PhilHealth TB-DOTS package. Para sa TB na tinatablan ng karaniwang gamot, binabayaran ng PhilHealth ang mga accredited na TB-DOTS center, pampubliko man o pribado, para sa outpatient na TB test, check-up, gamot at counseling ng matatanda at bata.

PhilHealth YAKAP. Kasama ang chest X-ray sa mga lab test na sakop ng YAKAP (dating Konsulta). Kung naka-register ka sa isang YAKAP clinic, puwedeng mag-request ng X-ray ang YAKAP doctor mo kung kailangan mo. Ayon sa PhilHealth noong kalagitnaan ng 2025, puwedeng maningil ang pribadong YAKAP clinic ng hanggang ₱900 kada taon. Tingnan ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP.

Bagong benepisyo simula Nobyembre 1, 2026: gamot sa TB sa pamamagitan ng GAMOT. Ang mga miyembro at dependent na kumpirmadong may TB na tinatablan ng karaniwang gamot (drug-susceptible TB) ay puwede ring kumuha ng mga pangunahing gamot sa TB sa mga accredited na GAMOT pharmacy gamit ang reseta ng YAKAP doctor, hanggang isang buwang supply bawat kuha. Hindi nito nababawasan ang ₱20,000 na taunang GAMOT medicine benefit. Kunin ang mga ito sa loob ng 2 araw mula sa petsa ng reseta. Kapag lumampas doon, kailangan mo nang magbayad, o humingi sa doktor ng bagong reseta. Ang TB-DOTS center pa rin ang pangunahing lugar para sa gamutan ng TB.

Puwede kang i-refer ng pribadong doktor sa isang TB-DOTS center para libre ang gamot mo. Tingnan din ang ano ang sakop ng PhilHealth, o mag-book ng tawag sa isang nurse.

Nagagamot ang TB. Ang gamutan ay mga antibiotic na iniinom araw-araw, kadalasan nang mga 6 na buwan sa matatanda, minsan 4 na buwan lang sa mga batang may banayad na TB, at mas matagal para sa TB sa utak, buto o kasukasuan. Ang doktor mo ang pipili ng mga gamot.

Sa unang 2 buwan, 4 na gamot ang iniinom mo, na madalas pinagsama sa iisang tableta, at pagkatapos ay mas kaunti na. Tinitimbang ka ng health worker mo buwan-buwan at inuulit ang sputum test.

Tinutulungan ka ng treatment partner na matapos ang gamutan. Sa ilalim ng DOTS, isang taong sinanay, gaya ng nurse, midwife, barangay health worker o dating pasyente ng TB, ang nakabantay habang iniinom mo ang gamot at nagtatanong kung kumusta ang pakiramdam mo. Sa ilang kaso, gaya ng sa mga bata, puwedeng gawin ito ng isang kapamilyang sinanay.

Huwag kailanman tumigil nang maaga, kahit gumaan na ang pakiramdam mo. Ang pagtigil o paglaktaw ng mga araw ay puwedeng magpabalik sa TB at gawing hindi na tinatablan ng gamot ang mikrobyo.

Mga side effect: hindi delikado ang kulay-orange o pulang ihi dahil sa rifampicin. Sabihin sa health worker mo kung sumasakit ang sikmura, nangangati, masakit ang kasukasuan o parang nasusunog ang mga paa, at huwag tumigil nang kusa. Kapag naninilaw ang mata o balat, may matinding pantal, o lumalabo ang paningin o nahihirapang makilala ang mga kulay, magpatingin sa doktor sa araw ding iyon. Magtanong muna sa doktor bago inumin ang susunod na gamot.

Ang drug-resistant TB ay nangangailangan ng ibang gamot, na ngayon ay kadalasang puro iniinom na gamutan nang mga 6 na buwan sa halip na 2 taon.

Pumayag sa HIV test kapag inalok ka. Kung may HIV at TB ka, puwede mong gamitin nang sabay ang TB-DOTS package at HIV treatment package ng PhilHealth.

Sa bahay ginagamot ang karamihan ng may TB. Para maprotektahan ang sarili mo at ang mga kasama mo sa bahay:

• Inumin ang lahat ng gamot mo kasama ang treatment partner mo. Kapag may nakaligtaan ka, sabihin sa health worker mo.
• Takpan ang bibig kapag umuubo gamit ang tissue o siko, at magsuot ng face mask kapag may kasama, lalo na sa mga unang linggo.
• Iluwa ang plema sa tissue o sa lalagyang may takip, hindi sa lupa, at maghugas ng kamay gamit ang sabon.
• Papasukin ang sariwang hangin. Buksan ang mga bintana at pinto, lalo na sa kuwartong tinutulugan mo, at huwag masyadong dumikit sa ibang tao.
• Huwag munang pumasok sa trabaho o eskuwela sa mga unang linggo, ayon sa payo ng health worker mo, at iwasan ang mataong lugar.
• Kumain nang regular at nakabubusog. Tinitimbang ka ng health worker mo buwan-buwan, at magandang senyales ang pagbigat.
• Tumigil sa paninigarilyo at iwasan ang alak, na puwedeng magpalaki ng tsansa ng side effect sa atay, at panatilihing kontrolado ang diabetes kung mayroon ka nito.
• Ipa-check ang pamilya mo, mas mabuti kung sa unang linggo pa lang ng gamutan mo. Ang ilan, lalo na ang mga batang wala pang 5 taong gulang, ay puwedeng bigyan ng gamot na pumipigil sa TB.

Hindi kailangan ng pamilya ng hiwalay na plato o kutsara. Sapat na ang karaniwang paghuhugas.

Kung nag-aalala o nahihiya ka dahil sa TB, kausapin ang health worker mo o isang dating pasyente ng TB. Puwede ring sagutin ng aming AI symptom guide ang mga tanong mo anumang oras.

• "Namamana ang TB." Ang TB ay dulot ng mikrobyong kumakalat sa hangin. Madalas itong tumatama sa ilang tao sa iisang pamilya dahil matagal silang humihinga ng iisang hangin sa bahay.
• "Ubo lang ito ng naninigarilyo." Ang ubo na 2 linggo o higit pa ay kailangang ipa-TB test, naninigarilyo ka man o hindi. Pinatataas ng paninigarilyo ang panganib ng TB.
• "Nakukuha ang TB sa sobrang pagod, malamig na inumin o pagkabasa sa ulan." Ang TB ay dulot ng mikrobyo sa hangin. Ang kakulangan sa pagkain ay puwedeng magpalaki ng tsansang magka-TB disease, pero hindi ito ang sanhi.
• "Hindi nagagamot ang TB." Nagagamot ito, at libre ang mga gamot sa mga TB-DOTS center. Kapag hindi ginamot, puwedeng ikamatay ang TB.

Hindi kahihiyan ang magka-TB. Ang maagang pagpapa-test ay proteksiyon sa pamilya mo.

• BCG vaccine para sa mga sanggol. Isa ang BCG sa mga libreng bakuna ng sanggol sa mga health center. Pinoprotektahan nito ang mga bata laban sa malulubhang uri ng TB, pero kailangan pa ring magpa-test ang nabakunahang may sintomas ng TB.
• TB preventive treatment. Kung may TB ang kasama mo sa bahay, magtanong tungkol sa gamot na pang-iwas para sa mga kasama sa bahay, at tapusin ang buong gamutan kung bibigyan.
• Buksan ang mga bintana sa bahay, opisina at silid-aralan. Pinakamabilis kumalat ang TB sa sarado at mataong lugar.
• Ipa-check agad ang matagal na ubo, kumain nang sapat, iwasan ang paninigarilyo, at panatilihing kontrolado ang diabetes at HIV.