Bugas-bugas (chickenpox): sintomas, tambal ug kanus-a magpatan-aw sa doktor

Ang pangunang timaan sa bugas-bugas mao ang makatol nga gagmay nga butlig nga mahimong paltos. Gitawag usab kini nga bulutong o bulutong-tubig sa Tagalog, tungod kay ang mga paltos puno og tubig.

Usa o duha ka adlaw sa dili pa mogawas ang butlig, daghan ang hilantan, sakit ang ulo, kapoy, sakit ang lawas, walay gana mokaon, ug usahay gamay nga sakit sa tiyan.

Kasagaran magsugod ang butlig sa nawong, anit sa ulo, dughan o bukobuko, unya mokaylap. Moagi kini sa tulo ka yugto:

1. Butlig. Mogawas ang gagmay nga pula o pink nga butlig. Sa kayumanggi nga panit, mahimong mas itom kini tan-awon o mas lisod makita.
2. Paltos. Mapuno og tin-aw nga tubig ang mga butlig. Makatol kaayo kini ug mahimong mobuto.
3. Kugang. Human sa usa o duha ka adlaw, molubog ang tubig sa paltos, mamala kini ug mahimong kugang (scab).

Padayon nga mogawas ang bag-ong butlig nga tinapok sulod sa mga 5 ngadto sa 7 ka adlaw, mao nga makita dungan ang butlig, paltos ug kugang. Mahimo usab mogawas ang butlig sa sulod sa baba, sa tabon sa mata ug sa palibot sa kinatawo, nga mahimong sakit. Ang mga bata nga adunay eczema mahimong mas daghan og butlig.

Ang mga nabakunahan mahimo pa gihapong matakdan og bugas-bugas, apan kasagaran hinay ra kini, nga gamay ra ang butlig. Makatakod pa gihapon sila.

Kasagaran, mailhan sa doktor nga bugas-bugas kini pinaagi lang sa pagtan-aw sa butlig. Ang ubang sakit sama sa tipdas (measles) adunay butlig usab, mao nga ipasusi kon dili ka sigurado o kon morag grabe ang sakit sa tawo.

Ang bugas-bugas gikan sa varicella-zoster virus. Dali kaayo kining mokaylap. Bisan kinsa nga wala pa matakdi og bugas-bugas o wala pa mabakunahi mahimong matakdan, ug kadaghanan sa walay panalipod nga nagpuyo uban sa masakiton matakdan gyud.

Matakdan ka kon:

• anaa ka sa samang kwarto sa tawo nga adunay bugas-bugas
• nahikap nimo ang tubig gikan sa mga paltos, o ang tualya ug habol nga natuloan niini
• duol ka sa tawo nga adunay shingles (kulebra), kon wala ka pa matakdi og bugas-bugas

Kasagaran mogawas ang butlig 10 ngadto sa 21 ka adlaw human sa pagkaduol, kasagaran mga 2 ka semana.

Human ka mamaayo, ang virus magpabilin nga natulog sa imong mga nerve sa tibuok nimong kinabuhi. Paglabay sa daghang tuig, mahimo kining momata ug magpahinabo og shingles, usa ka sakit nga butlig sa usa ka kilid sa lawas.

Ang tawo nga adunay bugas-bugas makatakod gikan sa mga 2 ka adlaw sa dili pa mogawas ang butlig hangtod nga nahimo nang kugang ang tanang butlig, kasagaran mga 5 ka adlaw human mogawas ang unang butlig.

Niini nga panahon:

• pabilin sa balay; ayaw sa una pag-eskwela, pag-daycare o pagtrabaho
• likay sa mga mabdos, bag-ong natawo nga bata ug mga tawo nga huyang og immune system
• gamita ang kaugalingong tualya, ug labhi ang habol ug sinina nga matandog sa mga paltos
• sultihi una ang clinic o health center sa dili pa ka moadto, aron ilang ikaw ilain sa ubang pasyente

Kon uga na ug nahimo nang kugang ang matag butlig, kasagaran makabalik na ang tawo sa eskwelahan o trabaho, bisan wala pa mangatangtang ang mga kugang.

Unsa ang makatabang

• Pag-inom og daghang tubig ug ilimnon. Kon dili moinom ang bata, sulayi ang ice candy o bugnaw nga juice.
• Paracetamol para sa hilanat ug kasakit, nga imnon sumala gyud sa nakasulat sa label para sa edad o timbang sa moinom.
• Himoa nga mubo ang kuko, ug sul-ubi og limpyo nga medyas o mittens ang kamot sa bata sa gabii.
• Maligo sa bugnaw o init-init nga tubig nga adunay gamay nga mild nga sabon, unya hinay-hinay nga tapik-tapika ang panit aron mamala. Ayaw kuskusa.
• Calamine lotion o cooling gel gikan sa botika makahupay sa katol.
• Antihistamine mahimong makatabang sa katol sa gabii. Ang uban makapakatulog, ug dili tanan luwas sa gagmay nga bata, mao nga pangutan-a ang pharmacist kon unsa ang angay sa edad sa moinom.
• Pagsul-ob og luag nga sinina nga cotton ug himoa nga bugnaw ang kwarto. Ang kainit ug singot makapagrabe sa katol.

Unsa ang likayan

• Aspirin. Ayaw gyud kini ihatag sa bata o tin-edyer nga ubos sa 16 anyos, ug ang mga hamtong dili usab angay moinom niini para sa bugas-bugas gawas kon giingon sa doktor. Kon adunay bugas-bugas, gilambigit kini sa Reye syndrome, usa ka talagsaon apan grabe nga sakit sa atay ug utok. Tan-awa ang label sa tambal sa hilanat ug trangkaso kon adunay aspirin.
• Ibuprofen, gawas kon giingon sa doktor. Gilambigit kini sa grabe nga impeksyon sa panit kon adunay bugas-bugas. Ang mefenamic acid, nga kanunay imnon para sa kasakit dinhi sa Pilipinas, sakop sa samang pamilya sa tambal sama sa ibuprofen, mao nga ayaw kini gamita sa bugas-bugas gawas kon giingon sa doktor. Paracetamol ang kasagarang pilion.
• Pagkalot o pagbuto sa mga paltos. Makasulod ang kagaw ug mas lagmit nga magbilin og ulat (scar).
• Antibiotic para sa bugas-bugas mismo. Virus kini. Mahimong moreseta ang doktor og antibiotic kon na-impeksyon lang ang panit.

Dili sigurado kon luwas ba ang usa ka tambal? Pangutana sa among libre nga AI symptom guide o pangutana sa nurse.

Para sa kadaghanan sa bata, ang bugas-bugas mamaayo ra sa kaugalingon sulod sa 1 ngadto sa 2 ka semana. Mas lagmit kining mograbe sa:

• mga tin-edyer ug hamtong
• mga mabdos ug ilang mga bata
• mga bag-ong natawo, ug mga bata nga ubos sa 1 ka tuig kansang inahan wala pa matakdi og bugas-bugas o wala mabakunahi
• mga tawo nga huyang og immune system, pananglitan tungod sa HIV, pagtambal sa cancer o dugay nga pag-inom og steroid

Ang mga tawo niini nga grupo kinahanglan magpatan-aw sa doktor sa samang adlaw. Mahimong moreseta ang doktor og tambal nga antiviral, sama sa aciclovir, nga makapahinay sa virus. Labing epektibo kini kon sugdan sulod sa 24 ka oras human mogawas ang unang butlig, mao nga ayaw na paghulat. Mahimo usab kini ihatag sa mga adunay eczema o sakit sa baga sama sa hubak (asthma), ug sa ikaduhang tawo nga natakdan sa samang balay, kay kasagaran mas grabe ang ilang sakit.

Ang mga tawo nga taas kaayo ang peligro nga naduol lang sa adunay bugas-bugas, sama sa mga mabdos nga wala pa matakdi niini, mahimong hatagan og tambal o indyeksyon sa antibodies sa dili pa mogawas ang bisan unsang butlig. Ang antiviral tambal nga kinahanglan og reseta: imna lang kini sumala sa giingon sa imong doktor.

Dili kasagaran ang mga komplikasyon, apan bantayi kini:

• Impeksyon sa panit. Makasulod ang kagaw sa gikalot o nabuto nga paltos. Mopula, moinit, mohubag ug mosakit ang panit, usahay adunay nana ug bag-ong hilanat.
• Pneumonia (impeksyon sa baga), mas kasagaran sa mga hamtong ug mabdos, nga adunay ubo, lisod nga pagginhawa ug sakit sa dughan.
• Problema sa utok. Talagsaon, ang paghubag sa utok (encephalitis) hinungdan sa grabe nga sakit sa ulo, kalibog, kombulsyon (seizure) o grabe nga pagkatulogon. Usa ka mas hinay nga problema, ang dili lig-on nga paglakaw, mahimong mogawas samtang nagsakit o human mamaayo.
• Dehydration (kakulang sa tubig sa lawas), kon dili igo ang ginainom sa masakiton nga bata.

Ulat sa bugas-bugas. Kadaghanan sa butlig mamaayo nga walay marka. Mas lagmit ang ulat kon ang paltos gikalot o na-impeksyon. Aron mamenosan ang tsansa:

• ayaw kuhaa ang kugang; pasagdi nga motangtang ra kini
• himoa nga mubo ang kuko ug limpyo ang panit
• tambali dayon ang katol pinaagi sa bugnaw nga kaligo ug calamine

Kon nakahasol pa gihapon nimo ang ulat human naayo ang panit, makigsulti sa doktor o dermatologist bahin sa mga kapilian.

Ang bugas-bugas sa hamtong kasagaran mas grabe kaysa sa bata, nga mas taas ang peligro sa komplikasyon sama sa pneumonia. Matod sa WHO, sa mga tropikal nga nasod sama sa Pilipinas, mas daghang tawo ang nahimong hamtong nga wala pa matakdi og bugas-bugas, mao nga mas kasagaran ang kaso sa hamtong kaysa sa mga bugnaw nga nasod. Ang mga hamtong nga natakdan kinahanglan magpatan-aw dayon sa doktor, mas maayo kon sa unang adlaw sa butlig. Dili sigurado kon natakdan ka ba sa bata pa ka? Pangutan-a ang imong mga ginikanan, o pangutana sa doktor bahin sa blood test.

Ang bugas-bugas sa pagmabdos mahimong delikado sa inahan ug sa bata:

• Mas taas ang peligro sa inahan nga magka-pneumonia, ilabina kon hapit na manganak.
• Kon matakdan siya sulod sa unang 20 ka semana, adunay gamay nga tsansa (hangtod sa mga 2 sa matag 100) nga ang bata matawo nga adunay ulat o problema sa panit, mata, bukton o tiil, o utok, o gamay og timbang.
• Kon matakdan siya duol sa pagpanganak, ang bag-ong natawo nga bata mahimong grabe ang sakit.

Kon mabdos ka ug adunay butlig, o naduol ka sa tawo nga adunay bugas-bugas o shingles ug wala ka pa matakdi og bugas-bugas, magpatan-aw sa doktor karong adlawa, ug sultihi ang team sa imong prenatal check-up. Dili ihatag ang bakuna samtang mabdos, apan mahimo kini ihatag sa dili pa magmabdos.

Kon adunay kay bugas-bugas ug nagpasuso ka, pakigsulti sa imong doktor.

Ang bakuna batok sa bugas-bugas (varicella vaccine) ang labing maayo nga panalipod. Gi-update sa World Health Organization (WHO) ang tambag niini niadtong Nobyembre 2025:

• Mas lig-on ang panalipod sa 2 ka dose kaysa usa, para sa mga bata ug para sa mga tin-edyer ug hamtong nga wala pa matakdi og bugas-bugas.
• Mahimong ihatag ang unang dose sugod sa edad nga 9 ka bulan. Ang imong pediatrician ang moingon kanus-a ang ikaduha. Wala nay kinahanglan nga booster human niana.
• Para sa tawo nga wala pa matakdi og bugas-bugas o wala pa mabakunahi, ang dose nga ihatag sulod sa 3 ngadto sa 5 ka adlaw human makaduol sa adunay bugas-bugas mahimo pang makapugong niini o makapahinay niini. Pangutana dayon sa doktor.

Human sa 2 ka dose, mapugngan sa bakuna ang bugas-bugas sa mga 98 sa matag 100 ka bata ug 75 sa matag 100 ka hamtong. Ang mga matakdan gihapon kasagaran hinay ra ang sakit. Ang mga side effect kasagaran sakit sa bukton, hilanat o pipila ka butlig.

Kinsa ang dili angay bakunahan: mga mabdos, mga tawo nga huyang kaayo og immune system, mga bata nga ubos sa 9 ka bulan, ug bisan kinsa nga nakabaton og grabe nga allergic reaction niini. Likayi ang pagmabdos sulod sa 1 ka bulan human sa kataposang dose.

Sa Pilipinas, ang bakuna sa bugas-bugas dili apil sa libre nga mga bakuna sa health center ubos sa National Immunization Program, sumala sa Philippine Pediatric Society. Girekomenda sa society ang 2 ka dose para sa mga bata ug gilista niini ang bugas-bugas sa mga dugang nga bakuna nga pangutan-on sa imong pediatrician. Kasagaran gibayran kini sa pribado nga clinic, mao nga pangutan-a una ang presyo sa matag dose. Tan-awa ang among giya sa iskedyul sa bakuna para sa libre nga mga bakuna.

Kadaghanan sa bata nga adunay bugas-bugas maatiman sa balay. Kon kinahanglan og check-up:

• Ang imong barangay health station o rural health unit (RHU) makasusi sa butlig. Sultihi una sila nga basin bugas-bugas kini.
• PhilHealth YAKAP. Niadtong Hulyo 2025, libre ang check-up sa YAKAP clinic diin ka naka-register, apan ang pribado nga YAKAP clinic mahimong maningil hangtod ₱900 matag tawo para sa tibuok tuig. Ang mga tambal sa lista sa YAKAP nga ireseta sa imong YAKAP doctor mahimong libre sa mga accredited nga botika, hangtod ₱20,000 matag tuig. Pangutana kon anaa ba sa lista ang tambal nga gireseta kanimo. Tan-awa ang among giya sa PhilHealth YAKAP.
• Pag-ospital. Ubos sa PhilHealth Circular 2024-0037, ang pinakabag-o nga lista sa case rate nga among nakit-an niadtong Nobyembre 2026, mobayad ang PhilHealth og ₱7,800 para sa pag-ospital tungod sa bugas-bugas nga walay komplikasyon ug ₱29,250 para sa bugas-bugas nga adunay pneumonia. Pangutana sa PhilHealth desk sa ospital kon pila sa bayronon ang masakop niini.
• Ang mga Malasakit Center sulod sa ospital naghiusa sa tabang gikan sa PhilHealth, PCSO ug DSWD sa usa ka opisina para sa mga pasyente nga dili makabayad sa ilang bayronon (tan-awa ang among giya sa Malasakit Center).

Gamita ang among care finder aron makapangita og health center o ospital duol nimo, o mag-book og tawag uban sa nurse.

Daghang paagi ang mga pamilya sa pag-atiman sa bugas-bugas. Mao kini ang giingon sa ebidensya bahin sa pipila niini.

"Bawal maligo." Luwas ang pagkaligo ug makatabang pa. Ang bugnaw o init-init nga kaligo makahupay sa katol ug makapabilin nga limpyo ang panit, mao nga mous ang tsansa sa impeksyon.

"Mas maayo nga matakdan samtang bata pa." Tinuod nga kasagaran mas grabe ang sakit sa hamtong. Apan ang bugas-bugas mahimo gihapong grabe sa bata, ug ang bakuna manalipod nga walay peligro sa sakit mismo.

Pagkaligo sa tubig nga gipabukalan og dahon sa bayabas. Wala mi makakita og maayong pagtuon nga nagpakita nga mapadali niini ang pagkaayo sa bugas-bugas. Kon gigamit kini sa imong pamilya, pabugnawa una og maayo ang tubig, gamita ang limpyo nga tubig, ug hunonga kon mopula o mosakit ang panit. Ayaw ihaplas o ikuskos ang dahon sa mga paltos.

"Bawal ang malansa." (Likayi ang isda, itlog o manok.) Ang mga giya nga among gisusi wala magsulti nga likayan kini nga mga pagkaon. Kinahanglan sa lawas ang pagkaon ug ilimnon aron mamaayo. Mas sayon kaonon ang humok ug bugnaw nga pagkaon kon adunay samad (singaw) sa baba.