Sintomas ng pneumonia (pulmonya) sa adults at nakatatanda: kailan magpatingin sa doktor

Ang pneumonia, o pulmonya, ay impeksiyon na nagpapamaga sa baga. Nasa loob ng baga ang milyon-milyong maliliit na supot ng hangin (air sacs). Kapag may pneumonia, napupuno ang mga supot na ito ng likido at nana, kaya masakit huminga at mas kaunting oxygen ang nakararating sa dugo.

Puwedeng banayad o napakalubha ang pneumonia. Gumagaling ang karamihan ng adults kapag tama ang alaga. Puwedeng lumubha ang sakit ng nakatatanda at ng may sakit sa puso o baga, at baka kailanganin nilang maospital. Para sa adults at nakatatanda ang gabay na ito. Para sa maliliit na bata, tingnan ang aming gabay sa lagnat ng bata.

Puwedeng biglaan ang simula ng sintomas ng pneumonia, o dahan-dahan sa loob ng ilang araw. Ang pinakakaraniwan ay:

• Ubo, kadalasang may dilaw, berde o kulay-kalawang na plema, minsan may bahid ng dugo
• Lagnat at matinding panginginig. Puwedeng mababa o mataas ang lagnat.
• Hirap huminga o kinakapos ng hininga. Sa simula, baka mapansin mo lang ito kapag umaakyat ka ng hagdan.
• Pananakit ng dibdib na matalas o parang tinutusok, at lumalala kapag humihinga nang malalim o umuubo

Puwede ka ring makaramdam ng sobrang pagod, mawalan ng ganang kumain, pagpawisan nang husto, magkaroon ng pananakit ng katawan o ulo, humuni ang dibdib (wheezing), o mabilis huminga kahit nagpapahinga.

Kadalasang sumusunod ang pneumonia sa sipon o trangkaso at puwedeng mapagkamalang ganoon lang sa simula, kaya madali itong hindi mapansin. Magpatingin kung ayaw mawala ang lagnat, lalong humihirap ang paghinga, nagsimulang sumakit ang dibdib mo, o gumagaling ka na sa sipon o trangkaso pero bigla kang lumala.

Mas delikado ang pneumonia pagdating ng 65 pataas, at puwedeng iba ang mga senyales. Dapat bantayang mabuti ng pamilya:

• Karaniwan ang bagong pagkalito. Baka hindi alam ni Lola o Lolo kung nasaan siya, kakaiba ang pananalita niya, o sobrang antukin siya.
• Baka ayaw na niyang kumain at mukhang sobrang hina at pagod.
• Baka banayad lang ang lagnat niya, wala talagang lagnat, o mas mababa pa sa normal ang temperatura niya.

Kapag biglang nalito, dalhin agad sa emergency room. Dapat ipatingin nang maaga ang nakatatandang may diabetes, sakit sa puso, baga, bato o atay, o na-stroke na, kahit mukhang banayad ang sintomas.

Ang mga hirap lumunok, halimbawa pagkatapos ma-stroke, ay puwedeng magkaroon ng aspiration pneumonia. Napupunta sa baga sa halip na sa sikmura ang pagkain, inumin, laway o suka. Bantayan ang bagong hirap sa paglunok, mabaho o madilim na plema, lagnat, at problema sa paghinga.

Maraming impeksiyon sa baga ang nagsisimula sa ubo at lagnat. Baka kailanganin ng doktor ng check-up at chest X-ray para malaman kung alin.

• Sipon (common cold): dahan-dahan ang simula, may tumutulo o baradong ilong, pagbahing, masakit na lalamunan at banayad na ubo. Kaya pa ng karamihan ang karaniwang gawain. Tingnan ang aming gabay sa sipon.
• Trangkaso (flu): dumarating sa loob ng ilang oras, may biglaang mataas na lagnat, pananakit ng katawan, sobrang pagod at tuyong ubo. Puwedeng humantong sa pneumonia ang trangkaso. Tingnan ang aming gabay sa sintomas ng trangkaso.
• Pneumonia: lagnat na ayaw mawala, hirap huminga, mabilis na paghinga, o pananakit ng dibdib kapag humihinga.
• Tuberculosis (TB): ubo na 2 linggo o higit pa. Itinuturing ng TB program ng Pilipinas na posibleng TB ang ganito katagal na ubo, lalo na kung may lagnat, pagpapawis sa gabi, pagbaba ng timbang o dugo sa plema, kaya magpa-TB check sa health center. Tingnan ang aming gabay sa sintomas ng TB.

Hindi sigurado? Magtanong sa aming symptoms helper o magpatingin sa health worker.

Mikrobyo ang sanhi ng pneumonia. Sa adults, bacteria ang pinakakaraniwang sanhi, lalo na ang pneumococcus (Streptococcus pneumoniae). Puwede rin itong dulot ng virus gaya ng trangkaso, RSV at ng virus ng COVID-19. Bihira ang pneumonia mula sa fungus, at kadalasang tumatama ito sa mga mahina ang immune system.

Puwedeng bumaba sa baga ang mikrobyo mula sa ilong at lalamunan, o malanghap mo ito mula sa ubo o bahing ng ibang tao. Kadalasang kumakapit ang bacteria pagkatapos ng sipon o trangkaso.

Mas malamang magka-pneumonia o lumubha dahil dito ang:

• Adults na 65 pataas, at mga batang 2 taon pababa
• Naninigarilyo, malakas uminom ng alak, o kulang sa kain
• May COPD, hika (asthma) o iba pang sakit sa baga
• May diabetes, heart failure, o sakit sa bato o atay
• Mahina ang immune system, halimbawa dahil sa HIV o gamutan sa kanser
• Na-stroke na o hirap umubo o lumunok
• Nakalalanghap ng usok o singaw (fumes), kasama ang usok mula sa pagluluto gamit ang kahoy o uling sa loob ng bahay

Tatanungin ka ng doktor o nurse tungkol sa sintomas mo at pakikinggan ang dibdib mo gamit ang stethoscope. Puwedeng senyales ng pneumonia ang tunog na parang kumakaluskos (crackles). Baka bilangin din nila ang paghinga mo, kunin ang blood pressure mo, at ikabit sa daliri mo ang pulse oximeter para sukatin ang oxygen sa dugo mo. Chest X-ray ang pangunahing test. Puwedeng idagdag ang blood test gaya ng CBC (complete blood count).

Pagkatapos, titimbangin ng doktor kung gaano kalubha, batay sa pagkalito, mabilis na paghinga, mababang blood pressure, mababang oxygen, edad na 65 pataas, at iba mo pang sakit. Ginagamit ng mga patakaran ng PhilHealth ang low, moderate at high risk na grupo ng Philippine guidelines para sa mga doktor:

• Low risk: kadalasang puwedeng gamutin sa bahay gamit ang iniinom na antibiotic, at may follow-up check
• Moderate risk: kadalasang kailangang ma-admit sa ospital
• High risk: malubha at kailangan agad ng alaga sa ospital

Ginagamot ng antibiotic ang pneumonia na dulot ng bacteria. Marami sa adults ang puwedeng uminom nito sa bahay. Kasama sa GAMOT list ng PhilHealth ang mga antibiotic na ginagamit sa low-risk na pneumonia, gaya ng amoxicillin, azithromycin at clarithromycin, pero doktor lang ang makapipili ng tamang gamot at dose para sa iyo.

• Inumin ang bawat dose at ubusin ang buong kurso, kahit gumaan na ang pakiramdam mo. Kapag huminto nang maaga, puwedeng bumalik ang impeksiyon.
• Huwag gumamit ng tirang antibiotic o antibiotic ng iba.
• Kung hindi gumaan ang pakiramdam mo sa loob ng 2 hanggang 3 araw, kontakin ulit ang doktor mo.

Hindi gumagaling sa antibiotic ang pneumonia na dulot ng virus. Kadalasang banayad ito at nawawala sa loob ng ilang linggo. Minsan nagbibigay ang doktor ng antiviral na gamot, halimbawa para sa trangkaso.

Sa ospital, puwede kang bigyan ng antibiotic at fluids sa ugat (suwero o IV), oxygen, at gamutan para sa paghinga. Mas malamang kang ma-admit kung 65 ka pataas, may iba kang malubhang sakit, sobrang hirap kang huminga, hindi ka makakain o makainom, o hindi ka gumagaling sa bahay.

Kung sinabi ng doktor mo na puwede kang magpagaling sa bahay:

• Magpahinga hanggang gumaan ang pakiramdam mo. Hayaang tumulong ang pamilya sa gawaing-bahay.
• Uminom ng maraming likido gaya ng tubig, juice, sabaw o matabang na tsaa, maliban kung sinabi ng doktor mo na limitahan ang inumin. Iwasan ang alak.
• Para sa lagnat o pananakit ng dibdib, puwede kang gumamit ng paracetamol, o ibuprofen kung sinabi ng doktor mo na ligtas ito para sa iyo. Sundin ang label.
• Huwag uminom ng gamot sa ubo maliban kung sinabi ng doktor. Nakatutulong ang pag-ubo para malinis ang baga.
• Pinalalambot ng maligamgam at mamasa-masang hangin ang malagkit na plema. Subukang humawak ng maligamgam at basang tuwalya nang maluwag malapit sa ilong at bibig mo.
• Huminga nang ilang beses nang dahan-dahan at malalim bawat oras habang gising.
• Huwag manigarilyo, at panatilihing walang usok ang bahay.
• Takpan ang bibig kapag umuubo o bumabahing at madalas maghugas ng kamay gamit ang sabon.

Para sa nakatatandang kapamilya, silipin sila nang madalas, tulungan silang uminom, paupuin sila kapag kumakain, at bantayan kung nalilito sila o bumibilis ang paghinga nila.

Maraming gumagaan ang pakiramdam sa loob ng 2 hanggang 4 na linggo, pero depende ito sa kung gaano kalubha ang sakit mo. Kapag nasimulan na ang gamutan, dapat tuloy-tuloy ang paggaling mo. Ayon sa NICE, ang ahensiya sa UK na gumagawa ng clinical guidelines, ito ang maaasahan ng karamihan ng adults:

• Pagsapit ng 1 linggo: wala nang lagnat
• Pagsapit ng 4 na linggo: bumaba na nang husto ang pananakit ng dibdib at plema
• Pagsapit ng 6 na linggo: bumaba na nang husto ang ubo at hirap sa paghinga
• Pagsapit ng 3 buwan: wala na ang karamihan ng sintomas, pero baka pagod ka pa rin
• Pagsapit ng 6 na buwan: balik na sa normal

Kadalasang mas matagal gumaling ang nakatatanda at ang mga naging malubha. Bumalik sa doktor kung mabilis kang lumala, hindi gumaan ang pakiramdam mo pagkatapos ng 2 hanggang 3 araw ng antibiotic, o bumalik ang lagnat. Pagkatapos ma-ospital, tanungin ang doktor mo kung kailangan mo ng isa pang chest X-ray mga 6 na linggo pagkatapos, lalo na kung naninigarilyo ka, lampas 50 ka na, o may sintomas ka pa.

• "Natuyuan ng pawis" o "nabasa ng ulan." Marami sa atin ang lumaking naririnig na nagdudulot ng pulmonya ang pawis na natuyo sa likod, o ang pagkabasa sa ulan. Mikrobyo ang sanhi ng pneumonia. Magandang ugali pa rin ang tuyong damit, pero hindi ito ang sanhi o ang lunas.
• "Ubo lang 'yan." Hindi "ubo lang" ang ubo na may lagnat, pananakit ng dibdib o hirap huminga, lalo na sa nakatatanda.
• Pagbili ng antibiotic nang walang check-up. Resetang gamot ang antibiotic. Kapag mali ang gamot o kulang ang kurso, puwedeng hindi gumaling ang impeksiyon, at natutulungan pa nitong maging resistant ang mikrobyo.
• Lagundi, salabat at suob. Nakagiginhawa sa lalamunan ang maligamgam na inumin, at pinalalambot ng maligamgam at mamasa-masang hangin ang plema. Herbal na gamot sa ubo ang lagundi, kaya magtanong muna sa doktor mo. Wala sa mga ito ang pumapatay sa mikrobyong sanhi ng pneumonia. Puwedeng makapaso ang singaw ng mainit na tubig: huwag kailanman pasuobin ang mga bata.
• Binat. Ang paglala pagkatapos mong magsimulang gumaling ay warning sign, hindi bagay na itutulog mo lang. Magpatingin sa doktor.

Barangay health station o RHU. Matitingnan ka sa health center at maire-refer sa ospital kung kailangan. Hanapin ang pinakamalapit gamit ang aming care finder.

PhilHealth YAKAP. Sa ilalim ng mga patakaran ng PhilHealth para sa 2025 at 2026, nagbibigay ang YAKAP ng libreng check-up, ng lab test na ipinag-uutos ng YAKAP doctor mo, at ng mga gamot sa GAMOT list hanggang ₱20,000 bawat tao kada taon, mula sa accredited na GAMOT pharmacy. Kasama sa GAMOT list ang mga antibiotic na ginagamit sa low-risk na pneumonia, at dapat ibigay ang antibiotic nang buong kurso ayon sa reseta. Puwedeng maningil ang pribadong YAKAP clinic ng hanggang ₱900 bawat tao kada taon. Kailangan mo munang magparehistro sa isang YAKAP clinic. Tingnan ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP.

Pagka-admit sa ospital. Nagbabayad ang PhilHealth sa ospital ng takdang halaga (case rate) na kasama na ang professional fee ng mga doktor. Sa pinakabagong listahan ng case rate na nakita namin (Circular 2024-0037, sinuri noong Nobyembre 2026), ₱29,250 ito para sa moderate-risk na pneumonia at ₱90,100 para sa high-risk na pneumonia.

• Sa ward o basic room, dapat walang co-payment. Puwedeng singilin ang pribadong kuwarto, mga dagdag na serbisyo, gamot na wala sa national formulary, o kung ikaw ang pumili ng doktor mo.
• No balance billing: sakop ayon sa mga patakaran ng PhilHealth noong 2020 ang indigent, sponsored, senior citizen at lifetime member.
• Sakop ang mga senior citizen na 60 pataas. Ipakita ang senior citizen ID mo sa ospital.
• Sa emergency room, kung ginamot ka at pinauwi sa loob ng 24 oras, ang Outpatient Emergency Care Benefit ng PhilHealth ang gagamitin. Kung na-admit ka, ang case rate ng pneumonia ang gagamitin. Ayon sa batas, bawal humingi ang ospital ng deposit bago magbigay ng emergency na lunas.

Kung hindi mo pa rin kayang magbayad, itanong kung may Malasakit Center ang ospital. Tingnan ang aming gabay sa Malasakit Center at ano ang sagot ng PhilHealth.

Nagpoprotekta ang mga bakuna laban sa karaniwang sanhi ng pneumonia:

• Pneumococcal vaccine ("pneumonia vaccine"), lalo na para sa nakatatanda at may pangmatagalang sakit
• Flu vaccine taon-taon, dahil madalas humantong sa pneumonia ang trangkaso
• COVID-19 vaccine para sa mas nanganganib

Itanong sa barangay health station o RHU kung may libreng pneumococcal at flu vaccine sila para sa senior citizen.

Mga pang-araw-araw na gawi:

• Tumigil sa paninigarilyo. Pinahihina ng paninigarilyo ang depensa ng baga.
• Maghugas ng kamay gamit ang sabon, at mag-mask kapag may ubo ka.
• Bawasan ang usok sa loob ng bahay sa pagluluto gamit ang mas malinis na panggatong o sa lugar na maaliwalas at may daloy ng hangin.
• Panatilihing kontrolado ang diabetes, sakit sa puso at baga sa regular na check-up.
• Para sa kapamilyang hirap lumunok, paupuin sila nang tuwid kapag kumakain at umiinom, pakainin nang dahan-dahan, at magtanong sa doktor tungkol sa ligtas na pagpapakain.