Sore eyes (conjunctivitis): sintomas, tambal sa balay ug kanus-a magpatan-aw sa doktor

Ang sore eyes mao ang tawag sa kadaghanang Pilipino sa conjunctivitis, nga nailhan usab nga pink eye. Ang conjunctiva mao ang nipis ug tin-aw nga lamad ibabaw sa puti sa mata ug sa sulod sa tabon sa mata (eyelids). Kon kini mohubag o ma-irritate, mahimong pink o pula ang mata.

Usa kini sa labing kasagarang problema sa mata sa bata ug dagko. Kadaghanan sa kaso mamaayo ra bisan walay tambal, ug kadaghanan sa tawo hingpit nga mamaayo. Gilista sa PhilHealth ang sore eyes sa mga kasagarang sakit panahon sa ting-init ug ting-uga.

• pink o pula nga mata, kasagaran ang duha ka mata
• morag naay balas sa mata
• hapdos o katol
• nagluha ang mata
• puti, dalag o berde nga muta
• mamala ang muta sa pilok, mao nga mahimong mapilit ang mata inigmata nimo sa buntag
• hubag nga tabon sa mata

Ang uban adunay gamay nga paglubog sa panan-aw nga moklaro kon pahiran ang muta, o gamay nga bukol sa atubangan sa dalunggan. Ang sore eyes gikan sa virus kasagaran mouban sa sip-on o sakit sa tutunlan.

Ang sakit sa mata, lubog nga panan-aw nga dili moklaro bisan mopilok o pahiran ang mata, sakit kon hayag, o pula nga mata human maigo o masamad ang mata mahimong timailhan sa mas seryoso nga problema sa mata. Basaha ang Kon ang pula nga mata dili lang sore eyes.

Kasagaran magkaparehas ang hitsura sa mga klase niini, mao nga lisod sila mailhan sa balay.

• Viral (gikan sa virus). Ang labing kasagaran nga klase, kasagaran gikan sa virus nga gitawag og adenovirus. Pula, nagluha ug morag naay balas ang mata. Dali kaayo kining makatakod.
• Bacterial (gikan sa bacteria). Kasagaran adunay baga ug pilit nga dalag o berde nga muta, ug mamala ang muta sa pilok inigbuntag. Dali usab kining makatakod.
• Allergic (tungod sa allergy). Gikan sa abog, dust mites, agup-op, pollen o balhibo sa hayop. Katol kaayo, pula ug nagluha ang mata, ug kasagaran hubag ang tabon sa mata inigbuntag. Dili makatakod kini nga klase.
• Mga irritant. Aso, abog, chlorine sa swimming pool, makeup, o contact lens ug lens solution. Kasagaran hinay ra, ug mawala kon wala na ang hinungdan.

Mas talagsa, ang conjunctivitis gikan sa sexually transmitted infection (STI) sama sa chlamydia o gonorrhea. Mas dugay kini mamaayo ug kinahanglan og doktor.

Oo, dali kaayong makatakod ang sore eyes gikan sa virus o bacteria, kasagaran sa tibuok panimalay o classroom. Dili makatakod ang sore eyes tungod sa allergy o irritant.

Ang kagaw anaa sa luha ug muta. Mokatap kini kon makaabot ang luha o muta sa kamot, tualya, unlan, makeup o eye drops, ug unya sa mata sa laing tawo. Ang mata nga pula ug morag naay balas, o adunay pilit nga muta, kasagaran makatakod. Hangtod dili pa maayo ang imong mata, hugasi kanunay ang imong kamot ug likayi kutob sa mahimo ang suod nga pagduol sa uban.

Eskwelahan ug trabaho. Matod sa health advice sa UK, dili nimo kinahanglan magpabilin sa balay gawas kon grabe kaayo ang imong pamati. Basin adunay kaugalingong lagda ang imong eskwelahan o trabahoan, ilabi na kon adunay outbreak, mao nga pangutana.

Kadaghanan sa sore eyes mamaayo bisan walay tambal. Ang viral nga sore eyes kasagaran mawala sa 1 ngadto sa 2 ka semana, usahay 3 ka semana o labaw pa. Ang bacterial nga sore eyes kasagaran mo-arang-arang sa 2 ngadto sa 5 ka adlaw, apan mahimong moabot og 2 ka semana una kini hingpit nga mawala. Dili makatabang ang antibiotic sa viral nga sore eyes.

Aron mohupay ang imong pamati:

1. Panghugas sa kamot gamit ang sabon ug tubig sa dili pa ug human hikapa ang mata.
2. Limpyohi ang namala nga muta. Pabukala ang tubig ug pabugnawa. Basaa ang limpyo nga gapas (cotton pad) ug hinay-hinay nga pahiri ang pilok. Gamit og bag-ong gapas sa matag mata.
3. Gamit og bugnaw nga compress. Ibutang ang limpyo, bugnaw ug basa nga face towel sa nakapiyong nga mata sulod sa pipila ka minuto aron mokunhod ang hubag ug katol. Gamit og limpyo nga face towel matag higayon.
4. Sulayi ang artificial tears, lubricating eye drops gikan sa botika, para sa pagkauga ug pamati nga morag naay balas.
5. Ayaw kusokusoa ang mata.
6. Ayaw sa una pagsul-ob og contact lens hangtod maayo na ang mata, ug ilabay ang lens, case ug solution nga imong gigamit.
7. Para sa allergic nga sore eyes, likayi ang hinungdan niini, sama sa abog o balhibo sa binuhi nga hayop, ug pangutana sa pharmacist bahin sa tambal sa allergy.

Wala pa gihapon mo-arang-arang human sa pipila ka adlaw, o nagkagrabe? Magpatan-aw sa doktor. Dili sigurado? Sulayi ang among libre nga AI symptoms guide.

• Ang artificial tears (lubricating drops) maoy hinay ug unang kapilian. Makahupay kini sa pagkauga ug pamati nga morag naay balas, bisan unsa pa ang hinungdan.
• Tambal sa allergy. Ang antihistamine nga eye drops o tableta makahupay sa katol nga mata tungod sa allergy, apan usahay makapauga kini sa mata; ang ubang drops kinahanglan og reseta. Ang decongestant ("anti-redness") drops makapaputi sa hitsura sa mata, apan ayaw kini gamita labaw sa 5 ka adlaw nga sunod-sunod, kay mahimong mobalik ang kapula nga mas grabe pa.
• Ang antibiotic nga drops o ointment para lang sa bacterial nga sore eyes ug kinahanglan og reseta sa doktor. Ang bacterial nga sore eyes kasagaran mamaayo bisan wala kini, mao nga pangutan-a ang imong doktor kon kinahanglan ba nimo kini.
• Ang steroid eye drops (sama sa prednisolone o dexamethasone, apil ang drops nga may sagol nga steroid ug antibiotic) mga tambal nga kinahanglan og reseta. Ayaw gyud kini gamita sa imong kaugalingon o tungod kay mitalab kini sa laing tawo. Mahimong dili kini angay kon may impeksyon ang mata, ug kon gamiton og pipila ka semana, makapataas kini sa presyon sa sulod sa mata, nga mahimong mosangpot sa glaucoma, ug mahimong hinungdan sa katarata (paglubog sa lente sa mata). Sa dili pa gamiton ang steroid drops para sa sore eyes, kinahanglan sukdon sa eye doctor ang presyon sa mata ug susihon ang mata gamit ang espesyal nga microscope. Kon dili ka sigurado kon may steroid ba ang usa ka drops, pangutana sa pharmacist.

Luwas nga batasan sa bisan unsang eye drops:

• Ayaw gyud pagpahulam o panghulam og eye drops, o gamita ang drops nga gireseta sa uban.
• Ayaw itugot nga motandog ang tumoy sa botelya sa imong mata, pilok o tudlo.
• Ayaw pagtulo og drops samtang nagsul-ob og contact lens.
• Palit sa lisensyado nga botika, dili sa mga nagbaligya sa sidewalk o sa wala mailhi nga online shop.

Ang mga tambal sa pamilya gikan sa maayong tuyo, apan ang labing luwas nga lagda: limpyo nga tubig, artificial tears, o tambal gikan sa doktor o pharmacist lang ang ibutang sa mata.

• Gatas sa inahan o ihi. Ang uban gitudloan nga makaayo kini sa sore eyes. Walay bisan usa sa mga health guidance nga among gisusi nga naglista niini isip tambal. Hinuon, limpyohi ang mata gamit ang tubig nga gipabukal ug gipabugnaw, ug ayaw itugot nga ang tambal sa balay makapalangan sa pagpadoktor sa bata nga pilit ang mata.
• Dahon, duga sa tanom o ubang sinagol. Bisan unsa nga dili gihimo para sa mata mahimong makahapdos, mas makairita niini o makadala og bag-ong kagaw.
• "Matakdan ka kon motan-aw ka sa tawo nga may sore eyes." Matod sa health guidance, mokatap ang kagaw pinaagi sa luha ug muta sa kamot ug sa mga butang nga gihulam-hulaman, mao nga mas makapanalipod kanimo ang paghugas sa kamot kaysa paglikay sa pagtan-aw.

Ang mga bata kasagaran matakdan og sore eyes sa eskwelahan ug madala nila kini sa balay. Hugasi kanunay ang ilang kamot, ilahi ang ilang tualya ug unlan, ug limpyohi ang ilang mata gamit ang gipabukal ug gipabugnaw nga tubig ug bag-ong gapas sa matag mata.

Ang bag-ong natawo nga bata kinahanglan madala sa doktor sa samang adlaw. Ang sore eyes sa unang mga semana sa kinabuhi mahimong seryoso. Mahimong gikan kini sa kagaw nga napasa sa inahan samtang nanganak, apil ang kagaw gikan sa STI. Kon ubos pa sa 1 ka bulan ang imong masuso ug pula, pilit o hubag ang iyang mata, o adunay bisan unsang muta, padoktora karong adlawa. Ang nabarahan nga agianan sa luha (blocked tear duct) mahimo usab nga hinungdan sa pilit nga mata sa masuso; mailhan sa doktor ang kalainan.

Ang bata nga ubos sa 2 ka tuig nga adunay pula nga mata kinahanglan usab ipatan-aw sa doktor, ug ayaw siya butangi og bisan unsang eye drops hangtod masusi siya sa doktor.

Ang ubang problema sa mata morag sore eyes sa sinugdanan apan makadaot sa panan-aw. Ang mga timailhan anaa sa pula nga kahon niini nga page; kon makita nimo ang bisan usa niini, adto dayon sa emergency room, ug ayaw ikaw ang magmaneho.

Kemikal sa mata (sama sa bleach, panglimpyo sa balay o apog): hugasi dayon gamit ang hinay nga agas sa bugnaw ug limpyo nga tubig gikan sa gripo sulod sa labing menos 15 ka minuto. Ablihi ang tabon sa mata ug ikiling ang ulo aron mas ubos ang nasudlan nga mata. Kon wala mahugasan pagawas ang contact lens, sulayi kini pagkuha human sa paghugas. Unya adto sa emergency room.

May nasangit o nasulod sa mata: ayaw kusokusoa ang mata o sulayi pagbira ang butang. Taboni nga luag ang duha ka mata ug patabang dayon. Ang gagmay nga puling sama sa balas o pilok kasagaran mogawas sa pagpilok, luha o limpyo nga tubig.

• Hugasi kanunay ang imong kamot gamit ang sabon ug tubig, ilabi na human hikapa ang mata o tabangi ang usa ka tawo sa pagtulo og eye drops. Gamit og hand sanitizer nga may alcohol kon walay sabon.
• Ayaw hikap-hikapa ang imong mata.
• Ayaw pagpahulam o panghulam og tualya, face towel, panyo, unlan, makeup, antipara o eye drops.
• Ilisi kanunay ang punda sa unlan, ug labhi sa init nga tubig ug sabon panlaba ang tualya ug face towel samtang adunay may sore eyes sa balay.
• Ilabay ang eye makeup nga imong gigamit samtang nag-sore eyes ka.
• Atimana ang contact lens sumala sa giingon sa imong eye doctor.
• Kon mabdos ka ug adunay ka o basin adunay ka STI, pangutan-a ang imong doktor unsaon pagpanalipod sa mata sa imong bata.

• Barangay health station, rural health unit (RHU) o city health center. Diri magsugod para sa sore eyes nga wala mo-arang-arang. Ang kasagarang doktor makatambal sa kadaghanan sa kaso, mao nga basin dili na nimo kinahanglan ang espesyalista sa mata. Pangitaa ang duol kanimo.
• PhilHealth YAKAP clinic. Niadtong tunga-tunga sa 2025, libre ang check-up sa YAKAP clinic nga imong gi-register-an kon publiko kini; ang pribado mahimong maningil hangtod ₱900 matag pasyente para sa tibuok tuig. Ang mga tambal nga gireseta sa YAKAP doctor sagot sa mga accredited nga botika, hangtod ₱20,000 matag tuig. Niadtong Enero 2026, miingon ang PhilHealth nga anaa pa gihapon ang mga essential medicine nga gihatag sa YAKAP clinic, apil ang tambal sa allergy nga chlorphenamine. Tan-awa ang among giya sa PhilHealth YAKAP.
• Espesyalista sa mata (ophthalmologist). Para sa grabe nga sakit, kausaban sa panan-aw, samad sa mata, sore eyes nga dili mawala, o sore eyes samtang nagsul-ob og contact lens. Pangita og eye care.
• Ospital. Kon kinahanglan ka ma-admit, ang inpatient package sa PhilHealth para sa sore eyes (conjunctivitis) kay ₱16,575 niadtong Abril 2026 sa mga accredited nga ospital. Ang emergency care sa mga accredited nga ospital sagot sa Outpatient Emergency Care Benefit (OECB). Basaha ang unsay sagot sa PhilHealth.
• Dili sigurado unsay buhaton? Pangutana sa nurse o mag-book og tawag.