Sintomas sang TB: mga senyales sang tuberculosis kag diin ang libre nga TB test

Ang tuberculosis (TB) isa ka impeksyon nga tungod sa kagaw nga masami nagaatake sa baga. Ang TB sa baga ginatawag nga pulmonary TB, ukon PTB sa mga health center. Ginatawag man ini nga tisis.

Hinay-hinay nga nagasugod ang mga sintomas sang TB kag mahimo magpabilin nga mahinay sa sulod sang pila ka bulan, gani madamo ang nagadugay sing sobra antes magpatan-aw. Bantayi ang:

• ubo nga nagadugay sang 2 ka semana ukon labaw pa, may plema man ukon wala
• plema nga may bahid sang dugo
• hilanat kag grabe nga pagbalhas sa gab-i
• pagniwang bisan wala ginatinguhaan, ukon wala gana magkaon
• pirme mahuyang ukon kapoy
• sakit sa dughan ukon likod nga indi tungod sa nabanat nga kaunuran
• budlay magginhawa

Ang patakaran sang 2 ka semana. Ginasugiran sang TB program sang DOH ang mga health worker nga i-test ang bisan sin-o nga 15 ka tuig pataas nga 2 ka semana na ukon labaw pa nga nagaubo, bisan ubo lang ang sintomas.

Magpa-check sa bisan ano nga ubo, bisan daw ano kamalip-ot, nga wala sing maathag nga kabangdanan kon may kaupod ka sa balay nga may TB, may HIV, diabetes, kidney failure ukon kanser ka, madugay ka na nagainom sang steroid, ukon tigulang ka na.

Ang iban nga may TB wala sing sintomas pero makalaton gihapon. Nagapa-screen man ang DOH sa mga komunidad gamit ang chest X-ray agod maaga makita ang TB.

Mahimo man maapektuhan sang TB ang mga kulani, tul-an, bukobuko (spine), lutahan, kidney, panit kag utok. Ang mga senyales amo ang bukol sa liog nga hinay-hinay nga nagadaku kag masami indi masakit, sakit sang likod ukon bag-o nga umbok (hump) sa bukobuko, nagahubag nga lutahan, ukon nagahubag nga tiyan. Ang matig-a nga liog, grabe nga sakit sang ulo ukon kalibog mahimo senyales nga nakaabot na ang TB sa utok, kag emergency ini (tan-awa ang san-o magpabulig gilayon).

Ang kabataan masami indi makaubo sang plema. Ang mga health worker masami nagapangita sang indi magnubo sa 3 sini nga mga senyales:

• ubo ukon wheezing (tunog sa dughan kon nagaginhawa) sa sulod sang 2 ka semana ukon labaw pa
• hilanat sa sulod sang 2 ka semana ukon labaw pa nga wala sing iban nga maathag nga kabangdanan
• pagniwang, indi pagbug-at, ukon wala gana magkaon
• impeksyon sa dughan nga indi nagaayo pagkatapos sang 2 ka semana nga antibiotic
• indi makabalik sa kinaandan 2 ka semana pagkatapos sang balatian nga tungod sa virus pareho sang tipdas
• mas kapoy ukon indi gid masyado nagahampang sang sa kinaandan

Kon ang bata may kaupod sa balay nga may TB, bisan isa lang sini nga mga senyales kinahanglan na ipatan-aw sa health center. Tan-awa man ang hilanat sang bata kag lapsag.

Ang TB tungod sa kagaw (bacteria) nga ginatawag nga Mycobacterium tuberculosis. Kon ang tawo nga may TB sa baga nagaubo, nagabahin, nagaluwa ukon nagahambal, ang kagaw nagakadto sa hangin kag naginhawa sang iban.

Pinakamadali nga nagalapta ang TB sa mga tawo nga madugay nga nagapakig-ambit sa pareho nga hangin, pareho sang pamilya sa isa ka balay ukon mga kaupod sa trabaho sa isa ka sarado nga kuwarto. Indi ini nagalapta paagi sa paghikap, paghalok, ukon pagpakig-ambit sang pagkaon, plato, baso ukon kutsara.

Lain ang TB infection sa TB disease. Mga isa sa kada apat ka tawo sa kalibutan ang may dala sang kagaw pero wala nagamasakit (latent TB). Indi sila makalaton. Mga 5 tubtob 10 lang sa kada 100 sa ila ang sa ulihi magkaroon sang TB disease ukon aktibo nga TB, kon kaisa pagkatapos sang pila ka tuig.

Mas posible ang TB disease kon ikaw:

• may kaupod sa balay nga may TB
• may HIV (mga 12 ka pilo nga mas mataas ang risgo), diabetes, ukon mahuyang nga resistensya
• kulang sa timbang, nagapanigarilyo, ukon mabaskog mag-inom sang alak
• bata nga idalom sa 5 ka tuig ukon tigulang na
• nagka-TB sang una kag wala natapos ang pagbulong

Isa ang Pilipinas sa may pinakamadamo nga kaso sang TB sa kalibutan, mga 7 sa kada 100 ka kaso sa bug-os nga kalibutan sang 2024. Sa sina nga tuig, mga 625 sa kada 100,000 ka Pilipino ang nadapuan sang TB, kag nagpabilin ini nga isa sa mga nanguna nga kabangdanan sang kamatayon sa pungsod.

• Sputum test (pagsusi sang plema). Iubo mo ang plema halin sa kadalumon sang imo baga sa gamay nga sudlanan. Ginasusi ini sa microscope ukon gamit ang rapid molecular test pareho sang Xpert (GeneXpert), nga nagapakita man kon ang kagaw indi na madutlan sang rifampicin, isa sa mga nanguna nga bulong sa TB. Ang rapid test makahatag sang una nga resulta sa sulod sang 2 ka adlaw.
• Chest X-ray. Mapakita sini ang mga pagbag-o sa baga nga daw TB. Nagagamit na subong ang DOH sang portable nga X-ray machine nga may bulig sang AI agod ma-screen ang mga tawo nga mas malapit sa ila komunidad. Indi bastante ang X-ray lang para makumpirma ang TB, gani masami ginasundan ini sang sputum test.
• TB skin test ukon blood test. Ginapakita sini kon nalatnan ka sang una, pero indi kon may TB disease ka. Masami ginagamit ini sa mga tawo nga mataas ang risgo, pareho sang kabataan nga may kaupod sa balay nga may TB.

Paano maghatag sang maayo nga sample sang plema:

1. Magmumog sang tubig lang, kag magkadto sa abyerto kag mahangin nga lugar nga malayo sa iban nga tawo.
2. Mag-ginhawa sing madalom, pugngi sing makadali, kag hinay-hinay nga iginhawa pagwa. Himua ini sang 3 ka beses.
3. Pagkatapos sang ikatlo nga ginhawa, mag-ubo sing mabaskog agod magguwa ang plema halin sa kadalumon sang imo dughan.
4. Iluwa ini sa sudlanan kag takpi sing hugot ang tabon.

Indi maayo nga sample ang laway ukon sip-on, pero ang plema nga may bahid sang dugo mahimo i-test. Mahimo pangayuan ka sang ikaduha nga sample.

Magsugod sa imo barangay health station, rural health unit (RHU) ukon city health center. Silingon nga 2 ka semana na ukon labaw pa ang imo ubo. I-test ka nila ukon ipadala sa isa ka TB-DOTS center. Mangita sang health center nga malapit sa imo.

Ano ang libre. Ang mga pasilidad pangpanglawas sang gobyerno nagahatag sang libre nga sputum test kag bulong sa TB sa idalom sang TB program sang DOH. Ginabulong man sang gobyerno ang drug-resistant TB, sa espesyal nga mga treatment center nga diin ka mahimo i-refer sang imo TB-DOTS center.

PhilHealth TB-DOTS package. Para sa TB nga nadutlan sang kinaandan nga bulong, ginabayaran sang PhilHealth ang mga accredited nga TB-DOTS center, publiko man ukon pribado, para sa outpatient nga TB test, check-up, bulong kag counseling sang mga hamtong kag kabataan.

PhilHealth YAKAP. Ang YAKAP (anay Konsulta) nagasakop sang chest X-ray sa mga lab test sini. Kon naka-register ka sa isa ka YAKAP clinic, mahimo mag-order sang X-ray ang imo YAKAP doctor kon kinahanglan mo. Suno sa PhilHealth sang tunga-tunga sang 2025, ang pribado nga YAKAP clinic mahimo magsukot sang tubtob ₱900 kada tuig. Tan-awa ang amon giya sa PhilHealth YAKAP.

Bag-o nga benepisyo sugod Nobyembre 1, 2026: bulong sa TB paagi sa GAMOT. Ang mga miyembro kag dependent nga kumpirmado nga may TB nga nadutlan sang kinaandan nga bulong (drug-susceptible TB) makakuha man sang nanguna nga mga bulong sa TB sa mga accredited nga GAMOT pharmacy paagi sa reseta sang YAKAP doctor, tubtob isa ka bulan nga suplay kada kuha. Indi ini nagabuhin sa ₱20,000 nga tinuig nga GAMOT medicine benefit. Kuhaa ini sa sulod sang 2 ka adlaw halin sa petsa sang reseta. Kon maglampas, kinahanglan ka na magbayad, ukon mangayo sa imo doktor sang bag-o nga reseta. Ang TB-DOTS center gihapon ang nanguna nga lugar para sa pag-atipan sang TB.

Ang pribado nga doktor makahimo mag-refer sa imo sa TB-DOTS center agod libre ang imo bulong. Tan-awa man ang ano ang ginasakop sang PhilHealth, ukon mag-book sang tawag sa nurse.

Mabulong ang TB. Ang pagbulong amo ang antibiotic nga ginainom adlaw-adlaw, masami mga 6 ka bulan sa mga hamtong, kon kaisa 4 ka bulan lang sa kabataan nga mahinay ang TB, kag mas madugay para sa TB sa utok, tul-an ukon lutahan. Ang imo doktor ang magapili sang mga bulong.

Sa una nga 2 ka bulan, 4 ka bulong ang imo ginainom, nga masami gintipon sa isa ka tableta, kag pagkatapos mas diutay na. Ginatimbang ka sang imo health worker kada bulan kag ginaliwat ang sputum test.

Ang treatment partner nagabulig sa imo nga matapos. Sa idalom sang DOTS, isa ka tawo nga nahanas, pareho sang nurse, midwife, barangay health worker ukon anay pasyente sang TB, ang nagatan-aw samtang ginainom mo ang bulong kag nagapamangkot kon kamusta ang imo pamatyag. Sa pila ka kaso, pareho sa kabataan, mahimo ini himuon sang nahanas nga miyembro sang pamilya.

Indi gid pag-untati sing maaga, bisan maayo na ang imo pamatyag. Ang pag-untat ukon paglaktaw sang mga adlaw mahimo magbalik sang TB kag himuon ang kagaw nga indi na madutlan sang bulong.

Mga side effect: indi makahalit ang kolor orange ukon pula nga ihi tungod sa rifampicin. Silingi ang imo health worker kon masakit ang tiyan, nagakatol, masakit ang lutahan ukon daw ginasunog ang mga tiil, kag indi pag-untati sa imo kaugalingon. Ang pagdalag sang mata ukon panit, grabe nga pula-pula, ukon paglabo sang panulok ukon budlay makilala ang mga kolor kinahanglan ipatan-aw sa doktor sa amo man nga adlaw. Pamangkota ang doktor antes mo inumon ang masunod nga bulong.

Ang drug-resistant TB nagakinahanglan sang iban nga bulong, nga subong masami puro ginainom nga pagbulong sa sulod sang mga 6 ka bulan imbes 2 ka tuig.

Mag-uyon sa HIV test kon ginatanyag ini. Kon may HIV kag TB ka, ginatugutan ka sang PhilHealth nga gamiton dungan ang TB-DOTS kag HIV treatment package sini.

Ang kalabanan sang may TB ginabulong sa balay. Agod maprotektahan ang imo kaugalingon kag ang imo panimalay:

• Inuma ang tanan nga bulong upod ang imo treatment partner. Kon may nalipatan ka, silingi ang imo health worker.
• Taboni ang imo ubo sang tissue ukon siko, kag magsuksok sang face mask kon may kaupod, labi na sa una nga mga semana.
• Iluwa ang plema sa tissue ukon sa sudlanan nga may tabon, indi sa duta, kag manghinaw sang kamot nga may habon.
• Pasudla ang presko nga hangin. Buksi ang mga bintana kag puertahan, labi na sa kuwarto nga imo ginatulugan, kag indi magpalapit sing sobra sa iban.
• Indi anay magsulod sa trabaho ukon eskwelahan sa una nga pila ka semana, suno sa laygay sang imo health worker, kag likawi ang mga lugar nga madamo sing tawo.
• Magkaon sing regular kag makabusog nga pagkaon. Ginatimbang ka sang imo health worker kada bulan, kag maayo nga senyales ang pagbug-at.
• Untati ang pagpanigarilyo kag likawi ang alak, nga mahimo magpataas sang posibilidad sang side effect sa atay, kag kontrola ang diabetes kon may ara ka sini.
• Ipa-check ang imo pamilya, mas maayo kon sa una nga semana sang imo pagbulong. Ang iban, labi na ang kabataan nga idalom sa 5 ka tuig, mahimo hatagan sang bulong nga nagapugong sang TB.

Indi kinahanglan sang pamilya ang lain nga plato ukon kutsara. Bastante na ang kinaandan nga paghugas.

Kon nagahatag ang TB sang kabalaka ukon kahuya, magpakighambal sa imo health worker ukon sa anay pasyente sang TB. Ang amon AI symptom guide makasabat man sang imo mga pamangkot bisan ano nga oras.

• "Ginapanubli ang TB sa pamilya" (namamana). Ang TB tungod sa kagaw nga nagalapta paagi sa hangin. Masami ini nagaapekto sa pila ka tawo sa isa ka pamilya kay madugay sila nga nagaginhawa sang pareho nga hangin sa balay.
• "Ubo lang ini sang nagapanigarilyo." Ang ubo nga 2 ka semana ukon labaw pa kinahanglan sang TB test, nagapanigarilyo ka man ukon indi. Ginapataas sang pagpanigarilyo ang risgo sa TB.
• "Ang TB halin sa sobra nga pagpangabudlay, bugnaw nga ilimnon ukon pagkaulanan." Ang TB tungod sa kagaw sa hangin. Ang kulang nga pagkaon mahimo magpataas sang posibilidad sang TB disease, pero indi ini ang kabangdanan.
• "Indi mabulong ang TB." Mabulong ini, kag libre ang mga bulong sa mga TB-DOTS center. Kon indi pagbulngon, mahimo makapatay ang TB.

Indi kahuy-anan ang magka-TB. Ang maaga nga pagpa-test nagaprotektar sa imo pamilya.

• BCG vaccine para sa mga lapsag. Ang BCG isa sa mga libre nga bakuna sang lapsag sa mga health center. Ginaprotektahan sini ang kabataan batok sa grabe nga klase sang TB, pero ang nabakunahan nga may sintomas sang TB kinahanglan gihapon magpa-test.
• TB preventive treatment. Kon may TB ang kaupod mo sa balay, mamangkot parte sa bulong nga pangpugong para sa imo panimalay, kag tapusa ang bug-os nga pagbulong kon hatagan.
• Buksi ang mga bintana sa balay, opisina kag classroom. Pinakamadali nga nagalapta ang TB sa sarado kag madamo sing tawo nga lugar.
• Ipa-check sing maaga ang madugay nga ubo, magkaon sing bastante, likawi ang pagpanigarilyo, kag kontrola ang diabetes kag HIV.