Bulutong (chickenpox): sintomas, bulong kag san-o magpakonsulta sa doktor

Ang panguna nga tanda sang bulutong amo ang makatol nga gagmay nga butlig nga nangin paltos. Bulutong-tubig ang tawag sini sa Tagalog, bangod sang mga paltos nga puno sang tubig.

Isa ukon duha ka adlaw antes maggwa ang butlig, madamo ang ginahilanat, nagasakit ang ulo, kapoy, nagasakit ang lawas, wala gana magkaon, kag kon kaisa may diutay nga sakit sang tiyan.

Masami nagasugod ang butlig sa guya, ulo, dughan ukon likod, dayon nagalapta. Nagaagi ini sa tatlo ka bahin:

1. Butlig. Nagaguwa ang gagmay nga mapula ukon pink nga butlig. Sa kayumanggi nga panit, mahimo nga mas maitum ini ukon mas budlay makita.
2. Paltos. Nagapuno sang matin-aw nga tubig ang mga butlig. Makatol gid ini kag mahimo magbuto.
3. Langib. Pagkatapos sang isa ukon duha ka adlaw, nagalubog ang tubig sa paltos, nagauga ini kag nangin langib (scab).

Padayon nga nagaguwa ang bag-o nga butlig nga tig-grupo sa sulod sang mga 5 tubtob 7 ka adlaw, gani dungan makita ang butlig, paltos kag langib. Mahimo man maggwa ang butlig sa sulod sang baba, sa tabon sang mata kag sa palibot sang kinatawo, nga mahimo masakit. Mas madamo ang butlig sang kabataan nga may eczema.

Ang mga nabakunahan mahimo pa gihapon matapnan sang bulutong, pero masami mahinay lang ini, nga diutay lang ang butlig. Makatapon pa gihapon sila.

Masami, mahibal-an sang doktor nga bulutong ini paagi lang sa pagtan-aw sa butlig. Ang iban nga balatian pareho sang tipdas (measles) may butlig man, gani magpakonsulta kon indi ka sigurado ukon kon daw malubha ang balatian sang tawo.

Ang bulutong ginakawsa sang varicella-zoster virus. Madali gid ini maglapta. Bisan sin-o nga wala pa nabulutong ukon wala pa nabakunahan mahimo matapnan, kag kalabanan sang wala proteksyon nga nagaestar upod sang masakiton matapnan gid.

Mahimo ka matapnan kon:

• yara ka sa amo man nga kuarto sang tawo nga may bulutong
• nahikap mo ang tubig halin sa mga paltos, ukon ang tualya kag habol nga natulohan sini
• malapit ka sa tawo nga may shingles (kulebra), kon wala ka pa nabulutong

Masami nagaguwa ang butlig 10 tubtob 21 ka adlaw pagkatapos sang pagpalapit, masami mga 2 ka semana.

Pagkatapos mo mag-ayo, ang virus nagapabilin nga nagakatulog sa imo mga nerve sa bug-os mo nga kabuhi. Pagligad sang madamo nga tuig, mahimo ini magbugtaw kag magkawsa sang shingles, isa ka masakit nga butlig sa isa ka kilid sang lawas.

Ang tawo nga may bulutong makatapon halin sa mga 2 ka adlaw antes maggwa ang butlig tubtob nga nangin langib na ang tanan nga butlig, masami mga 5 ka adlaw pagkatapos maggwa ang una nga butlig.

Sa sini nga tion:

• magpabilin sa balay; indi anay magsulod sa eskwelahan, daycare ukon trabaho
• maglikaw sa mga buntis, lapsag nga bag-o lang natawo kag mga tawo nga may maluya nga immune system
• gamita ang imo kaugalingon nga tualya, kag labhi ang habol kag bayo nga nagatandog sa mga paltos
• sugiri anay ang clinic ukon health center antes ka magkadto, agod mapain ka nila sa iban nga pasyente

Kon uga na kag nangin langib na ang tagsa ka butlig, masami makabalik na ang tawo sa eskwelahan ukon trabaho, bisan wala pa nagakuha ang mga langib.

Ano ang makabulig

• Mag-inom sang madamo nga tubig kag iban pa nga ilimnon. Kon indi mag-inom ang bata, tilawi ang ice candy ukon matugnaw nga juice.
• Paracetamol para sa hilanat kag sakit, nga ginainom suno gid sa nakasulat sa label para sa edad ukon timbang sang magainom.
• Himua nga malip-ot ang kuko, kag suksukan sang limpyo nga medyas ukon mittens ang kamot sang bata sa gab-i.
• Magpaligos sa matugnaw ukon mainit-init nga tubig nga may diutay nga mild nga habon, dayon hinay-hinay nga tapik-tapika ang panit agod mauga. Indi pagkuskusa.
• Calamine lotion ukon cooling gel halin sa botika makapakalma sang katol.
• Antihistamine mahimo makabulig sa katol sa gab-i. Ang iban makapatulog, kag indi tanan luwas sa gagmay nga kabataan, gani pamangkota ang pharmacist kon ano ang angay sa edad sang magainom.
• Magsuksok sang maluag nga bayo nga cotton kag himua nga matugnaw ang kuarto. Ang init kag balhas nagapagrabe sang katol.

Ano ang dapat likawan

• Aspirin. Indi gid ini paghatagi sa bata ukon pamatan-on nga kubos sa 16 ka tuig, kag ang mga hamtong indi man dapat mag-inom sini para sa bulutong luwas kon ginsiling sang doktor. Kon may bulutong, ginaangot ini sa Reye syndrome, isa ka talagsa pero malubha nga balatian sang atay kag utok. Tan-awa ang label sang bulong sa hilanat kag trangkaso kon may aspirin.
• Ibuprofen, luwas kon ginsiling sang doktor. Ginaangot ini sa malubha nga impeksyon sang panit kon may bulutong. Ang mefenamic acid, nga masami ginainom para sa sakit diri sa Pilipinas, kaupod sa amo man nga pamilya sang bulong sang ibuprofen, gani indi ini paggamita sa bulutong luwas kon ginsiling sang doktor. Paracetamol ang masami ginapili.
• Pagkalot ukon pagbuto sang mga paltos. Makasulod ang kagaw kag mas mahimo nga mabilin ang piklat (scar).
• Antibiotic para sa bulutong mismo. Virus ini. Mahimo magreseta ang doktor sang antibiotic kon na-impeksyon lang ang panit.

Indi sigurado kon luwas ang isa ka bulong? Pamangkot sa amon libre nga AI symptom guide ukon pamangkot sa nurse.

Para sa kalabanan sang kabataan, ang bulutong nagaayo sa iya lang sa sulod sang 1 tubtob 2 ka semana. Mas mahimo ini magmalubha sa:

• mga pamatan-on kag hamtong
• mga buntis kag ila mga lapsag
• mga bag-o lang natawo, kag mga lapsag nga kubos sa 1 ka tuig nga ang iloy wala pa nabulutong ukon wala nabakunahan
• mga tawo nga maluya ang immune system, halimbawa bangod sang HIV, pagbulong sang cancer ukon madugay nga pag-inom sang steroid

Ang mga tawo sa sini nga grupo dapat magpakonsulta sa doktor sa amo man nga adlaw. Mahimo magreseta ang doktor sang bulong nga antiviral, pareho sang aciclovir, nga nagapahinay sa virus. Pinakamaayo ini kon sugdan sa sulod sang 24 ka oras halin sa paggwa sang una nga butlig, gani indi na maghulat. Mahimo man ini ihatag sa mga may eczema ukon balatian sa baga pareho sang hubak (asthma), kag sa ikaduha nga tawo nga natapnan sa amo man nga balay, kay masami mas nagamalubha ang ila balatian.

Ang mga tawo nga mataas gid ang peligro nga nagpalapit lang, pareho sang mga buntis nga wala pa nabulutong, mahimo hatagan sang bulong ukon indyeksyon sang antibodies antes pa maggwa ang bisan ano nga butlig. Ang antiviral bulong nga kinahanglan sang reseta: inuma lang ini suno sa ginsiling sang imo doktor.

Indi masami ang mga komplikasyon, pero bantayi ini:

• Impeksyon sang panit. Nagasulod ang kagaw sa ginkalot ukon nabuto nga paltos. Nagapula, nagainit, nagahubag kag nagasakit ang panit, kon kaisa may nana kag bag-o nga hilanat.
• Pneumonia (impeksyon sang baga), mas masami sa mga hamtong kag buntis, nga may ubo, budlay nga pagginhawa kag sakit sang dughan.
• Problema sa utok. Talagsa, ang paghubag sang utok (encephalitis) nagakawsa sang grabe nga sakit sang ulo, kalibog, kombulsyon (seizure) ukon tulogon gid. May mas mahinay nga problema, ang indi tadlong nga paglakat, nga mahimo maggwa samtang nagamasakit ukon pagkatapos mag-ayo.
• Dehydration (kakulangan sang tubig sa lawas), kon indi bastante ang ginainom sang masakiton nga bata.

Piklat sang bulutong. Kalabanan sang butlig nagaayo nga wala marka. Mas mahimo ang piklat kon ang paltos ginkalot ukon na-impeksyon. Agod mapanubo ang tsansa:

• indi pagkuhaa ang langib; pabay-i nga makuha ini sa iya lang
• himua nga malip-ot ang kuko kag limpyo ang panit
• bulunga dayon ang katol paagi sa matugnaw nga paligo kag calamine

Kon nagasamok pa gihapon sa imo ang piklat pagkatapos nag-ayo ang panit, mahimo ka makighambal sa doktor ukon dermatologist parte sa mga pilian.

Ang bulutong sa mga hamtong masami mas malubha sang sa kabataan, kag mas mataas ang peligro sang komplikasyon pareho sang pneumonia. Suno sa WHO, sa mga tropikal nga pungsod pareho sang Pilipinas, mas madamo nga tawo ang nagadaku nga wala pa nabulutong, gani mas masami ang kaso sa mga hamtong sang sa matugnaw nga mga pungsod. Ang mga hamtong nga natapnan dapat magpakonsulta dayon sa doktor, mas maayo kon sa una nga adlaw sang butlig. Indi sigurado kon nabulutong ka sang bata ka pa? Pamangkota ang imo mga ginikanan, ukon pamangkot sa doktor parte sa blood test.

Ang bulutong sa pagbusong mahimo delikado sa iloy kag sa lapsag:

• Mas mataas ang peligro sang iloy nga mag-pneumonia, labi na kon malapit na ang pagbata.
• Kon natapnan sia sa una nga 20 ka semana, may diutay nga tsansa (tubtob mga 2 sa kada 100) nga matawo ang lapsag nga may piklat ukon problema sa panit, mata, butkon ukon tiil, ukon utok, ukon magaan ang timbang.
• Kon natapnan sia malapit sa pagbata, mahimo magmalubha gid ang balatian sang bag-o lang natawo nga lapsag.

Kon buntis ka kag may butlig, ukon nagpalapit ka sa tawo nga may bulutong ukon shingles kag wala ka pa nabulutong, magpakonsulta sa doktor subong nga adlaw, kag sugiri ang team sa imo prenatal check-up. Indi ginahatag ang bakuna samtang buntis, pero mahimo ini ihatag antes magbusong.

Kon may bulutong ka kag nagapasuso, makighambal sa imo doktor.

Ang bakuna kontra bulutong (varicella vaccine) ang pinakamaayo nga proteksyon. Gin-update sang World Health Organization (WHO) ang iya laygay sang Nobyembre 2025:

• Mas mabakod ang proteksyon sang 2 ka dose sang sa isa, para sa kabataan kag para sa mga pamatan-on kag hamtong nga wala pa nabulutong.
• Mahimo ihatag ang una nga dose halin sa edad nga 9 ka bulan. Ang imo pediatrician ang magasiling kon san-o ang ikaduha. Wala na kinahanglan nga booster pagkatapos sina.
• Para sa tawo nga wala pa nabulutong ukon wala pa nabakunahan, ang dose nga ihatag sa sulod sang 3 tubtob 5 ka adlaw pagkatapos magpalapit sa may bulutong mahimo pa makapugong sini ukon makapahinay sini. Pamangkot dayon sa doktor.

Pagkatapos sang 2 ka dose, ginapugngan sang bakuna ang bulutong sa mga 98 sa kada 100 ka bata kag 75 sa kada 100 ka hamtong. Ang mga natapnan gihapon masami mahinay lang ang balatian. Ang mga side effect masami sakit sang butkon, hilanat ukon pila ka butlig.

Sin-o ang indi dapat bakunahan: mga buntis, mga tawo nga maluya gid ang immune system, mga lapsag nga kubos sa 9 ka bulan, kag bisan sin-o nga may nangin malubha nga allergic reaction sini. Likawi ang pagbusong sa sulod sang 1 ka bulan pagkatapos sang katapusan nga dose.

Sa Pilipinas, ang bakuna kontra bulutong indi upod sa libre nga mga bakuna sa health center sa idalom sang National Immunization Program, suno sa Philippine Pediatric Society. Ginarekomenda sang society ang 2 ka dose para sa kabataan kag ginlista sini ang bulutong sa mga dugang nga bakuna nga pamangkuton sa imo pediatrician. Masami ginabayaran ini sa pribado nga clinic, gani pamangkota anay ang presyo sang kada dose. Tan-awa ang amon giya sa iskedyul sang bakuna para sa libre nga mga bakuna.

Kalabanan sang kabataan nga may bulutong mahimo atipanon sa balay. Kon kinahanglan sang check-up:

• Ang imo barangay health station ukon rural health unit (RHU) makausisa sang butlig. Sugiri anay sila nga basi bulutong ini.
• PhilHealth YAKAP. Sang Hulyo 2025, libre ang check-up sa YAKAP clinic diin ka nakarehistro, pero ang pribado nga YAKAP clinic mahimo magsukot tubtob ₱900 kada tawo para sa bug-os nga tuig. Ang mga bulong sa listahan sang YAKAP nga ginreseta sang imo YAKAP doctor mahimo libre sa mga accredited nga botika, tubtob ₱20,000 kada tuig. Pamangkota kon yara sa listahan ang bulong nga ginreseta sa imo. Tan-awa ang amon giya sa PhilHealth YAKAP.
• Pagpaospital. Suno sa PhilHealth Circular 2024-0037, ang pinakabag-o nga listahan sang case rate nga amon nakita sang Nobyembre 2026, nagabayad ang PhilHealth sang ₱7,800 para sa pagpaospital bangod sang bulutong nga wala komplikasyon kag ₱29,250 para sa bulutong nga may pneumonia. Pamangkota ang PhilHealth desk sang ospital kon pila sang balayran ang masakop sini.
• Ang mga Malasakit Center sa sulod sang ospital nagatipon sang bulig halin sa PhilHealth, PCSO kag DSWD sa isa ka opisina para sa mga pasyente nga indi makabayad sang ila balayran (tan-awa ang amon giya sa Malasakit Center).

Gamita ang amon care finder agod makapangita sang health center ukon ospital nga malapit sa imo, ukon mag-book sang tawag sa nurse.

Madamo ang paagi sang mga pamilya sa pag-atipan sa bulutong. Amo ini ang ginasiling sang ebidensya parte sa pila sini.

"Bawal maligo." (Indi pwede magpaligos.) Luwas ang pagpaligos kag makabulig pa. Ang matugnaw ukon mainit-init nga paligo nagapagaan sang katol kag nagapabilin nga limpyo ang panit, gani nagamanubo ang tsansa sang impeksyon.

"Mas mabuti nang magkasakit habang bata." (Mas maayo nga magmasakit samtang bata pa.) Matuod nga masami mas malubha ang balatian sa mga hamtong. Pero mahimo gihapon nga malubha ang bulutong sa kabataan, kag ang bakuna nagaproteksyon nga wala ang peligro sang balatian mismo.

Pagpaligos sa tubig nga ginlagaan sang dahon sang bayabas. Wala kami sang nakita nga maayo nga pagtuon nga nagapakita nga ginapadasig sini ang pag-ayo sa bulutong. Kon ginagamit ini sang imo pamilya, patugnawa anay sing maayo ang tubig, gamita ang limpyo nga tubig, kag untati kon nagapula ukon nagasakit ang panit. Indi pagkuskos ang dahon sa mga paltos.

"Bawal ang malansa." (Likawi ang isda, itlog ukon manok.) Ang mga giya nga amon gin-usisa wala nagasiling nga likawan ini nga mga pagkaon. Kinahanglan sang lawas ang pagkaon kag ilimnon agod mag-ayo. Mas mahapos kaunon ang mahumok kag matugnaw nga pagkaon kon may pilas (singaw) ang baba.