Agas ti almoranas: aywan iti balay, agas iti botika ken kaano nga ipakita ti panagdara

Ti almoranas ket ti awagtayo iti hemorrhoids, a maawagan met iti piles. Amin a tao ket addaan kadagiti urat ken nalukneng a lasag iti uneg ken aglawlaw ti abut ti ubet (anus). No lumteg dagitoy gapu iti nalabes a pressure, maawagan dagitoy iti almoranas.

• Internal hemorrhoids (almoranas iti uneg) ket adda iti uneg ti anus. Masansan a saan a nasakit ngem mabalin nga agdara. No dadduma, rummuar dagitoy iti abut ti ubet (prolapse).
• External hemorrhoids (almoranas iti ruar) ket adda iti sirok ti kudil iti aglawlaw ti anus. Mabalin nga aggatel ken agsakit dagitoy, nangnangruna no nakatugaw.

Kadawyan unay daytoy: dandani kagudua dagiti nataengan a nasurok a 50 ti tawenna idiay United States ti addaan iti daytoy. Saan a pagilasinan ti kinarugit.

Mabalin a mangpataud ti almoranas iti:

• nalawag a nalabaga a dara kalpasan ti panagtakki, iti tissue wenno iti inodoro
• gatel iti aglawlaw ti ubet
• maysa wenno ad-adu a bukol iti ubet, manipud iti kadakkel ti gisantes agingga iti kadakkel ti ubas
• sakit wenno ut-ot, a masansan a kumaro no nakatugaw
• nalagkit a likido (mucus) iti underwear, wenno marikna a kasla masapul pay nga agtakki

Iti adu a tao, mapukaw dagiti sintomas ti external hemorrhoids iti uneg ti sumagmamano nga aldaw. Ti kellaat a bukol a natangken ken nasakit unay ket mabalin a dara a nagbukel iti external hemorrhoid (thrombosed hemorrhoid), ken masapul a maipakita iti dayta met laeng nga aldaw.

Ti almoranas ti kadawyan unay a gapu ti panagdara iti ubet, ngem saan nga amin a panagdara ket almoranas. Dadduma a gapuna ti bassit a pisang iti anus (anal fissure), a nakaro ti saem no agtakki; impeksion iti bagis nga addaan iti dara a buris; panaglumteg ti bagis; sexually transmitted infections; dagiti agas a mangpalabnaw iti dara (blood thinner) ken aspirin (dimo isardeng nga agmaymaysa ti agas nga inreseta kenka); ken polyp wenno colorectal cancer (kanser iti bagis). Ilawlawag ti giya mi maipapan iti dara iti takki dagiti dadduma pay a gapuna.

Kas kuna ti PhilHealth, ti colorectal cancer ti maikatlo a kadawyan unay a kanser kadagiti Filipino. Kuna ti WHO a dagus a ngumato ti peggad kalpasan ti edad a 50. Agpakita a dagus no addaanka iti:

• dara iti takkim (ti takki a nangisit-ngisit a nalabaga (dark red) wenno nangisit ket masapul a maipakita iti dayta met laeng nga aldaw)
• nalukneng, natangken wenno naingpis a takki ngem iti kadawyan, wenno panagbaliw iti kasansan ti panagtakkim, iti 3 a lawas wenno ad-adu pay
• sakit ti tian, bukol iti tian, kabag a saan a mapukaw, wenno panagkissay ti timbang uray saan a gagaraen
• bannog, kinakapsut, rigat ti panaganges wenno nalusiaw a kudil ngem iti kadawyan

Ti maudi a grupo ket mabalin a pagilasinan ti anemia (kurang ti red blood cells) gapu iti nabannayat a panagdara. Mabalin a maammuan daytoy iti blood test. Mabalin nga agparang a nalabaga ti takki gapu kadagiti nalabaga a taraon kas iti beets ken kamatis, ken mabalin a pangisitenna ti iron tablets. No saanka a sigurado, agpakita.

Agparang ti almoranas no adda nalabes a pressure kadagiti urat iti aglawlaw ti ubet, gapu iti:

• narigat nga agtakki (constipation), wenno natangken ken namaga a takki, ken panagpilit nga agtakki iti inodoro
• nabayag a panagtugaw iti inodoro, kas iti bayat ti panag-cellphone
• nabayag a buris
• kurang ti fiber iti kanen: adu a processed, instant ken sitsiria kas iti chips, ken bassit a nateng ken prutas
• panagsikog ken panaganak
• panagbaket wenno panaglakay, nalabes a timbang, wenno sakit ti dalem kas iti cirrhosis
• masansan a panagbagkat iti nadagsen, kas iti trabaho iti construction, talon wenno bodega

"Gapu iti panagtugaw iti napudot wenno nalamiis a tugaw." Saan a nailista kadagiti health source a kinitami ti napudot wenno nalamiis a tugaw a kas gapu. Ti panagpilit ken nabayag a panagtugaw iti inodoro ti napateg.

"Bawal ti nagasang." Saan a nailista a gapu ti nagasang a taraon. No agsaem no agtakki kalpasan ti panagkan iti sili, kissayam. Ad-adda a napateg ti fiber.

"Normal laeng ti dara." Mabalin met a pagilasinan ti panagdara iti sabali a parikut, agraman ti kanser. Ipakita ti baro a panagdara.

"Iduron, galutan wenno iwaen iti balay." Mabalin nga inayad nga iduronmo nga agsubli ti nalukneng a bukol no nalaka a sumrek. Dimo pulos a galutan, iwaen wenno pespesen ti almoranas, ken dimo ipailot. Doktor laeng ti rumbeng a mangaramid iti banding.

Bawang, kalamansi, toothpaste, alcohol wenno tawas iti ubet. Awan ti source a kinitami a mangirekomenda kadagitoy, ken mabalin nga agsaem wenno makapuor dagitoy iti sensitibo a kudil. Saan met a nadakamat kadagiti sourcemi ti linaga a bulong ti bayabas. Umanayen ti danum a napudot-pudot laeng. No agus-usarka pay laeng iti linaga a bulong, palamiisem nga umuna agingga a napudot-pudot laengen, ken isardengmo no agsaem.

Umimbag ti kaaduan nga almoranas iti aywan iti balay. Ti panggep: nalukneng a takki a rummuar a saan a masapul ti panagpilit.

1. Mangan iti ad-adu a fiber: nateng kas iti marunggay, kangkong ken okra, prutas kas iti papaya ken saba, kamotit, balatong ken dadduma pay a beans, oatmeal ken brown rice. Inay-ayam nga inayon tapno saan nga agangin ti tianmo (kabag).
2. Uminom iti umanay a danum, ken kissayam ti arak.
3. Dika agpilit wenno agtugaw a nabayag. Agtakki no mariknam a kayatmon, ken ibatim ti cellphone iti ruar. Nalaklaka ti agtakki no ipatongmo ti sakam iti nababa a bangko, a nangatngato ti tumengmo ngem ti patongmo.
4. Agsitz bath: agtugaw iti palanggana nga addaan iti danum a napudot-pudot laeng, saan a napudot unay, iti 10 agingga iti 15 a minuto, sumagmamano a daras iti maysa nga aldaw ken kalpasan ti panagtakki.
5. Inayad nga agdalus. Mabalin ti agugas iti danum manipud iti tabo wenno bidet. Dimo kuskusen wenno usaren ti napigsa a sabon, ken tapik-tapikem laeng tapno mamaga.
6. Palamiisem ti lumteg babaen ti ice pack a nabalkot iti tualia. Agusar iti cotton nga underwear ken liklikam ti panagkurkur.

Mabalin a makatulong ti fiber supplement kas iti psyllium, wenno stool softener (pangpalukneng iti takki): agsaludsod iti pharmacist ken surotem ti label. Agpadoktor no saan pay a nasaysayaat kalpasan ti 1 a lawas.

Dagiti cream, ointment ken suppository (bassit nga agas nga inayad nga iserrek iti anus) ket mabalin nga addaan iti pangpamanhid, pangpabang-ar, wenno nalag-an a steroid kas iti hydrocortisone. Adda dagiti masapul ti reseta, isu nga agsaludsod iti pharmacist no ania ti maitutop kenka ken surotem ti label.

• Usarem laeng iti saan a nasurok iti agarup 1 a lawas, malaksid no sabali ti kinuna ti doktor. No nabayag nga usaren, mabalin nga umingpis wenno agbalin a sensitibo ti kudil.
• Isardeng ken agpadoktor no ad-adda a lumabaga, lumteg wenno agsakit ti kudil. Mabalin a pakaruen ti steroid ti impeksion.
• Ti witch hazel nga idampil babaen ti cotton buds ket mabalin a makapabassit iti gatel.

Para iti sakit, kadawyan a mapili ti paracetamol: surotem ti label. Dika uminom iti ibuprofen wenno aspirin para iti sakit no agdardaraka, ken liklikam ti pain reliever nga addaan iti codeine, a mangpataud iti narigat nga agtakki.

Agsaludsod nga umuna iti doktor wenno pharmacist sakbay a gumatang iti tableta a mailaklako a kas agas ti almoranas. No masikogka, agpaspasusoka, wenno ubing ti agasan, agsaludsod nga umuna iti doktor sakbay nga agusar iti aniaman a cream, suppository wenno tableta.

No agtultuloy nga agdara, rummuar wenno saan nga umimbag ti almoranas, mabalin nga isingasing ti surgeon ti:

• Rubber band ligation: putden ti goma ti panagayus ti dara ket matnag ti almoranas, masansan iti uneg ti maysa a lawas.
• Sclerotherapy (indeksion) wenno coagulation (pudot wenno nalag-an a koriente) tapno bumassit daytoy.
• Hemorrhoidectomy (panangikkat iti almoranas babaen ti operasion) wenno stapling, bayat a naka-anesthesia, para kadagiti dadakkel wenno saan nga umimbag iti sabali a panangagas.

Ti umuna a dua ket masansan nga aramiden bayat a nakariingka, ken makaawidka iti dayta met laeng nga aldaw. Ti dara a nagbukel a nasakit unay ket mabalin nga ikkaten babaen ti bassit a gessat. Mabalin nga agsubli ti almoranas no agtultuloy ti panagpilit: kitaem ti Kasano a malapdan ti almoranas.

Rugiam iti barangay health station, rural health unit (RHU) wenno city health center: birokem ti asideg kenka. Para iti procedure, mabalin a mai-refer ka iti surgeon. Kitaen ti health worker ti paset ken mabalin a kapaen ti uneg babaen ti ramay nga addaan iti gloves (mabalinmo a kiddawen nga adda kaduam). Adda dagiti masapul ti colonoscopy, maysa a test a mangusar iti camera tapno makita ti dakkel a bagis.

PhilHealth YAKAP. Manipud idi Hulio 2025, libre ti check-up iti YAKAP clinic-mo (mabalin nga agsingir ti pribado a clinic iti agingga iti ₱900 iti maysa a tawen), ken no masapulmo ti colonoscopy, mabalin nga i-refer ka ti YAKAP doctor-mo iti accredited a pasilidad a saan a rumbeng nga agsingir kenka para iti daytoy. Ti GAMOT, ti benepisio ti YAKAP para iti agas, ket sumagot iti agingga iti ₱20,000 nga agas iti maysa a tawen (Hulio 2025). Karaman iti listaanna idi Hunio 2026 ti paracetamol ken iron tablets para iti anemia no ireseta ti YAKAP doctor-mo, ngem saan a karaman ti cream para iti almoranas wenno fiber supplement. Kitaem ti giyami maipapan iti PhilHealth YAKAP.

Screening. Iti 2025 a pagalagadan ti PhilHealth, maidiaya ti screening para iti colorectal cancer kadagiti nataengan nga agtawen iti 45 agingga iti 75 ken kadagiti tao nga addaan iti nagannak, kabsat wenno anak a naaddaan iti colorectal cancer, a mangrugi iti tinawen a stool test para iti nailemmeng a dara (FIT). No addaanka itan iti sintomas, dimo urayen ti screening: ibagam a dagus iti doktormo. Kitaem ti giyami maipapan iti libre a check-up.

Procedure ken operasion. Iti listaan ti case rate ti PhilHealth (naibaliwan idi 2024, ti kabaruan a nasarakanmi), agbayad ti PhilHealth kadagiti accredited a pasilidad iti ₱15,639 agingga iti ₱23,634 depende iti procedure, ken ₱23,634 para iti kaaduan a hemorrhoidectomy. No nai-admit ka iti ward bed, kuna ti no co-payment policy-na a mabalin nga awanen ti bayadam. Agsaludsod nga umuna iti billing office, ken iti Malasakit Center para iti tulong iti aniaman a nabati a bayadam. Kitaem no ania ti sagoten ti PhilHealth.

Saanka a sigurado? Agsaludsod iti symptoms assistant-mi wenno ag-book iti awag ti nurse.

Bayat ti panagsikog ken kalpasan ti panaganak. Kadawyan ti almoranas iti daytoy a tiempo. Natalged nga umuna nga addang ti fiber, danum, nalag-an nga ehersisio, saan a nabayag a panagtakder wenno panagtugaw, ken lupot nga insawsaw iti nalamiis a danum sa pinespes. Agsaludsod nga umuna iti doktor wenno midwife-mo sakbay nga agusar iti aniaman a cream wenno agas, kas kadagiti prenatal check-up.

Ubbing. Kadawyan kadagiti babassit nga ubbing ti babassit a pisang iti anus (anal fissure), masansan kalpasan ti natangken a takki. Aniaman a dara iti takki ti ubing ket masapul a maipakita iti doktor.

Dagiti kababalin a mangagas iti almoranas ket isu met ti manglapped iti daytoy:

• mangan iti nateng, prutas, beans ken whole grains iti inaldaw, ken kissayam ti sitsiria ken fast food a kurang ti fiber
• uminom iti danum iti intero nga aldaw, ken ad-adu no napudot ti panawen
• agtakki no mariknam a kayatmon, ken dika agpilit wenno agbayag iti inodoro
• magna wenno aggaraw-garaw iti inaldaw, ken liklikam ti masansan a panagbagkat iti nadagsen
• agasan a dagus ti narigat nga agtakki, ken agpakita iti health worker no masansan nga agsubli (kitaem ti giyami maipapan iti sakit ti tian)