Sakit sa ngipon: tambal, hupay sa balay ug kanus-a magpa-dentista

Ang sakit sa ngipon mao ang kasakit sa sulod o palibot sa ngipon. Kasagaran mograbe kini kon mopaak ka, o kon mokaon og init, bugnaw o tam-is. Ang kasagarang hinungdan:

• bukbok (tooth decay): lungag o butas sa ngipon. Ang mga kagaw sa plaque mohimo sa asukal nga asido, ug kini nga asido mokaon sa ngipon
• dental abscess: nana gikan sa impeksyon sa ngipon o lagos (tan-awa ang Kon ang sakit sa ngipon mahimong impeksyon)
• liki o buak nga ngipon, o luag o natangtang nga pasta
• wisdom tooth, ang kataposang bagang sa likod, nga katunga ra ang migawas sa lagos ug na-impeksyon
• sakit sa lagos, nga pula, hubag o nagdugo ang lagos: tan-awa ang among giya bahin sa hubag nga lagos
• pagkagot o paggaling sa ngipon, o sensitibo nga ngipon

Ang kasakit mahimo usab nga gikan sa impeksyon sa sinus o sakit sa dalunggan. Talagsa ra, apan ang sakit sa apapangig o ngipon mahimong bahin sa atake sa kasingkasing, kasagaran uban ang sakit sa dughan, pagsingot o kalisod sa pagginhawa: emergency kini. Ang dentista o doktor lang ang makahibalo sa hinungdan.

Kini nga mga lakang makapasayon sa pagpaabot sa dentista. Dili kini motambal sa hinungdan.

• Pag-inom og pain reliever nga mapalit bisan walay reseta, sama sa paracetamol o ibuprofen. Sunda ang label o pangutan-a ang pharmacist kon unsa ang haom nimo. Ang pag-inom nga labaw sa giingon sa label dili mas epektibo ug mahimong delikado.
• Pagmumog og init-init nga tubig nga may asin. Tunawa ang gamay nga asin sa usa ka baso nga init-init nga tubig, imumog kini sa baba ug iluwa. Ayaw kini tulna. Dili kini para sa mga bata.
• Pain-relieving gel para sa baba gikan sa botika mahimong makatabang. Sunda ang label niini, ug pangutana una sa doktor sa dili pa kini gamiton sa bata.
• Kaon og humok nga pagkaon, sama sa lugaw, sabaw o malasado nga itlog, ug sa pikas nga kilid pag-usap.
• Hinay-hinay nga pagsipilyo gamit ang humok nga toothbrush, ug ayaw sa una pag-floss sa palibot sa masakit nga ngipon.
• Likayi ang tam-is, init kaayo o bugnaw kaayo nga pagkaon ug ilimnon, ug ayaw panigarilyo: mahimo kining makapagrabe sa pipila ka problema sa ngipon.

Ang sakit nga molapas og 2 ka adlaw, o dili mohupay sa pain reliever, kinahanglan na sa dentista. Dili ka sigurado kon unsa ka dinalian ang imoha? Isulti kini kang Joy, ang among AI symptoms guide.

• Paracetamol ug ibuprofen ang kasagarang unang gipili para sa sakit sa ngipon.
• Paracetamol: daghang tambal sa sip-on ang may paracetamol usab, busa ayaw pag-inom og duha ka produkto nga may paracetamol nga dungan. Pangutana una sa doktor kon may sakit ka sa atay o moinom ka og alak adlaw-adlaw.
• Ibuprofen: mahimo kining makadaot sa sikmura. Pangutana una sa pharmacist sa dili pa kini gamiton kon nakabaton ka na kaniadto og ulcer o pagdugo sa sikmura, kon may sakit ka sa kidney, atay o kasingkasing o may hubak ka, o kon moinom ka og tambal nga magpanipis sa dugo (blood thinner). Ayaw kini iuban sa aspirin o laing anti-inflammatory nga painkiller.
• Mefenamic acid (usa ka brand ang Dolfenal) sakop sa samang grupo sa painkiller sama sa ibuprofen (NSAIDs). Ang pipila ka produkto nga mefenamic acid nagkinahanglan og reseta sa Pilipinas. Pangutana una sa doktor, dentista o pharmacist sa dili pa kini gamiton, ug ayaw gayud kini iuban sa ibuprofen.
• Ayaw butangi og aspirin, o bisan unsang gidugmok nga tableta, ang ngipon o lagos. Makairita kini sa lagos ug mahimong hinungdan sa samad o singaw sa baba. Ayaw hatagi og aspirin ang bisan kinsa nga ubos sa 16 ka tuig.
• Antibiotic sama sa amoxicillin nagkinahanglan og reseta. Inom-a lang kini kon gireseta sa dentista o doktor. Dili kini makapasta sa lungag o makapagawas sa nana, busa kinahanglan gihapon ipatambal ang ngipon.

Mabdos o nagpasuso ka ba, o bata ba ang may sakit sa ngipon? Pangutana una sa doktor o dentista sa dili pa moinom o mohatag og bisan unsang tambal.

Ang dental abscess usa ka bulsa sa nana tungod sa impeksyon sa sulod o palibot sa ngipon. Dili kini mamaayo sa kaugalingon ug kinahanglan ipatan-aw dayon sa dentista. Ang mga timailhan mahimong maglakip sa:

• grabe ug nagpitik-pitik nga kasakit nga dili mohunong, ug kasakit kon mousap o mopaak
• hubag nga lagos ibabaw sa ngipon nga morag taghiyawat
• pait nga lami sa baba o baho nga gininhawa
• hubag nga aping o apapangig, hubag nga mga glandula (kulani) sa liog, o hilanat
• ngipon nga masakit sa init o bugnaw, o lisod ibuka ang baba

Mahimong kalit nga mohupay ang kasakit kon mogawas ang presyon, apan padayon nga mokaylap ang impeksyon: ngadto sa bukog sa apapangig, sa nawong ug liog, o sa dugo. Ang impeksyon sa salog sa baba (ilalom sa dila), nga gitawag og Ludwig angina, dali nga mohubag ug mahimong makababag sa agianan sa hangin. Busa adto dayon sa emergency room kon ang hubag miabot na sa mata o mikaylap paubos sa liog, o kon naglisod na sa pagginhawa, pagtulon o pagsulti. Ayaw pagmaneho sa imong kaugalingon: pahatod sa uban, o tawag sa 911.

Pagawson sa dentista ang nana. Human niini, mahimong kinahanglan sa ngipon ang root canal (paglimpyo sa sulod sa ngipon) o pagpaibot (bunot). Usahay gidugangan kini og antibiotic.

Daghan ang nangita og epektibo nga tambal sa sakit sa ngipon nga may lungag. Ang tinuod nga tubag: walay tambal o home remedy nga makasirado sa lungag sa ngipon. Ang pain reliever makapahilom sa kasakit sulod sa pipila ka panahon, apan padayon nga modako ang bukbok. Mao kini ang mahimo sa dentista:

• Ang sayo nga bukbok usa ka puti nga mansa sa dili pa mahimong lungag. Ang fluoride ug pagkunhod sa tam-is makatabang nga maayo sa kaugalingon ang enamel (ang gahi nga panit sa ngipon).
• Ang lungag limpyohan ug sirad-an og pasta (filling).
• Ang bukbok nga miabot na sa ugat (nerve) mahimong kinahanglan og root canal, unya pasta o crown (takop o cap).
• Ang ngipon nga dili na maluwas ibton (bunot).

Kon mas sayo ka moadto, mas dako ang tsansa nga maluwas ang ngipon.

Ang wisdom tooth mao ang kataposang bagang (molar) sa likod. Kon kulang ang luna, mahimong katunga ra niini ang mogawas sa lagos. Ang mga kagaw nga natanggong ilalom sa lagos nga nagtabon niini mahimong hinungdan sa impeksyon, uban ang kasakit, hubag ug dili maayo nga lami sa baba.

Pagmumog og init-init nga tubig nga may asin, hinay-hinay nga sipilyohi ang maong bahin ug gamit og pain reliever sama sa naa sa ibabaw. Magpa-dentista kon dili kini mohupay sulod sa usa o duha ka adlaw, o mas sayo kon mohubag ang imong nawong o may hilanat ka.

• Pagmumog og tubig nga may asin: luwas para sa mga hamtong ug makahupay.
• Pagmumog og tubig nga gilat-an og dahon sa bayabas: tradisyonal nga tambal kini. Wala kami makakitag maayong pagtuon nga nagpakita nga makahupay kini sa sakit sa ngipon. Kasagaran walay daot sa mga hamtong ang pagmumog sa gipabugnaw nga tubig nga gilat-an og bayabas ug pagluwa niini, apan dili kini makasirado sa lungag o makaayo sa abscess.
• Ahos, alcohol, gasolina o gidugmok nga tableta sa ngipon mahimong makapaso sa lagos ug sa sulod sa baba. Ayaw kini gamita.
• "Nawala na ang sakit, busa okay na." Mahimong mohunong ang sakit sa abscess samtang nagkagrabe ang impeksyon.
• "Dili mahimong ibton ang hubag nga ngipon." Ang dentista lang ang makadesisyon. Usahay tambalan una nila ang impeksyon; usahay ibton nila ang ngipon sa samang adlaw.
• "Mangatangtang ra man ang ngipon sa bata (baby teeth)." Ang bukbok sa ngipon sa bata hinungdan gihapon sa kasakit ug impeksyon. Dad-a sa dentista o doktor ang bata nga may sakit sa ngipon.

Kon mabdos ka o nagpasuso, sultihi ang dentista, ug pangutana una sa imong doktor o dentista sa dili pa moinom og bisan unsang tambal.

Ang natangtang nga permanente nga ngipon (adult tooth) usahay mabalik pa kon dali ka molihok. Adto dayon sa dentista: kon mas dugay ka maghulat, mas gamay ang tsansa.

1. Kupti ang ngipon sa puti nga bahin nga gigamit sa pag-usap (ang crown), dili gayud sa gamot (root). Ayaw pahiri ang gamot o limpyohi ang ngipon og alcohol.
2. Kon mahimo, ibalik kini sa iyang dapit ug hinay-hinay nga paaka ang limpyo nga gasa.
3. Kon dili, ipabilin kini nga basa: ibutang sa limpyo nga sudlanan ug tabuni og gamay nga gatas o laway, o ibutang taliwala sa ubos nga ngabil ug lagos, ug pag-amping nga dili kini matulon. Ayaw kini pauga.
4. Pislita og gasa ang lagos aron mohunong ang pagdugo, ug butangi og bugnaw ang aping.

Ang ngipon sa bata (baby teeth) dili na ibalik, apan ang bata nga nasamdan sa baba kinahanglan gihapon ipatan-aw. Ang gamay nga tipak nga dili masakit mahimong paabton hangtod sa naandan nga check-up.

Gamay ra ang dentista: sa 2020, mga 2.6 ra ang dentista sa matag 10,000 ka tawo sa Pilipinas (WHO).

• Rural health unit (RHU) o city health center. Pangutana kon aduna silay dentista ug unsang mga adlawa. Sa 2021, kasagaran adunay emergency nga dental care ug pangwala sa kasakit sa publiko nga primary care, apan kasagaran walay pasta (WHO). Pangitag health center duol nimo.
• Dental benefit sa PhilHealth. Ang tanang Pilipino makagamit sa preventive oral health benefit sa PhilHealth, bahin sa Konsulta package, nga karon PhilHealth YAKAP na. Sukad sa Disyembre 2025 (ang pinakabag-ong pahibalo sa PhilHealth bahin niini nga among nakit-an), sakop niini ang pagsusi sa baba, limpyo (cleaning) ug fluoride varnish, lakip ang sealant para sa hangtod 2 ka ngipon matag tuig kon kinahanglan. Apil usab sa giya sa PhilHealth sa maong benefit ang emergency nga pagpaibot sa ngipon para sa grabe nga sakit sa ngipon.
• Unsaon pagkuha niini. Pagparehistro una sa usa ka YAKAP clinic. I-refer ka niini sa kaugalingon niining dentista o sa partner nga dental clinic nga accredited sa PhilHealth. Sa publiko nga dental clinic, wala nay dugang nga bayran. Ang pribado nga clinic mahimong maningil og dugang, hangtod sa limitasyon sa PhilHealth: ₱1,500 matag bisita para sa pagsusi ug limpyo, ₱600 para sa sealant ug ₱600 para sa emergency nga pagpaibot.
• Ubang pagtambal, sama sa kadaghanan sa pasta, root canal, crown ug pustiso, dili apil niini nga benefit: pangutan-a una ang presyo sa dili pa magsugod.
• Emergency. Ang hubag sa nawong nga may kalisod sa pagginhawa o pagtulon kinahanglan sa emergency room sa ospital. Para sa tabang sa bayronon sa publiko nga ospital, gipasabot sa among giya sa Malasakit Center kon unsay pangayoon.

May pangutana? Pag-book og tawag sa usa ka nurse, o hibaloa kon giunsa paglihok ang sistema sa panglawas sa Pilipinas.

• Pagsipilyo kaduha sa usa ka adlaw, mga duha ka minuto matag sipilyo, gamit ang toothpaste nga may fluoride. Iluwa ang toothpaste human, apan ayaw na pagmumog, aron magpabilin ang fluoride sa ngipon.
• Pag-floss o gamit og interdental brush kausa sa usa ka adlaw aron makuha ang plaque taliwala sa mga ngipon.
• Kunhoran ang asukal. Ang tam-is, softdrinks ug juice ikaon o iinom lang inubanan sa pagkaon. Ayaw patulga ang masuso nga may botelya sa gatas o juice.
• Ayaw panigarilyo, ug ayaw pag-usap og tabako o mama (mama nga may bunga o areca nut). Makadaot sa lagos ang tabako, ug ang tabako ug bunga lakip sa mga nag-unang hinungdan sa kanser sa baba.
• Regular nga magpa-dentista, bisan walay masakit.
• Kon may diabetes ka, ipabilin nga kontrolado ang imong blood sugar: ang diabetes ug sakit sa lagos magpagrabe sa usag usa. Tan-awa ang among giya sa sintomas sa diabetes.