Dengue: mga sintomas, warning sign kag san-o dapat magkadto sa ospital

Masami nga nagagowa ang mga sintomas sang dengue 4 tubtob 10 ka adlaw pagkatapos ka makagat sang lamok nga may virus. Madamo ang may mahinay lang nga sintomas, ukon wala gid. Kon nagmasakit ka sa dengue, mahimo ini nga mabatyagan nga daw trangkaso sa umpisa.

Ang pinakasagad nga mga sintomas amo ang:

• hinali nga mataas nga hilanat, masami mga 40°C
• grabe nga sakit sang ulo
• sakit sa likod sang mata
• sakit sang kaunuran, mga lutahan kag tul-an
• ginakasuka ukon nagasuka
• nagahubag nga mga kulani
• pula-pula (rashes) sa panit

Masami nga nagadugay ang hilanat sang 2 tubtob 7 ka adlaw. Ang kalabanan nagaayo sa sulod sang isa ukon duha ka semana, pero ang kakapoy mahimo magdugay sang pila ka semana.

Sa mga lapsag kag magagmay nga kabataan, mas budlay makilala ang dengue kay kapareho ini sang madamo nga iban nga balatian. Ginapaathag sang amon giya parte sa hilanat sang bata ang mga danger sign nga dapat bantayan sa kabataan.

Indi mapamatud-an sang mga sintomas lang nga dengue ini, kay madamo nga iban nga impeksyon ang nagadala man sang hilanat. Ang check-up kag blood test ang magahatag sang sabat, gani magpakonsulta gilayon sa doktor kon mataas ang hilanat, labi na sa tig-ulan.

Masami nga nagaagi ang dengue sa tatlo ka yugto. Kon kabalo ka sini, mas mabantayan mo ang masakiton sa husto nga tion.

1. Yugto sang hilanat (mga ika-1 tubtob ika-7 nga adlaw). Mataas nga hilanat, sakit sang ulo kag sakit sang lawas. Magpahuway kag mag-inom sang madamo nga tubig kag iban pa nga ilimnon.
2. Kritikal nga yugto (masami mga ika-3 tubtob ika-7 nga adlaw). Masami nga nagasugod ini mismo sa pagnubo sang hilanat, kag masami nga nagadugay sang 24 tubtob 48 ka oras. Sa pila ka tawo, nagatulo ang likido halin sa magagmay nga ugat (blood vessels). Mahimo magsunod ang shock ukon grabe nga pagdugo sa sulod lang sang pila ka oras.
3. Yugto sang pag-ayo. Nagabalik ang gana sa pagkaon kag hinay-hinay nga nagabalik ang kusog. Ang iban nagakaroon sang bag-o nga pula-pula nga mahimo magkatol ukon magpanit. Sagad ini kag masami indi delikado.

Ang pagnubo sang hilanat indi pirme nagakahulugan nga nagaayo ka na. Masami nga nagagowa ang mga warning sign sa sulod sang isa ukon duha ka adlaw pagkatapos madula ang hilanat. Padayon nga magbantay sa sini nga tion, bisan medyo nagmayo na ang imo pamatyag. Padayon nga mag-inom, kag magtambong sa tagsa ka check-up kag blood test nga ginapahimo sang doktor.

Emergency ang grabe nga dengue. Kon may magguwa bisan isa ka warning sign, magkadto gilayon sa ospital. Indi na paghulata ang masunod nga check-up. Tan-awa ang san-o dapat mangayo gilayon sang bulig.

Madamo sang may dengue ang mahimo atipanon sa balay kon wala sila sang warning sign, makainom sang bastante, kag madali makabalik sa doktor. Mahimo ka pabalikon sang doktor para sa check-up kag blood count samtang nagamasakit ka.

Kinahanglan atipanon sa ospital ang bisan sin-o nga may warning sign. Ang mga may mas mataas nga risgo nga magkaroon sang grabe nga dengue mahimo nga kinahanglan ma-admit sa ospital agod mas mabantayan, bisan wala pa sang warning sign:

• mga lapsag
• mga nagabusong
• mga tigulang
• mga may obesity, diabetes, altapresyon, balatian sa kidney, tagipusuon ukon baga, ukon iban pa nga malawig nga balatian
• mga nagaestar nga nagaisahanon ukon malayo sa ospital

Sa ospital, pirme nga ginasusi sang mga nurse kag doktor ang imo blood pressure, pulso, ihi kag blood count, kag ginahatagan ka sang suero (IV fluids) kon kinahanglan. Nagaluwas sang kabuhi ang temprano kag maampingon nga pagbulong: kon maagapan, diutay gid lang ang mapatay sa dengue.

Gamita ang amon care finder agod mahibaluan kon diin ang pinakamalapit nga ospital antes mo pa ini kinahanglanon.

Nakabulig ang mga blood test agod makumpirma sang doktor kon dengue ini kag makita kon paano nagaagwanta ang imo lawas.

• NS1 rapid test. Ginapangita sini ang bahin sang dengue virus sa dugo, kag pinakaepektibo ini sa una nga 5 ka adlaw sang balatian. Pamangkuta ang imo doktor ukon health center kon diin ini mahimo. Ang negatibo nga resulta indi pirme nagakahulugan nga wala ka sang dengue, gani tan-awon gihapon sang doktor ang imo mga sintomas.
• Antibody test (IgM kag IgG). Mas mapuslanon ini halin sa mga ika-5 nga adlaw sang balatian.
• Complete blood count (CBC). Ginapakita sini ang imo platelet, nga nagabulig sa pagpauntat sang pagdugo, kag ang hematocrit, nga nagapakita kon daw ano kalapot ang imo dugo. Pirme ini ginauliuli sang doktor agod makita ang dalagan sang mga numero.

Masami nga ginapamangkot kon ano nga platelet count ang delikado. Wala sang isa lang ka numero nga magadesisyon sini. Pinakanagakabalaka ang doktor kon madasig nga nagnubo ang platelet samtang nagataas ang hematocrit, kay mahimo ini nga senyales nga nagatulo ang likido halin sa mga ugat. Kapareho kaimportante sang mga numero ang mga warning sign: kon may warning sign ka, magkadto sa ospital bisan daw maayo pa ang imo katapusan nga platelet count.

Upod ang CBC sa mga lab test nga sakop sang PhilHealth YAKAP kon ipahimo ini sang imo YAKAP doctor.

Virus ang kabangdanan sang dengue. Nagalapta ini paagi sa kagat sang lamok nga Aedes nga may virus, kalabanan ang Aedes aegypti. Kalabanan nagakagat sila sa adlaw. Nagaitlog sila sa mga sudlanan nga may tubig, pareho sang drum, timba, plorera, paso sang tanom, daan nga goma sang salakyan kag sudlanan sang tubig sang sapat.

May apat ka klase sang dengue virus. Pagkatapos mo mag-ayo, protektado ka batok sa klase nga nag-apekto sa imo, pero indi batok sa tatlo nga iban. Mas mataas ang risgo sang grabe nga dengue sa ikaduha nga impeksyon sang iban nga klase.

Indi makuha ang dengue paagi sa paghikap, pag-ubo ukon pagpakig-ambit sang pagkaon. Kalabanan nagalapta ini paagi sa kagat sang lamok, kag talagsa lang halin sa nagabusong pakadto sa iya bata ukon paagi sa blood transfusion. Ang lamok nga nagkagat sa masakiton, halin sa mga 2 ka adlaw antes magsugod ang hilanat tubtob sa mga 2 ka adlaw pagkatapos ini madula, mahimo magdala sang virus sa iban. Samtang may hilanat ka, magkatulog sa sulod sang moskitero ukon sa kuwarto nga may screen agod indi mo mapasa ang dengue sa imo pamilya.

Sa Pilipinas, masami nga nagadamo ang kaso sang dengue sa tig-ulan, kon mas madamo nga tubig ang nagatipon sa mga sudlanan palibot sang balay.

Wala sang bulong nga nagapatay sa dengue virus. Ang husto nga pag-atipan nagabulig sa lawas nga malampuwasan ang balatian samtang ginabantayan sang doktor ang mga warning sign.

Ano ang nakabulig

• Magpahuway kutob sa mahimo.
• Mag-inom sang madamo nga likido: tubig, oral rehydration solution (ORS, nga masami ginatawag nga oresol), sabaw kag iban pa nga ilimnon. Isa sa pinakaimportante nga mahimo mo ang mag-inom sang bastante.
• Paracetamol para sa hilanat kag sakit sang lawas, nga imnon suno gid sa nakasulat sa label. Mahimo makahalit sa atay ang pag-inom nga labaw sa ginatugot sang label, gani mamangkot anay sa parmasyutiko ukon doktor kon may balatian ka sa atay.
• Bantayi kon daw ano kadamo ang imo ihi. Kon mas diutay gid ang ihi sangsa sagad, mahimo nga kinahanglan mo sang dugang nga ilimnon ukon kinahanglan ka na masusi.

Ano ang likawan

• Ibuprofen, aspirin, mefenamic acid kag iban pa nga NSAID nga pain reliever. Mahimo nila mapadako ang risgo sang pagdugo sa dengue. Basaha ang label sang bisan ano nga bulong sa sakit, hilanat ukon trangkaso kon may ara sini nga sangkap, kag mamangkot sa parmasyutiko kon indi ka sigurado.
• Antibiotic, luwas lang kon may makita ang doktor nga bacterial infection. Virus ang kabangdanan sang dengue, kag wala sang epekto ang antibiotic sa virus.
• Herbal nga bulong bilang kabaylo sang pagbulong. Wala pa napamatud-an nga nagaayo sang dengue ang tawa-tawa, duga sang dahon sang kapayas kag iban pa nga bulong, kag wala ginarekomenda sang mga sukdanan sang PhilHealth sa pag-atipan sang dengue ang mga herbal nga bulong. Indi pagtugoti nga ilisan sini ang pag-inom sang likido, check-up ukon blood test.

Indi ka sigurado kon luwas ang isa ka bulong kon may dengue ka? Mamangkot sa amon libre nga AI symptom guide ukon mamangkot sa nurse.

Indi dapat ang kuwarta ang magpugong sa imo sa pagpasusi para sa dengue:

• Ang PhilHealth YAKAP nagasabat sa libre nga konsultasyon kag CBC sa YAKAP clinic nga diin ka nakarehistro, nga mahimo ang imo health center ukon rural health unit (RHU) (tan-awa ang amon giya parte sa PhilHealth YAKAP).
• Ang PhilHealth nagabayad para sa pagpaospital tungod sa dengue. Tubtob sa ulihi nga bahin sang 2026, nagabayad ang PhilHealth sang ₱19,500 para sa pagpaospital tungod sa dengue nga may ukon wala sang warning sign, kag ₱47,000 para sa grabe nga dengue. Suno sa Universal Health Care law, miyembro sang PhilHealth ang tagsa ka Pilipino.
• Sa basic (ward) nga kama, suno sa pamatbatan sang PhilHealth, indi ka dapat singilon sang co-payment sang mga accredited nga publiko kag pribado nga ospital para sa pagbulong sang dengue. Mahimo may dugang nga bayad ang private room ukon dugang nga serbisyo.
• Ang mga Malasakit Center sa mga ospital sang gobyerno nagahatag sang bulig medikal kag pinansyal sa mga pasyente nga indi makaya ang ila balayran.

Mabuligan ka sang amon libre nga care navigator nga mahibaluan kon ano ang libre nga makuha mo malapit sa imo.

Ginapangabay sang DOH ang tagsa ka panimalay nga himuon ang 4S batok sa dengue:

1. Search and destroy: pangitaa kag gub-a ang mga ginapangitlogan sang lamok. Pirme nga ubosa, kuskusa kag tabuni ang mga sudlanan sang tubig, ilisi ang tubig sang plorera, baliskara ang mga timba kag lata nga wala ginagamit, kag limpyuhi ang mga nabara nga alulod.
2. Self-protection: protektahi ang imo kaugalingon. Maggamit sang mosquito repellent, magsuksok sang malaba nga manggas kag malaba nga pantalon, kag maggamit sang screen sa bintana kag moskitero, labi na para sa mga lapsag kag masakiton.
3. Seek early consultation: magpakonsulta gilayon. Magpakonsulta sa doktor ukon magkadto sa health center kon may hilanat ka, labi na sa tig-ulan.
4. Say yes to fogging: mag-uyon sa fogging kon may outbreak lang. Indi bastante ang fogging para mapunggan ang dengue: pinakaimportante ang pagdula sang mga ginaitlogan sang lamok.

Tubtob sa tunga sang 2026, nagsiling ang FDA Philippines nga wala pa narehistro sa pungsod ang dengue vaccine nga Qdenga, kag nagpaandam ini batok sa peke nga Qdenga nga ginabaligya. Indi magbakal sang bakuna online ukon sa mga nagabaligya nga wala sang lisensya. Mamangkot sa imo health center para sa pinakabag-o nga laygay.