Buni (ringworm): sintomas, sanhi at gamot

Ang buni ay karaniwang impeksiyon sa balat na dulot ng fungus (isang uri ng amag). Ringworm ang tawag dito sa English. Kahit ganito ang pangalan, walang bulate na kasangkot. Galing ang pangalang ringworm sa hugis-singsing na pantal.

Sa katawan, kadalasang ganito ang itsura ng buni:

• nagsisimula ito bilang maliit na patse ng mapula at nakaumbok na butlig
• unti-unti itong lumalaki at nagiging bilog, na may nakaumbok at nangangaliskis na gilid at mas normal na balat sa gitna
• puwedeng isa o marami ang bilog, at puwedeng magdugtong ang mga ito at maging mas malaking patse

Sa kayumangging balat, puwedeng mas maitim ang pantal kaysa sa balat sa paligid nito sa halip na mapula, at puwedeng mas mahirap makita ang kulay. Puwede itong nangangaliskis, tuyo, namamaga o makati. Ang buni sa mukha, leeg o anit ay kadalasang hindi mukhang maayos na bilog. Tinea corporis ang medikal na pangalan ng buni sa katawan.

Ang parehong uri ng fungus ay puwedeng tumama sa iba't ibang bahagi ng katawan. May sariling pangalan ang bawat isa.

• Buni sa mukha (tinea faciei): puwedeng hindi masyadong bilog ang patse at puwedeng mukhang ibang pantal sa mukha. Puwede itong magdulot ng pagkalagas ng buhok sa ilang bahagi, at sa mga lalaki puwede nitong tamaan ang balbas.
• Buni sa anit (tinea capitis): makati at nangangaliskis na patse kung saan nababali ang buhok at nag-iiwan ng kalbong bahagi, minsan may maliliit na itim na tuldok. Pinakakaraniwan ito sa mga bata. Puwedeng may kaunting lagnat o namamagang kulani sa leeg. May mga batang nagkakaroon ng namamaga at may nanang sugat sa anit na tinatawag na kerion. Kailangan itong magamot agad dahil puwede itong mag-iwan ng peklat at permanenteng pagkakalbo. Kailangan ng doktor ang buni sa anit, dahil hindi ito napapagaling ng cream at shampoo lang.
• Hadhad (jock itch o tinea cruris): makati at mapulang pantal sa mga tupi ng itaas na bahagi ng hita at singit. Mas karaniwan ito sa mga lalaki at binatilyo.
• Alipunga (athlete's foot o tinea pedis): makati, maputi, nagbabalat o nagbibitak na balat sa pagitan ng mga daliri sa paa. Puwede itong kumalat sa mga kuko sa paa.

Puwedeng kumalat ang fungus mula sa paa papunta sa singit kapag hinihila mo pataas ang underwear o pantalon, kaya sabay na gamutin ang dalawa.

Maraming problema sa balat ang kamukha ng buni, kahit para sa mga doktor.

• Ang an-an (pityriasis versicolor, tinatawag ding tinea versicolor) ay ibang impeksiyon ng fungus. Nagdudulot ito ng patag at bilog na patse, kadalasan sa dibdib, itaas ng likod, itaas ng braso, leeg o tiyan. Sa kayumangging balat, kadalasang mas maputi ang patse kaysa sa balat sa paligid nito. Hindi ito nakakahawa mula sa isang tao papunta sa iba, at hindi ito dahil sa hindi paliligo.
• Ang eczema at psoriasis ay puwede ring magdulot ng bilog, mapula at nangangaliskis na patse.

Hindi makakatulong ang antifungal cream sa pantal na hindi dulot ng fungus, at puwedeng palalain ng maling cream ang pantal na dulot ng fungus.

Kung kakaiba ang itsura ng pantal o hindi ito gumaganda, puwedeng magpagawa ang doktor ng simpleng KOH test. Dahan-dahang kinakayod ang kaunting balat mula sa pantal at tinitingnan sa microscope kung may fungus.

Dulot ang buni ng mga fungus na tinatawag na dermatophytes. Nabubuhay sila sa panlabas na layer ng balat, buhok at kuko. Pinakamabilis silang dumami sa mainit at mamasa-masang lugar, kaya mahalagang panatilihing tuyo ang balat sa mainit at maalinsangan nating panahon.

Kumakalat ang buni sa pamamagitan ng:

• paghawak sa pantal ng ibang tao
• paghihiraman ng tuwalya, damit, suklay, kobre-kama o sumbrero
• basang sahig, gaya ng mga banyo at bihisan na ginagamit ng marami
• paghawak sa alagang hayop o ibang hayop na may impeksiyon (karaniwang nagdadala nito ang pusa)
• lupa, pero mas bihira ito

Mas malamang kang magkaroon nito kung matagal na basa ng pawis ang balat mo, kung may maliliit kang hiwa o gasgas, kung hindi ka madalas maligo, o kung naglalaro ka ng contact sports gaya ng wrestling. Kung may diabetes ka o mahina ang immune system mo, mas malamang na kailanganin ng buni ang pag-aalaga ng doktor.

Karaniwan ang buni sa mga bata, pero kahit sino at kahit anong edad ay puwedeng magkaroon nito.

Karamihan ng buni sa katawan, singit at paa ay gumagaling sa antifungal cream. Karaniwang laman ng mga cream ang clotrimazole, miconazole, ketoconazole o terbinafine. May mga antifungal cream na nabibili sa botika kahit walang reseta. Puwedeng tingnan ng pharmacist ang pantal at tulungan kang pumili. Hindi bagay sa lahat ang bawat produkto, at may ilan na pang-adulto lang, kaya basahin ang kahon o magtanong sa pharmacist, lalo na kung para sa bata.

Paano gamitin ang cream:

1. Hugasan ang bahagi at patuyuing mabuti.
2. Ipahid ang cream sa pantal at nang kaunti lampas sa gilid nito. Magsimula sa labas ng pantal papasok sa gitna.
3. Maghugas ng kamay pagkatapos.
4. Huwag takpan ng bandage ang pantal.
5. Sundin ang label o ang pharmacist kung gaano kadalas ito gagamitin.

Ituloy ang paggamit ng cream hangga't sinasabi ng label o ng health worker mo, kahit nawala na ang pantal. Puwedeng umabot nang hanggang 4 na linggo ang gamutan. Kapag itinigil nang masyadong maaga, puwedeng bumalik ang buni.

Kung walang malinaw na paggaling pagkalipas ng mga 2 linggo, magpatingin sa doktor. Baka kailangan mo ng test, ibang gamot, o tableta.

May mga buni na kailangan ng gamot na may reseta, na pipiliin ng doktor para sa iyo:

• buni sa anit, na kailangan ng antifungal na tableta, kadalasang may kasamang medicated shampoo
• buni na malawak ang sakop, o hindi napagaling ng cream
• impeksiyon sa mga taong mahina ang immune system
• impeksiyon ng fungus sa kuko

Huwag gumamit ng tira o hiniram na antifungal na tableta. May ilang bagong uri ng fungus sa iba't ibang bahagi ng mundo na hindi na gaanong tinatablan ng karaniwang gamot. Isa pa itong dahilan para magpatingin kapag hindi gumagaling ang pantal.

Hindi sigurado kung ano ang pantal mo? Magtanong sa aming AI symptom guide, magpadala ng litrato, o mag-book ng tawag sa nurse.

May mga cream na ibinebenta para sa makating balat na may steroid (gamot na nagpapahupa ng pamamaga at kati), gaya ng betamethasone. May mga "all-in-one" cream na pinaghalong steroid at antifungal.

Puwedeng magmukhang gumaganda ang buni nang ilang panahon dahil sa steroid cream, dahil nawawala ang kati at pamumula. Pero hindi pinapatay ng steroid ang fungus, at puwede pa nitong palalain ang impeksiyon. Puwedeng kumalat ang pantal, magbago ang hugis at hindi na magmukhang buni, kaya puwede itong mapagkamalang eczema o psoriasis. Tinea incognito ang tawag dito ng mga doktor. Sa isang malaking pag-aaral sa Korea, mahigit kalahati ng mga taong may ganito ang ginamot ang sarili o ginamot ng doktor na hindi espesyalista sa balat, at sa karaniwan ay mahigit isang taon na ang impeksiyon.

Ayon sa gabay para sa mga family doctor, iwasan ang pinaghalong antifungal at steroid cream para sa buni. Sinasabi rin nito na ang pantal na lumalala pagkatapos gumamit ng steroid cream ay puwedeng impeksiyon ng fungus.

• Basahin ang mga sangkap sa kahon bago bumili ng cream para sa buni.
• Huwag magpahid ng steroid cream sa buni maliban kung natingnan na ng doktor ang pantal at niresetahan ka nito.
• Mag-ingat nang husto sa mga cream sa mukha, isa sa mga bahagi kung saan pinakamadalas nakita ng pag-aaral sa Korea ang tinea incognito.
• Kung gumagamit ka ng steroid cream sa pantal na patuloy na kumakalat, itigil ito at magpatingin sa health worker. Sabihin kung ano ang ginamit mo.

Ang akapulko (Senna alata) ay tradisyonal na halamang gamot sa Pilipinas na ginagamit sa buni at iba pang problema sa balat. Ipinapakita ng mga pag-aaral sa laboratoryo na may antifungal na epekto ang katas ng halamang ito.

Kaunti pa lang ang pananaliksik sa tao. Sa isang pag-aaral ng mga dermatologist ng Philippine General Hospital, 20 taong may isang uri ng buni na karaniwan sa mga T'boli sa timog ng Pilipinas ang nagpahid ng pinakuluang dahon na inihanda sa kanilang komunidad sa loob ng 4 na linggo. Nabawasan ang kati ng karamihan at walang nagkaroon ng side effect, pero 4 lang sa bawat 10 ang wala nang fungus sa skin test. Walang grupong pinaghambingan, kaya hindi natin alam kung gaano ito kabisa kumpara sa antifungal cream. Nanawagan ang mga mananaliksik ng mas malalaking pag-aaral.

Kung susubukan mo ang akapulko, itigil ito kapag lalong nairita ang balat mo. Pumunta sa pharmacist o health worker para sa antifungal cream kung hindi malinaw na gumaganda ang pantal sa loob ng 2 linggo, o mas maaga kung kumakalat ito.

Iwasang kamutin. Puwedeng ikalat ng pagkakamot ang fungus sa ibang bahagi ng katawan mo at puwede itong humantong sa impeksiyon ng bacteria sa balat.

Puwede kang magsimula sa botika, sa barangay health station, o sa rural health unit (RHU) o city health center. Maghanap ng health center na malapit sa iyo.

Kung nakarehistro ka sa PhilHealth YAKAP, libre ang check-up sa YAKAP clinic mo. Ayon sa FAQ ng PhilHealth noong Hulyo 2025, puwedeng maningil ang pribadong YAKAP clinic ng hanggang ₱900 bawat pasyente para sa buong taon.

Sa ilalim ng PhilHealth GAMOT, ang benepisyo sa gamot para sa outpatient, kasama sa listahan ng libreng gamot ang clotrimazole cream, ketoconazole cream at ketoconazole shampoo, ayon sa circular noong 2025. Para makuha ang mga ito nang libre:

• kailangang ireseta ito ng YAKAP doctor mo sa pamamagitan ng GAMOT app
• kukunin mo ito sa GAMOT pharmacy na accredited ng PhilHealth, at ipapakita ang reseta o ang code nito at isang government-issued ID
• kasama ang mga antifungal cream sa anti-infective na grupo ng circular, na dapat makuha sa loob ng 2 araw mula sa reseta
• bawat miyembro at bawat dependent ay may hanggang ₱20,000 na libreng gamot bawat taon

Hindi sakop ang branded na gamot na mas mahal kaysa sa itinakdang halaga ng PhilHealth, maliban kung ibinebenta ito ng botika sa halagang iyon. Itanong sa YAKAP clinic mo kung aling mga GAMOT pharmacy na malapit sa iyo ang accredited. Basahin ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP para magparehistro.

Nakakatulong ang mga gawing ito para makaiwas sa buni at maprotektahan ang pamilya mo:

• Magpagamot agad, bago kumalat ang pantal.
• Panatilihing malinis at tuyo ang balat, lalo na ang mga tupi ng balat, ang singit at ang pagitan ng mga daliri sa paa. Magpatuyo nang mabuti pagkatapos maligo at pagkatapos pagpawisan.
• Magpalit ng tuyong damit pagkatapos ng trabaho, sports o mainit na biyahe. Magsuot ng maluwag na damit, at malinis na underwear at medyas (pinakamainam ang cotton) araw-araw.
• Huwag manghiram o magpahiram ng tuwalya, damit, suklay, sumbrero o kobre-kama.
• Labhan nang madalas ang tuwalya at kobre-kama, sa mainit na tubig na may sabon kung kaya, at patuyuin nang mabuti.
• Magsuot ng tsinelas sa mga banyo at bihisan na ginagamit ng marami.
• Maligo agad pagkatapos ng contact sports.
• Tingnan ang inyong mga alaga. Ang pusa o aso na may mga patse na walang balahibo ay puwedeng may buni at dapat dalhin sa beterinaryo.
• Maghugas ng kamay pagkatapos humawak ng hayop o lupa, at tingnan ang balat mo kung may buni ang kasama mo sa bahay.

Puwedeng bumalik sa paaralan ang batang may buni kapag nasimulan na ang gamutan. Ipaalam ito sa teacher.