Bakuna kontra rabies pagkatapos makagat: iskedyul, presyo kag diin ini libre

Ang bakuna kontra rabies (anti-rabies vaccine) nagatudlo sa imo lawas nga maghimo sang kaugalingon nga proteksyon (antibodies) batok sa rabies virus.

Ang kalabanan nagapabakuna pagkatapos makagat ukon makalmot. Ginatawag ini nga post-exposure prophylaxis (PEP). Ang iban nagapabakuna antes pa makagat (tan-awa ang bakuna antes ma-expose).

May tatlo ka bahin ang PEP:

1. Maayo nga paghugas sang pilas gamit ang habon kag tubig.
2. Serye sang bakuna kontra rabies, nga ginahatag sa pila ka pagbalik.
3. Rabies immunoglobulin (RIG) para sa grabe nga exposure. Ang RIG nagahatag sang handa na nga antibodies nga gilayon nagaprotektar sa imo samtang wala pa nagaepekto ang bakuna. Ginaindyeksyon ini sa mismo nga pilas.

Mahimo ka man hatagan sang bite center sang bakuna kontra tetanus ukon anti-tetanus serum. Pareho ini nga sakop sang bite package sang PhilHealth.

Ang rabies isa ka virus nga nagaatake sa utok kag sa mga ugat (nerves). Nagalapta ini paagi sa laway sang sapat nga may impeksyon, masami paagi sa kagat kag kalmot. Ang ido ang ginahalinan sang mga 99% sang kaso sang rabies sa tawo, pero mahimo man ini madala sang kuring kag sang iban pa nga mammal (sapat nga nagapasuso).

Kon naggowa na ang mga sintomas, halos pirme makamatay ang rabies. Pero kon maaga kag kompleto ang bakuna, mapunggan sini ang virus antes ini makaabot sa utok.

Matuod nga peligro pa gihapon ang rabies sa Pilipinas:

• Nakarekord ang DOH sang 426 ka kaso sang rabies sa tawo sang 2024, kag napatay sila tanan.
• Halos katunga (45%) ang nakagat sang sapat nga ginasagod, kag sa sobra katunga sadtong mga ginasagod, wala sang nakahibalo kon nabakunahan ini.
• Sa isa ka pagtuon sang 2017 sa anom ka bite center sa Pilipinas, halos katunga (45%) sang mga pasyente mga bata nga wala pa nag-15 anyos.

Masami nga nagagowa ang mga sintomas 2 tubtob 3 ka bulan pagkatapos sang kagat, pero mahimo halin sa isa ka semana tubtob isa ka tuig. Nagasugod ini sa hilanat kag pagkalanggam ukon sakit sa ginkagat, dayon kahadlok sa tubig ukon sa nagahuyop nga hangin (pareho sang bentilador), kalibog kag pagkaparalisa. Sa sina nga tion, indi na makabulig ang bakuna. Sa isa ka pagtuon sa Pilipinas, 92% sang mga napatay sa rabies ang wala nagpabakuna pagkatapos sila makagat.

1. Hugasi gilayon ang pilas sang habon kag nagailig nga tubig sa sulod sang indi magnubo sa 15 ka minuto.
2. Magkadto sa animal bite treatment center sa amo man nga adlaw, bisan daw diutay lang ang pilas. Indi na paghulata nga magmasakit ang sapat.
3. Isugid sa staff ang natabo: ano nga sapat, ginasagod bala ukon gala, nabakunahan bala ini kontra rabies, kag diin kag san-o ka napilasan. Sila ang magadesisyon kon ano nga exposure category ka (tan-awa ang tatlo ka category).
4. Kuhaa ang una nga indyeksyon. Ining pagbisita amo ang day 0. Mahimo ka man hatagan sang RIG kag bakuna kontra tetanus.
5. Taguon ang imo vaccination card kag dalha ini sa kada pagbalik. Nakasulat diri ang imo mga indyeksyon kag ang mga petsa sang pagbalik.
6. Bantayi ang sapat sa sulod sang 14 ka adlaw kon ido ukon kuring ini nga luwas mo mabantayan. Sugiran gilayon ang center kon magmasakit, mapatay ukon madula ini. Kon mapatay ang sapat, indi paghikapa ang lawas sini nga wala sang proteksyon ang imo kamot; masiling sang center kon mahimo ini ipausisa.

Dal-a ang valid ID kag ang imo PhilHealth PIN. Kon madalom ang pilas ukon mabaskog ang pagdugo, magkadto sa emergency room sang ospital.

Ginabutang sang mga bite center ang kada exposure sa isa sa tatlo ka category (DOH kag WHO):

• Category I: paghikap ukon pagpakaon sa sapat, ukon pagdila sini sa panit nga wala sang pilas. Indi kinahanglan ang bakuna. Hugasi ang panit.
• Category II: hinay nga kagat (nibble) sa panit nga wala sang tabon, ukon diutay nga kalmot ukon gasgas nga wala nagdugo. Kinahanglan mo ang bakuna gilayon.
• Category III: kagat ukon kalmot nga nagpilas sa panit, pagdila sa panit nga may pilas, laway nga nagsulod sa mata ukon baba, ukon bisan ano nga kontak sa kabog. Kinahanglan mo ang bakuna kag RIG.

Sa Pilipinas, ginakabig man nga Category III sa chart sang DOH ang:

• bisan ano nga exposure sa ulo ukon liog, bisan diutay nga kalmot
• paghikap sa lawas sang sapat nga may impeksyon, ukon pagkaon sang hilaw nga karne sini

Kon wala sang nakasiguro sa natabo, halimbawa kon indi makasaysay ang gamay nga bata, ginakabig nga Category II ang paghikap ukon pagdila. Wala nahibal-an nga nagapalapta sang rabies ang kagat sang ilaga kag koneho, pero hugasi gihapon ini kag ipatan-aw ang bisan ano nga kagat.

Ang health worker lang nga may training ang dapat magdesisyon sang imo category.

Indi lang isa ka indyeksyon ang bakuna kontra rabies. Serye ini sang mga pagbalik nga ginaisip halin sa imo una nga pagbisita (day 0). Masami nga ginaindyeksyon ini sang mga bite center sang gobyerno sa Pilipinas sa sulod sang panit (intradermal), indi sa unod. Ang sagad nga iskedyul amo ang day 0, day 3 kag day 7, kag ang iban nagabalik man sa day 28. Ang imo bite center ang magatalana sang eksakto nga mga petsa kag magasulat sini sa imo card.

• Magbalik sa eksakto nga petsa. Kon may nalaktawan ka, magbalik gilayon sa pinakadali nga tion.
• Mahimo magbag-o ang plano depende sa kahimtangan sang sapat. Kon maayo pa gihapon ang lawas sang ido ukon kuring pagkatapos sang 14 ka adlaw, mahimo pamub-on sang center ang imo serye.
• Kon nakompleto mo na ang bakuna sang una, kinahanglan mo gihapon magpatan-aw kon makagat ka liwat. Masami nga malip-ot nga booster nga serye lang ang kinahanglan, kag indi na kinahanglan ang RIG.

Sa pagtuon sang 2017 sa mga bite center sa Pilipinas, mga 1 sa kada 5 ka pasyente ang wala nakatapos, masami bangod wala sila sang tion sa pagbalik. Mag-set sang reminder sa imo cellphone.

Ang animal bite treatment center (ABTC) amo ang klinika sang gobyerno nga sertipikado sang DOH sa pag-atipan sang mga kagat sang sapat. Ang mga pribado nga klinika nga amo man ang serbisyo masami nga ginatawag nga animal bite center.

May ABTC sa mga ospital sang gobyerno, rural health unit (RHU) kag provincial ukon city health office. Sang 2018, sobra na sa 500 ang ABTC sa bilog nga pungsod, kag sang 2025 nagsiling ang PhilHealth nga sobra na sa 700 ka pasilidad ang accredited para sa ila animal bite package.

Pamangkuta anay ang adlaw kag oras sang klinika antes magkadto, kay lain-lain ini sa kada lugar. Nakahibalo ang inyo barangay health worker kon diin ang pinakamalapit.

Mangita sang health center nga malapit sa imo, mangita sang ospital, ukon magpamangkot sa amon libre nga care navigator.

Sa mga bite center sang gobyerno, dapat libre ang bakuna: halin sang 2016, tuyo sang gobyerno nga maghatag sang bilog nga serye nga libre sa tanan nga nagakinahanglan. Mahimo magsukot ang center para sa supplies pareho sang syringe, kag para sa RIG ukon bakuna kon maubos na ang libre nga stock. Sa pagtuon sang 2017 sa anom ka center, ang sagad nga gasto halin sa mga ₱260 tubtob ₱1,780 kada pasyente, depende sa center kag kon may libre nga bakuna kag RIG. Ang kalabanan sini nagkadto sa pasahe, pagkaon kag nadula nga sweldo.

Animal Bite Treatment (ABT) package sang PhilHealth. Sang Marso 2025, ₱5,850 na kada kaso ang ginabayad sang PhilHealth, halin sa ₱3,000 sang una, sa mga accredited nga bite center para sa ila mga miyembro kag dependent. Sakop sini ang:

• bakuna kontra rabies kag RIG
• pag-atipan sang pilas, bakuna kontra tetanus kag anti-tetanus serum
• antibiotic kag supplies pareho sang syringe, alcohol kag antiseptic

Suno sa orihinal nga mga patakaran sang 2012, ang package para sa grabe nga mga exposure (Category III, upod ang tanan nga exposure sa ulo kag liog) kag indi sini sakop ang bakuna antes ma-expose. Pamangkuta ang center kon sakop ang imo kaso, kag dal-a ang imo PhilHealth PIN.

Ang mga pribado nga animal bite center ang nagatalana sang ila kaugalingon nga presyo. Antes ang una nga indyeksyon, pamangkuta ang presyo sang bilog nga serye kag kon nagabaton sila sang PhilHealth ABT package.

Kon daku gid ang balayran sa ospital, tan-awa ang amon giya parte sa Malasakit Center ukon ano ang sakop sang PhilHealth.

Mahinay kag madali lang madula ang kalabanan sang side effect: sakit ukon hubag sa gin-indyeksyunan, sakit sang ulo, hilanat, pagsuka ukon makatol nga pula-pula (hives). Talagsa gid ang grabe nga allergic reaction.

Madamo nga bite center sa Pilipinas ang nagagamit sang RIG nga halin sa kabayo (equine RIG). Mahimo maghimo anay ang staff sang diutay nga skin test.

Halos tanan mahimo magpabakuna kontra rabies, upod ang mga lapsag, mga bata, mga nagabusong kag nagapasuso nga iloy, kag mga tawo nga maluya ang resistensya (immune system). Isugid sa staff kon nagkaroon ka na sang grabe nga reaksyon sa bakuna, ukon grabe nga allergy sa itlog ukon sa antibiotic.

Wala sang nakahibalo kon nagaepekto ang peke nga bakuna ukon kon ano ang sulod sini, gani mahimo ini makamatay kon matuod nga exposure ang natabo. Sang 2026, nagpaandam ang FDA Philippines sa publiko parte sa pila ka peke ukon indi rehistrado nga produkto para sa rabies, upod ang:

• peke nga Vaxirab N nga bakuna kontra rabies (Oktubre 2026). May ginabaligya man nga matuod nga Vaxirab N, gani indi bastante ang kahon para mahibal-an kon diin ang matuod.
• peke nga Equirab nga anti-rabies serum, isa ka klase sang equine RIG (Oktubre 2026).
• bakuna kontra rabies nga indi rehistrado kag ginabaligya nga wala sang approval sang FDA (Hulyo 2026).

Magpaindyeksyon lang sa bite center nga sertipikado sang DOH, sa ospital ukon sa lisensyado nga klinika. Indi magbakal sang bakuna kontra rabies ukon RIG online ukon sa mga nagabaligya sa social media. Kon pabakalon ka sang center sang bakuna ukon RIG, magbakal lang sa botika nga lisensyado sang FDA, indi ini pag-abrihi, kag pamangkuta ang center kon paano ini dalhon kag taguon tubtob sa imo pagbisita. Pangayua nga isulat sa imo card ang ngalan sang bakuna kag ang batch (lot) number sini.

Madamo ang paagi sang mga pamilya sa pag-atipan sang kagat, pero ang bakuna lang ang makapugong sa rabies.

• Pagkadto sa tandok ukon mananambal. Sa pagtuon sang 2017, mga ikatlo sang mga nakagat nga wala nagkadto sa bite center ang nagkadto sa tandok. Wala napamatud-an nga makapugong sa rabies ang mga tanom nga bulong, pareho sang "rabies tree" nga ginagamit sa pila ka bahin sang Palawan. Kon magpatan-aw ka sa mananambal, magkadto ka man sa bite center sa amo man nga adlaw.
• Pagpadugo sang pilas ukon pagbutang sang dahon ukon tanom nga bulong diri. Wala sang pamatuod nga nagabulig ini. Ang first aid nga ginarekomendar sang WHO amo ang paghugas gamit ang habon kag nagailig nga tubig sa sulod sang indi magnubo sa 15 ka minuto.
• "Bantayan ta anay ang ido." Nagabulig ang pagbantay sa sapat sa sulod sang 14 ka adlaw, pero sugdi ang bakuna samtang nagabantay.
• "Tuta lang man ina." Mahimo man magdala sang rabies ang tuta. Magpatan-aw gihapon.

Ang pre-exposure prophylaxis (PrEP) amo ang bakuna nga ginahatag antes pa makagat. Ginarekomendar ini sang WHO para sa mga tawo nga bangod sang ila trabaho malapit sa virus ukon sa mga sapat nga mahimo may rabies, pareho sang staff sa laboratoryo kag sa animal control, kag para sa mga nagaestar sa malayo kag high-risk nga lugar nga malayo sa bite center.

Indi kapuli ang PrEP sang pagpabulong pagkatapos makagat. Kon makagat ka, hugasi gihapon ang pilas kag magkadto sa bite center sa amo man nga adlaw. Mas diutay ang pagbalik nga kinahanglan mo, kag masami indi na kinahanglan ang RIG. Indi ginabayaran sang PhilHealth bite package ang PrEP, gani pamangkuta ini sa inyo health office ukon sa pribado nga klinika.

Ang pinakamaayo nga paagi sa pagprotektar sa mga tawo amo ang pagpugong sang rabies sa mga ido.

• Pabakunahi ang imo mga ido kag kuring, upod ang mga tuta, kag taguon ang ila rekord. Suno sa WHO, ang pagbakuna sa madamo nga ido amo ang pinakamaayo kag pinakatipid nga paagi (cost-effective) sa pagprotektar sa mga tawo. Pamangkuta ang inyo barangay kon may pabakuna para sa mga ginasagod nga sapat.
• Ibilin sa balay ukon higtan ang mga ginasagod, agod indi sila maggala ukon makig-away sa mga gala nga sapat.
• Maglikaw sa mga gala kag talunon nga sapat, bisan daw maayo ang ila lawas. Ang sapat nga may rabies mahimo mabangis, ukon kapoy kag maluya.
• Tudlui ang mga bata nga indi pagsamuon ang ido, kag isugid sa dalagko ang bisan ano nga kagat, kalmot ukon dila.

Indi mapunggan ang rabies paagi sa pagpatay sa mga gala nga ido. Mapunggan ini paagi sa pagbakuna sa ila.

Indi sigurado parte sa isa ka kagat? Magpamangkot sa nurse ukon mag-book sang tawag. Para sa iban pa nga bakuna sang pamilya, tan-awa ang amon giya sa iskedyul sang bakuna.