Bakuna batok sa rabies human mapaakan: iskedyul, presyo ug asa kini libre

Ang bakuna batok sa rabies (anti-rabies vaccine, o bakuna kontra rabies) nagtudlo sa imong lawas sa paghimo og kaugalingong panalipod (antibodies) batok sa rabies virus.

Kadaghanan magpabakuna human mapaakan o makalot. Gitawag kini nga post-exposure prophylaxis (PEP). Ang uban magpabakuna sa dili pa mapaakan (tan-awa ang bakuna sa dili pa ma-expose).

Adunay tulo ka bahin ang PEP:

1. Maayong paghugas sa samad gamit ang sabon ug tubig.
2. Serye sa bakuna batok sa rabies, nga ihatag sulod sa pipila ka pagbalik.
3. Rabies immunoglobulin (RIG) alang sa grabe nga exposure. Ang RIG mohatag og andam na nga antibodies nga manalipod dayon kanimo samtang wala pa molihok ang bakuna. Iindyeksyon kini sa mismong samad.

Mahimo usab ka nga hatagan sa bite center og bakuna batok sa tetanus o anti-tetanus serum. Apil kining duha sa bite package sa PhilHealth.

Ang rabies usa ka virus nga moatake sa utok ug sa mga ugat (nerves). Mokaylap kini pinaagi sa laway sa hayop nga adunay impeksyon, kasagaran pinaagi sa paak ug kalot. Ang iro ang hinungdan sa mga 99% sa mga kaso sa rabies sa tawo, apan mahimo usab kining dad-on sa iring ug sa ubang mammal (hayop nga nagpasuso).

Kon mogawas na ang mga sintomas, hapit kanunay makamatay ang rabies. Apan kon sayo ug kompleto ang bakuna, mapugngan niini ang virus sa dili pa kini makaabot sa utok.

Tinuod nga peligro gihapon ang rabies sa Pilipinas:

• Nakatala ang DOH og 426 ka kaso sa rabies sa tawo niadtong 2024, ug namatay silang tanan.
• Hapit katunga (45%) ang napaakan sa binuhing hayop, ug sa kapin sa katunga niadtong mga binuhi, walay nakahibalo kon nabakunahan ba kini.
• Sa usa ka pagtuon niadtong 2017 sa unom ka bite center sa Pilipinas, hapit katunga (45%) sa mga pasyente mga bata nga ubos sa 15 ang edad.

Kasagaran motungha ang mga sintomas 2 ngadto sa 3 ka bulan human sa paak, apan mahimong gikan sa usa ka semana hangtod sa usa ka tuig. Magsugod kini sa hilanat ug pagkahinghing o sakit sa gipaakan, unya kahadlok sa tubig o sa hangin nga mohuyop (sama sa bentilador), kalibog ug pagkaparalisa. Niana nga higayon, dili na makatabang ang bakuna. Sa usa ka pagtuon sa Pilipinas, 92% sa mga namatay sa rabies wala magpabakuna human sila mapaakan.

1. Hugasi dayon ang samad gamit ang sabon ug nagdagayday nga tubig sulod sa dili mubo sa 15 ka minuto.
2. Adto sa animal bite treatment center sa samang adlaw, bisan og gamay ra ang samad. Ayaw na hulata nga magmasakiton ang hayop.
3. Isulti sa staff ang nahitabo: unsang hayopa, binuhi ba o libod, nabakunahan ba kini batok sa rabies, ug asa ug kanus-a ka naangol. Sila ang modesisyon kon unsang exposure category ka (tan-awa ang tulo ka category).
4. Kuhaa ang unang indyeksyon. Kini nga pagbisita mao ang day 0. Mahimo usab ka nga hatagan og RIG ug bakuna batok sa tetanus.
5. Tipigi ang imong vaccination card ug dad-a kini sa matag pagbalik. Nakasulat niini ang imong mga indyeksyon ug ang mga petsa sa pagbalik.
6. Bantayi ang hayop sulod sa 14 ka adlaw kon iro o iring kini nga luwas nimong mabantayan. Sultihi dayon ang center kon magmasakiton, mamatay o mawala kini. Kon mamatay ang hayop, ayaw hikapa ang lawas niini nga walay panalipod sa kamot; masulti sa center kon mahimo ba kining ipasusi.

Dad-a ang valid ID ug ang imong PhilHealth PIN. Kon lawom ang samad o kusog ang pagdugo, adto sa emergency room sa ospital.

Ang mga bite center magbutang sa matag exposure sa usa sa tulo ka category (DOH ug WHO):

• Category I: paghikap o pagpakaon sa hayop, o pagdila niini sa panit nga walay samad. Dili kinahanglan ang bakuna. Hugasi ang panit.
• Category II: hinay nga paak (nibble) sa panit nga walay tabon, o gamay nga kalot o kagasgas nga wala modugo. Kinahanglan nimo ang bakuna dayon.
• Category III: paak o kalot nga nakasamad sa panit, pagdila sa panit nga adunay samad, laway nga nakasulod sa mata o baba, o bisan unsang kontak sa kabog. Kinahanglan nimo ang bakuna ug RIG.

Sa Pilipinas, giisip usab nga Category III sa chart sa DOH ang:

• bisan unsang exposure sa ulo o liog, bisan gamay nga kalot
• paghikap sa lawas sa hayop nga adunay impeksyon, o pagkaon sa hilaw nga karne niini

Kon walay nakasiguro sa nahitabo, pananglitan kon dili makasaysay ang gamay nga bata, giisip nga Category II ang paghikap o pagdila. Ang paak sa ilaga ug koneho wala mailhi nga makatakod og rabies, apan hugasi gihapon kini ug ipatan-aw ang bisan unsang paak.

Ang health worker lamang nga adunay training ang angay modesisyon sa imong category.

Dili lang usa ka indyeksyon ang bakuna batok sa rabies. Serye kini sa mga pagbalik nga giihap gikan sa imong unang pagbisita (day 0). Kasagaran gi-indyeksyon kini sa mga bite center sa gobyerno sa Pilipinas sa sulod sa panit (intradermal), dili sa kaunoran. Ang kasagarang iskedyul mao ang day 0, day 3 ug day 7, ug ang uban mobalik usab sa day 28. Ang imong bite center ang motakda sa eksaktong mga petsa ug mosulat niini sa imong card.

• Balik sa eksaktong petsa. Kon nalaktawan nimo ang usa, balik dayon sa labing dali nga panahon.
• Mahimong mausab ang plano depende sa kahimtang sa hayop. Kon himsog gihapon ang iro o iring human sa 14 ka adlaw, mahimong pamub-on sa center ang imong serye.
• Kon nakompleto na nimo ang bakuna kaniadto, kinahanglan gihapon nimo nga magpatan-aw kon mapaakan na usab. Kasagaran mubo nga booster nga serye lang ang kinahanglan, ug dili na kinahanglan ang RIG.

Sa pagtuon niadtong 2017 sa mga bite center sa Pilipinas, mga 1 sa matag 5 ka pasyente ang wala makahuman, kasagaran tungod kay wala silay panahon sa pagbalik. Pag-set og reminder sa imong cellphone.

Ang animal bite treatment center (ABTC) mao ang klinika sa gobyerno nga sertipikado sa DOH sa pag-atiman sa mga paak sa hayop. Ang mga pribadong klinika nga mao usab ang serbisyo kasagaran gitawag nga animal bite center.

Adunay ABTC sa mga ospital sa gobyerno, rural health unit (RHU) ug provincial o city health office. Niadtong 2018, kapin na sa 500 ang ABTC sa tibuok nasod, ug niadtong 2025 miingon ang PhilHealth nga kapin na sa 700 ka pasilidad ang accredited alang sa animal bite package niini.

Pangutan-a una ang adlaw ug oras sa klinika sa dili pa moadto, kay lahi-lahi kini matag lugar. Nahibalo ang inyong barangay health worker kon asa ang labing duol.

Pangitaa ang health center nga duol nimo, pangitaa ang ospital, o pangutana sa among libre nga care navigator.

Sa mga bite center sa gobyerno, angay nga libre ang bakuna: sukad 2016, tumong sa gobyerno nga mohatag og tibuok serye nga libre sa tanan nga nagkinahanglan. Mahimong maningil ang center sa supplies sama sa syringe, ug sa RIG o bakuna kon mahurot na ang libre nga stock. Sa pagtuon niadtong 2017 sa unom ka center, ang kasagarang gasto gikan sa mga ₱260 ngadto sa ₱1,780 matag pasyente, depende sa center ug kon adunay libre nga bakuna ug RIG. Ang kadaghanan niini nadto sa plete, pagkaon ug nawala nga kita.

Animal Bite Treatment (ABT) package sa PhilHealth. Niadtong Marso 2025, ₱5,850 na matag kaso ang ibayad sa PhilHealth, gikan sa kanhi ₱3,000, ngadto sa mga accredited nga bite center alang sa mga miyembro ug sa ilang mga dependent. Sakop niini ang:

• bakuna batok sa rabies ug RIG
• pag-atiman sa samad, bakuna batok sa tetanus ug anti-tetanus serum
• antibiotic ug supplies sama sa syringe, alcohol ug antiseptic

Subay sa orihinal nga lagda niadtong 2012, ang package alang sa grabe nga mga exposure (Category III, apil ang tanang exposure sa ulo ug liog) ug dili niini sakop ang bakuna sa dili pa ma-expose. Pangutan-a ang center kon sakop ba ang imong kaso, ug dad-a ang imong PhilHealth PIN.

Ang mga pribadong animal bite center maoy motakda sa ilang kaugalingong presyo. Sa dili pa ang unang indyeksyon, pangutan-a ang presyo sa tibuok serye ug kon modawat ba sila sa PhilHealth ABT package.

Kon dako kaayo ang bayranan sa ospital, tan-awa ang among giya bahin sa Malasakit Center o unsa ang sakop sa PhilHealth.

Hinay ug dali ra mawala ang kadaghanan sa mga side effect: sakit o hubag sa gi-indyeksyonan, sakit sa ulo, hilanat, pagsuka o makatol nga pantal (hives). Talagsaon kaayo ang grabe nga allergic reaction.

Daghang bite center sa Pilipinas ang mogamit og RIG nga gikan sa kabayo (equine RIG). Mahimong mohimo una ang staff og gamay nga skin test.

Hapit tanan mahimong magpabakuna batok sa rabies, apil ang mga masuso, mga bata, mga mabdos ug nagpasuso nga inahan, ug mga tawo nga huyang ang resistensya (immune system). Sultihi ang staff kon nakabaton ka na og grabe nga reaksyon sa bakuna, o grabe nga allergy sa itlog o sa antibiotic.

Walay nakahibalo kon molihok ba ang peke nga bakuna o kon unsa ang sulod niini, busa mahimo kining makamatay kon tinuod nga exposure ang nahitabo. Niadtong 2026, nagpasidaan ang FDA Philippines sa publiko bahin sa pipila ka peke o dili rehistrado nga produkto alang sa rabies, apil ang:

• peke nga Vaxirab N nga bakuna batok sa rabies (Oktubre 2026). Adunay gibaligya usab nga tinuod nga Vaxirab N, busa dili igo ang kahon aron mahibal-an kon hain ang tinuod.
• peke nga Equirab nga anti-rabies serum, usa ka klase sa equine RIG (Oktubre 2026).
• bakuna batok sa rabies nga dili rehistrado ug gibaligya nga walay approval sa FDA (Hulyo 2026).

Pa-indyeksyon lamang sa bite center nga sertipikado sa DOH, sa ospital o sa lisensyado nga klinika. Ayaw pagpalit og bakuna batok sa rabies o RIG online o sa mga tigbaligya sa social media. Kon papaliton ka sa center og bakuna o RIG, palit lamang sa botika nga lisensyado sa FDA, ayaw kini ablihi, ug pangutan-a ang center unsaon pagdala ug pagtipig niini hangtod sa imong pagbisita. Hangyoa nga isulat sa imong card ang ngalan sa bakuna ug ang batch (lot) number niini.

Daghan ang paagi sa mga pamilya sa pag-atiman sa paak, apan ang bakuna lamang ang makapugong sa rabies.

• Pag-adto sa tandok o mananambal. Sa pagtuon niadtong 2017, mga ikatulo sa mga napaakan nga wala moadto sa bite center ang miadto hinuon sa tandok. Wala mapamatud-i nga makapugong sa rabies ang mga tambal nga tanom, sama sa "rabies tree" nga gigamit sa pipila ka bahin sa Palawan. Kon magpatan-aw ka sa mananambal, adto usab sa bite center sa samang adlaw.
• Pagpadugo sa samad o pagbutang og dahon o tanom niini. Walay pamatuod nga makatabang kini. Ang first aid nga girekomendar sa WHO mao ang paghugas gamit ang sabon ug nagdagayday nga tubig sulod sa dili mubo sa 15 ka minuto.
• "Bantayan una nato ang iro." Makatabang ang pagbantay sa hayop sulod sa 14 ka adlaw, apan sugdi ang bakuna samtang nagbantay.
• "Itoy ra man na." Mahimo usab nga magdala og rabies ang itoy. Magpatan-aw gihapon.

Ang pre-exposure prophylaxis (PrEP) mao ang bakuna nga ihatag sa dili pa mapaakan. Girekomendar kini sa WHO alang sa mga tawo nga tungod sa ilang trabaho duol sa virus o sa mga hayop nga mahimong adunay rabies, sama sa staff sa laboratoryo ug sa animal control, ug alang sa mga nagpuyo sa layo ug high-risk nga lugar nga layo sa bite center.

Dili puli ang PrEP sa pagpatambal human mapaakan. Kon mapaakan ka, hugasi gihapon ang samad ug adto sa bite center sa samang adlaw. Mas gamay ang pagbalik nga kinahanglan nimo, ug kasagaran dili na kinahanglan ang RIG. Dili bayran sa PhilHealth bite package ang PrEP, busa pangutan-a kini sa inyong health office o sa pribadong klinika.

Ang labing maayong paagi sa pagpanalipod sa mga tawo mao ang pagpugong sa rabies sa mga iro.

• Pabakunahi ang imong mga iro ug iring, apil ang mga itoy, ug tipigi ang ilang record. Matod sa WHO, ang malapadong pagbakuna sa mga iro mao ang labing cost-effective nga paagi sa pagpanalipod sa mga tawo. Pangutan-a ang inyong barangay kon adunay pabakuna alang sa mga binuhi.
• Ipabilin sa balay o higti ang mga binuhi, aron dili sila maglibod o makig-away sa mga hayop nga libod.
• Likayi ang mga libod ug ihalas nga hayop, bisan og himsog sila tan-awon. Ang hayop nga adunay rabies mahimong bangis, o kapoy ug luya.
• Tudloi ang mga bata nga dili yawyawon ang iro, ug nga isulti sa hamtong ang bisan unsang paak, kalot o dila.

Dili mapugngan ang rabies pinaagi sa pagpatay sa mga libod nga iro. Mapugngan kini pinaagi sa pagbakuna kanila.

Dili sigurado bahin sa usa ka paak? Pangutana sa nurse o pag-book og tawag. Alang sa ubang mga bakuna sa pamilya, tan-awa ang among giya sa iskedyul sa bakuna.