Katol sa kinatawo sa babaye: luwas nga atiman sa balay ug kanus-a magpatan-aw sa doktor

Kasagaran ra kaayo ang katol sa kinatawo sa babaye (vaginal itching). Ang katol mahimong anaa sa sulod sa kinatawo (vagina) o sa panit sa palibot niini, ang vulva: ang mga ngabil ug ang baba niini. Daghang babaye ang nagtawag niining bahina og "pempen" o "pepe".

Kasagaran sayon ra tambalan ang hinungdan, sama sa yeast infection o iritasyon gikan sa sabon, singot o hugot nga sinina. Usahay, STI kini o problema sa panit nga kinahanglan ipatan-aw sa doktor.

Normal ang gamay nga discharge. Ang normal nga discharge klaro o puti, piot o madanlog, walay isog nga baho, ug mahimong modaghan sa tunga-tunga sa siklo sa regla o kon mabdos. Pagpatan-aw kon mausab ang kolor, baho o kabaga niini, o kon may kauban nga sakit, samad, pagdugo o hilanat.

Yeast infection (thrush o candidiasis). Usa sa labing kasagarang hinungdan. Hinungdan kini sa grabe nga katol, hapdos, ug baga ug puti nga discharge nga sama sa keso o nagbuo nga gatas, nga kasagaran walay baho. Mahimong mohapdos inig ihi o makighilawas. Ang candida, usa ka yeast nga normal nga nagpuyo sa lawas, modaghan og sobra. Mas lagmit kini kon nag-inom ka og antibiotic, mabdos ka, nag-inom og pills (contraceptive pills), o dili kontrolado ang imong diabetes. Dili kini giisip nga sexually transmitted infection (STI).

Bacterial vaginosis (BV). Dili balanse ang normal nga bacteria sa kinatawo. Ang nag-unang timailhan mao ang nipis ug abuhon-puti nga discharge nga baho og isda, nga kasagaran mas isog human makighilawas. Ang BV kasagaran dili mokatol o mohapdos, ug mga katunga sa mga babaye nga adunay BV walay mamatikdang sintomas. Mas lagmit ang BV kon hugasan ang sulod sa kinatawo (douching).

Trichomoniasis ug ubang STI. Ang trichomoniasis ("trich") mahimong hinungdan sa dalag-lunhaw nga discharge nga mahimong bulahon o baho og isda, katol, hapdos, ug sakit inig ihi o samtang nakighilawas. Ang genital herpes hinungdan sa daw gitusok-tusok nga pamati o katol, unya gagmay nga paltos nga mobuto ug mahimong sakit nga samad. Ang gonorrhea ug chlamydia mas kasagaran hinungdan sa discharge, pagdugo o sakit sa ubos nga bahin sa tiyan: tan-awa ang among giya bahin sa tulo (gonorrhea). Daghang STI ang walay sintomas.

Iritasyon. Nipis ug sensitibo ang panit sa vulva. Mahimong hinungdan niini ang humot nga sabon, feminine wash, wipes ug spray; douching; isog nga sabon panlaba; spermicide; ug singot, basa nga panty ug hugot nga pantalon kon init ang panahon.

Ubang hinungdan:

• kuto sa bulbol (pubic lice o crabs) o gagmay nga bitok (threadworms), nga kasagaran labing makatol sa gabii
• ubos nga estrogen sa panahon ug human sa menopause, nga hinungdan sa pagkauga ug katol
• lichen sclerosus, usa ka sakit sa panit nga adunay makatol nga puti nga patsi, mas kasagaran human sa edad 50 apan mahimo sa bisan unsang edad, bisan sa mga batang babaye
• nakalimtang tampon, nga hinungdan sa dili maayong baho
• talagsa ra, kanser sa vulva: katol nga dili mamaayo, bukol, samad, o pagbag-o sa kolor sa panit

Adunay mga timailhan ang discharge, apan dili kini makasulti sa hinungdan nga sigurado: managsama ang daghang sintomas, ug check-up lang, usahay uban ang swab, ang makasulti.

• baga ug puti, sama sa keso, nga adunay grabe nga katol: kasagaran yeast
• nipis, abuhon-puti, baho og isda: kasagaran BV
• lunhaw, dalag o bulahon: posibleng trichomoniasis
• uban ang sakit sa ubos nga bahin sa tiyan o pagdugo: posibleng chlamydia o gonorrhea
• uban ang paltos o samad: posibleng genital herpes

Kon ang nag-unang problema mao ang hapdos ug kanunay nga pag-ihi, basin UTI (impeksyon sa agianan sa ihi) kini.

Hinay-hinaya ang pag-atiman ug ipabilin nga presko ug uga kining bahina. Makahupay kini sa iritasyon apan dili kini makaayo sa impeksyon.

• Hugasi lang ang gawas gamit ang tubig o hinay nga sabon nga walay humot. Ang kinatawo molimpyo sa iyang kaugalingon.
• Ayaw hugasi ang sulod sa kinatawo (douching), bisan tubig o feminine wash. Makuha niini ang maayong bacteria nga nanalipod kanimo.
• Pauga nga hinay pinaagi sa pagdampi, ug pahiri gikan sa atubangan paingon sa likod human mogamit sa CR.
• Pagsul-ob og cotton nga panty ug luag nga sinina. Ilisi dayon ang sinina nga gisingot, basa nga swimsuit ug umog nga panty.
• Gamit og napkin nga walay humot, dili tampon, samtang adunay impeksyon.
• Paningkamot nga dili kalotan, ug likayi una ang pakighilawas hangtod mamaayo kon kini masakit.
• Kon adunay kay diabetes, ipabilin nga kontrolado ang imong blood sugar.

Kon dili mamaayo ang katol human sa usa ka semana, o dili ka sigurado kon unsa kini, pagpatan-aw sa health worker.

Ang antifungal nga cream ug vaginal tablet, sama sa clotrimazole, para sa yeast infection. Dili kini makatambal sa BV o sa kadaghanan sa STI, ug dili kini makaayo sa iritasyon gikan sa usa ka produkto. Ang uban mapalit sa botika, apan ang pipila ka klase nagkinahanglan og reseta. Kasagaran luwas ra ang pagtambal sa kaugalingon kon gi-diagnose na kaniadto sa doktor nga yeast kini, naayo kini sa pagtambal, ug pareho ra ang mga sintomas.

• Pangutan-a ang pharmacist kon unsang produkto ang angay kanimo ug kon kinahanglan ba nimo og reseta.
• Sunda ang label o ang tambag sa pharmacist, ug humana ang pagtambal.
• Ayaw gamit og antifungal nga labaw sa kaduha sulod sa 6 ka bulan nga wala magpatan-aw sa doktor.
• Ang antifungal nga cream mahimong makadaot sa latex nga condom, mao nga basin dili ka niini mapanalipdan samtang nagpatambal.
• Mabdos, nagpasuso, o batang babaye ang tambalan? Pangutana una sa doktor.

Mga tambal nga may reseta. Mahimong moreseta ang doktor og fluconazole nga tableta para sa yeast, o antibiotic sama sa metronidazole para sa BV o trichomoniasis.

Palit lang og produkto nga rehistrado sa FDA. Niadtong 2021, gipasidan-an sa FDA Philippines ang publiko batok sa mga produkto nga dili rehistrado, lakip ang usa ka vaginal tablet nga may label nga "OTC", tungod kay dili masiguro ang ilang kalidad ug kaluwasan. Pangutan-a ang pharmacist kon rehistrado ba ang produkto, ug pag-amping sa mga produkto nga gibaligya online.

Ang pipila ka tambal sa "makatol nga pempen" nga gipaambit online makapagrabe pa niini.

• Paghugas sa sulod gamit ang suka, feminine wash o antiseptic. Douching kini, nga gi-ugnay sa WHO sa BV.
• Toothpaste, alcohol, kalamansi o bleach. Makapaso ug makairita kini sa nipis nga panit sa vulva ug makapakatol pa gyud. Dili kini tambal sa impeksyon sa kinatawo.
• Tawas. Wala kami makakitag lig-on nga ebidensya nga makatambal kini sa impeksyon sa kinatawo, ug mahimo kining mohapdos sa panit nga may samad.
• Ahos, herbal o dahon nga isulod sa kinatawo. Gilista sa WHO ang pagsulod og herbal o ubang produkto sa kinatawo isip usa ka butang nga makapataas sa risgo sa BV.
• Tuob (steaming) ibabaw sa gilaga nga dahon sa bayabas o ubang dahon. Dili kini girekomendar sa MedlinePlus kay mahimong mopataas sa risgo sa impeksyon, ug ang init nga alisngaw makapaso.

"Mokatol kay hugaw." Dili tinuod: ang yeast natural nga nagpuyo sa lawas, ug ang sobra nga paghugas kasagaran makapakatol pa gyud.

"Bawal ang tam-is." Matod sa WHO, limitado ang ebidensya alang sa estrikto nga anti-yeast diet. Apan makatabang ang pagkontrol sa diabetes.

Ang tambag sa WHO: pakigsulti una sa health worker sa dili pa mosulay og bisan unsang tambal sa balay.

Mahimo kang mangayo og babaye nga health worker, ug nga may kauban kang tawo nga imong gisaligan.

1. Pangutan-on ka bahin sa imong mga sintomas, regla, mga partner ug mga tambal, ug kon basin mabdos ka.
2. Mahimong tan-awon sa health worker ang vulva ug ang sulod sa kinatawo. Mahimo nimo siyang pahunongon bisan kanus-a.
3. Mahimo siyang mokuha og swab sa discharge, ug motanyag og test para sa ubang STI.

Kon walay lab test, ang tambag sa WHO mao ang pagtambal sa vaginal discharge base sa mga sintomas.

Ang pagtambal nagdepende sa hinungdan: antifungal para sa yeast, antibiotic para sa BV ug trichomoniasis, antiviral para sa herpes (labing maayo kon masugdan sulod sa 5 ka adlaw), steroid ointment para sa lichen sclerosus, ug moisturiser o hormone treatment para sa pagkauga human sa menopause.

Ang mga partner mahimong kinahanglan usab magpatan-aw: tan-awa ang mga pangutana sa ubos.

• Pagmabdos. Mas kasagaran ang yeast kon mabdos, ug ang BV ug trichomoniasis mahimong mopataas sa tsansa sa sayo nga pagpanganak. Pagpatan-aw sa doktor o midwife sa dili pa mogamit og bisan unsang cream o tambal. Tan-awa ang among giya sa prenatal check-up.
• Nagpasuso. Pangutana sa doktor sa dili pa ang bisan unsang pagtambal.
• Diabetes o huyang nga resistensya. Mas lagmit ang yeast infection, mao nga pagpatan-aw sa doktor para niini. Tan-awa ang mga sintomas sa diabetes ug ang among giya sa HIV test.
• Menopause. Makatabang sa pagkauga ang vaginal moisturiser o water-based nga lubricant. Ayaw gamit og cream nga dili gihimo para sa kinatawo. Kinahanglan ipatan-aw ang bisan unsang pagdugo human sa menopause.
• Mga batang babaye. Dili kasagaran ang yeast infection sa dili pa magdalaga. Ang iritasyon gikan sa sabon o gagmay nga bitok mahimo usab nga hinungdan sa katol. Dad-a siya sa doktor imbes nga gamitan siya og tambal.

• Barangay health station o rural health unit (RHU): maayong unang adtoan. Pangitag duol nimo.
• Social hygiene clinic: ang pipila ka city ug municipal health office adunay ingon niini para sa STI check. Pangutan-a ang inyong health office kon aduna bay duol nimo ug pila ang bayad.
• PhilHealth YAKAP clinic: sumala sa PhilHealth niadtong Hulyo 2025, libre ang check-up sa YAKAP clinic diin ka naka-register, apan ang pribado nga clinic mahimong maningil hangtod ₱900 matag pasyente kada tuig. Ang imong YAKAP doctor mahimong mo-order og lab test ug moreseta og mga tambal gikan sa listahan sa GAMOT, nga libre sa mga accredited nga botika hangtod ₱20,000 kada tuig. Ang 2026 nga sumbanan sa PhilHealth YAKAP naglista sa clotrimazole ug fluconazole isip GAMOT nga tambal para sa vaginal yeast infection. Pangutan-a ang imong YAKAP doctor kon unsang mga tambal para sa imong kondisyon ang sakop. Tan-awa ang among giya sa PhilHealth YAKAP.
• Pribado nga OB-GYN: pangutana una bahin sa bayad.

Naulaw pa ka moadto? Pangutana sa among symptoms assistant nga pribado o pag-book og tawag sa nurse. Para sa katol sa ubang bahin sa lawas, tan-awa ang among giya sa katol sa panit ug ang among mga giya sa panglawas sa kababayen-an.

• Hugasi lang ang gawas, gamit ang tubig o hinay nga sabon nga walay humot. Likayi ang douche, spray ug humot nga wipes.
• Pagsul-ob og cotton nga panty ug ilisi dayon ang basa o gisingot nga sinina.
• Pag-inom lang og antibiotic kon gireseta sa doktor.
• Gamit og condom kada makighilawas, ug pagpa-STI check kon adunay bag-ong partner.
• Ayaw panigarilyo; kabahin kini sa tambag aron malikayan ang BV.

Kon mobalik ang yeast o BV upat ka beses o labaw pa sa usa ka tuig, pagpatan-aw sa doktor: makatabang ang mas taas nga pagtambal.