Uyek nga addaan plema wenno uyek a saan a mapukaw: gapu, panangaywan ken kaano ti agpa-check

Ti plema (sputum) ket napuskol a likido (mucus) manipud iti bara ken kadagiti nababa a paset ti dalan ti angin. Babaen ti panaguyek, dalusan ti bagi ti barukong. Ti uyek a mangiruar iti plema ket maawagan iti nabasa wenno productive nga uyek. Saan a kanayon a pagilasinan daytoy ti nakaro a sakit, ngem no dadduma pagilasinan daytoy ti parikut kas iti pulmonia (pneumonia) wenno heart failure.

Mangted iti pagilasinan ti langa ti plema, ngem saanna nga ibaga ti gapuna:

• Nalitnaw wenno puraw: ti kadawyan a kolor ti plema.
• Duyaw wenno berde: kadawyan iti impeksion iti barukong kalpasan ti panateng wenno trangkaso, ken adu ti umimbag nga awan agas. Mapanka iti doktor no saan nga umim-imbag, wenno no nangato ti gurigormo, saan unay a nasayaat ti riknam, wenno marigatanka nga aganges.
• Adu a plema iti dandani inaldaw iti sumagmamano a bulan, nga addaan masansan nga impeksion iti barukong, ket mabalin a pagilasinan ti nabayag a parikut iti dalan ti angin (kitaen ti apay a saan a mapukaw ti uyek).
• Addaan linia ti dara: agpa-check ita nga aldaw. No ad-adu ngem sumagmamano a linia, emerhensia daytoy.

Ti plema a kasla naibalud iti karabukob ket masansan a mucus nga agtedted manipud iti likud ti agong, kalpasan ti panateng wenno gapu iti allergy wenno parikut iti sinus. Ilawlawag ti giya mi maipapan iti panateng no kasano ti agdalus iti agong babaen ti danum nga addaan asin.

• Apagbiit nga uyek: kaaduan ket mapukaw iti uneg ti 3 agingga 4 a lawas. Kalpasan ti impeksion iti barukong, dagiti dadduma a sintomas ket masansan a bumang-ar iti uneg ti 7 agingga 10 nga aldaw, ngem ti uyek ken plema ket mabalin nga agpaut agingga 3 a lawas.
• Ad-adu ngem 3 a lawas: balakad dagiti health service iti UK ti mapan iti doktor.
• Ad-adu ngem 8 a lawas: maawagan daytoy iti chronic wenno persistent nga uyek (nabayag nga uyek), ken masapul a birokan ti gapuna.

Iti Filipinas, dika agur-uray iti kasta kabayag. Segun iti TB program ti DOH, siasinoman nga agtawen iti 15 wenno ad-adu nga addaan uyek a 2 a lawas wenno ad-adu ket rumbeng nga agpa-check iti TB. Para iti ubing nga addaan uyek, basaem ti paset maipapan kadagiti ubbing iti giya mi maipapan iti agas ti uyek ken agdamag iti doktor.

Adu ti mabalin a gapu ti uyek a saan a mapukaw, ken adu kadagitoy ti maagasan:

• Kalpasan ti virus. Mabalin nga agtalinaed a sensitibo ti dalan ti angin iti sumagmamano a lawas kalpasan ti panateng, trangkaso wenno impeksion iti barukong.
• Mucus manipud iti agong wenno sinus nga agtedted iti karabukob (postnasal drip), gapu iti allergy wenno sinusitis.
• Angkit (asthma). Masansan a kumaro iti rabii wenno no ag-ehersisio, nga addaan uni ti barukong (wheezing) wenno panagigpit ti barukong.
• Acid reflux. Mabalin a mairita ti karabukob ken dalan ti angin gapu iti asido ti tian nga umuli. Kitaen ti giya mi maipapan iti acid reflux.
• Panagsigarilyo. Ti "uyek ti agsigsigarilyo" nga addaan plema a saan a mapukaw ket mabalin a pagilasinan ti COPD (chronic bronchitis wenno emphysema), a nainayad a mangparigat iti panaganges. Pangatoen met ti peggad ti COPD ti asuk ti sigarilyo ti dadduma a tao ken ti asuk manipud iti panagluto iti uneg ti balay babaen ti kayo, uging wenno gaas (kerosene).
• Tuberculosis (TB). Kadawyan iti Filipinas. Mabalin a pakaigapuan daytoy ti uyek iti sumagmamano a lawas, no dadduma addaan dara, gurigor, panagling-et iti rabii ken panagkissay ti timbang.
• Whooping cough (pertussis), nga addaan sagsagaysay a panaguyek nga agpaut iti sumagmamano a lawas.
• Bronchiectasis. Nadadael ken limmawa a dalan ti angin a mangaramid iti adu a plema ken masansan a maimpeksion. Mabalin a sumaruno daytoy iti nakaro nga impeksion kas iti pulmonia, TB, kamuras wenno whooping cough.
• Dadduma nga agas, kas iti ACE inhibitors para iti high blood, ket mabalin a pakaigapuan ti uyek a saan a mapukaw. Dimo isardeng dagitoy nga agmaymaysa: agdamagka iti doktormo, a mabalin a mangsukat iti sabali nga agas.
• Heart failure, no saan a nasayaat ti panagbomba ti puso (kitaen ti giya mi maipapan iti heart failure), wenno tapok ken asuk iti trabaho, kas iti silica dust.

Manmano, pagilasinan ti kanser iti bara ti nabayag nga uyek, maysa pay a rason tapno agpa-check.

Nadagsen ti parikut ti TB iti Filipinas. Tantiaen ti WHO ken DOH nga idi 2024, agarup 625 iti tunggal 100,000 a tao iti pagilian ti nakaala iti TB, ken agarup 98 a Filipino ti matay iti daytoy iti inaldaw. Maagasan ti TB, ken libre dagiti test ken agas kadagiti publiko a health facility.

Segun iti TB program ti DOH, agpa-checkka no agtawenka iti 15 wenno ad-adu ken 2 a lawasen wenno ad-adu ti uyekmo, addaan man iti dadduma a sintomas wenno awan. Kunana met nga ipa-check ti uyek a saan nga ammo ti gapuna, uray kasano kabayag, no addaanka iti kadua iti balay nga addaan TB, addaanka iti diabetes, HIV wenno kidney failure, nataenganka, wenno agnaedka iti lugar a nasinsin ti tao kas iti pagbaludan wenno dormitorio.

Ti us-usaren iti test ket ti plema a nauyek manipud iti kauneg ti barukong, saan a tupra. Kitaen ti giya mi maipapan kadagiti sintomas ti TB.

• Uminom iti adu a danum, digo ken nabara nga inumen. Palukayen ti inumen ti plema tapno nalaklaka nga iruar iti panaguyek. No addaanka iti sakit ti puso wenno kidney, agdamag iti doktormo no kasano kaadu ti rumbeng nga inumem.
• Nabara a danum nga addaan diro (honey) ken calamansi: mabalin a makapabang-ar iti karabukob, ngem limitado ti ebidensia. Dimo pulos ikkan iti diro ti maladaga nga awan pay 1 a tawenna.
• Agturog a nakatag-ay ti ulo babaen ti nayon a pungan tapno nalaklaka ti panaganges ken makatulong a madalusan ti barukong.
• Itupram ti plema iti tissue, ibellengmo ken bugguam dagiti imam. Mabalin nga agwaras ti TB ken dadduma a mikrobio no agtupra iti daga.
• Alingasaw (steam), kas pagarigan iti nabara a shower, ket mabalin a makatulong. No agsuobka (tuob, wenno panaganges iti alingasaw manipud iti malukong), agannadka tapno saanka a mapuoran. Dimo pulos pagsuoben dagiti ubbing, gapu iti peggad a mapuoranda.
• Aginana, ken liklikan ti nadagsen nga ehersisio agingga a sumayaat ti riknam.
• Liklikan ti asuk: dika agsigarilyo wenno ag-vape, umadayo iti asuk ti dadduma, ken lukatam dagiti tawa no agluto.

No addaanka iti angkit wenno COPD, ituloymo ti panagusar kadagiti inhaler nga inreseta ti doktormo.

Saanka a sigurado no masapul nga agpadoktorka? Agdamag iti libre nga AI symptoms guide mi.

Mabalin a makapabang-ar dagitoy iti sintomas, ngem awan kadagitoy ti mangagas iti gapuna, ken limitado ti ebidensia a makatulongda.

• Expectorant kas iti guaifenesin: maus-usar tapno malukay ti plema. Maysa daytoy kadagiti pagpilian para iti apagbiit nga uyek segun iti giya ti UK.
• Mucolytic kas iti carbocisteine ken ambroxol: maus-usar tapno pumanipis ti plema. Saan nga irekomenda ti giya ti UK ti mucolytic para iti apagbiit nga uyek gapu iti panateng wenno acute bronchitis.
• Cough suppressant kas iti dextromethorphan: pakalmaenna ti panaguyek. Saan daytoy a para iti uyek nga adu ti plemana, ta masapul a mairuar ti plema.
• Lagundi: herbal nga agas ti uyek ti Filipinas; kitaen ti giya mi maipapan iti agas ti uyek.

Suroten ti label wenno ti pharmacist no mano ti inumem. Para kadagiti ubbing, iti masikog wenno agpaspasuso, ken iti nataengan nga addaan dadduma nga in-inumna nga agas, agdamag nga umuna iti doktor. Mailawlawag ti medicines guide mi ti maysa a produkto.

Antibiotic: bacteria laeng ti tablanna, ken kaaduan nga uyek ket gapu iti virus. Iti acute bronchitis, segun iti giya ti UK, agarup kagudua laeng nga aldaw iti kadawyan ti maikissayna iti kabayag ti uyek, ken mabalin a pakaigapuan ti side effect, nangnangruna ti panagburis ken ti rikna a kasla agsarua. Inumem laeng no ireseta ti doktor, ken dimo pulos inumen ti nabati nga antibiotic.

• "No berde ti plema, masapulko ti antibiotic." Saan a gapu laeng iti dayta. Kadawyan ti berde wenno duyaw a plema iti impeksion iti barukong nga umimbag nga awan agas. Ti doktor ti mangikeddeng kalpasan ti panangsukimatna kenka.
• "Uyek laeng daytoy ti agsigsigarilyo." Pakdaar ti uyek a saan a mapukaw. Masapul a maipa-TB check kalpasan ti 2 a lawas, ken no nasurok a 35 ti tawenmo ken agsigsigarilyoka wenno nagsigarilyoka idi, ipa-check met iti COPD.
• "Nakapsut laeng ti bara isu a nabayag ti uyek." Addaan gapu ti nabayag nga uyek a mabalin a birokan ti doktor, kas iti TB, angkit, reflux wenno COPD, ken adu kadagitoy ti maagasan.

• Barangay health station, RHU wenno city health center. Ibagam no kasano kabayagen ti uyekmo. Mabalinda nga i-test ti plemam para iti TB wenno i-referdaka iti TB-DOTS center. Agsapul iti asideg kenka, wenno basaem no kasano nga agandar ti health system.
• Libre a panagagas iti TB. Libre kadagiti publiko a pasilidad ti test ti plema, agraman dagiti napardas a molecular test kas iti Xpert, ken dagiti agas iti TB. Mangiyeg met ti DOH kadagiti komunidad iti portable a chest X-ray a tultulongan ti AI.
• PhilHealth YAKAP. Segun iti datos idi Hulio 2025, no nakarehistrokan iti YAKAP clinic, libre ti konsulta iti doktorna, mabalinnaka nga ipa-lab test segun iti kasapulam, ken mabalinna nga ireseta dagiti sakupen nga agas a maalam kadagiti accredited a botika, agingga iti ₱20,000 iti tunggal tawen. Mabalin nga agsingir ti pribado a YAKAP clinic agingga iti ₱900 iti tunggal tao para iti intero a tawen. Kitaen ti giya mi maipapan iti PhilHealth YAKAP.

Mabalin nga i-test ti doktor ti plemam, wenno ipa-chest X-ray wenno ipa-breathing test (spirometry) ka. Mangyeg iti listaan dagiti agasmo, ken laglagipem no kaano a nangrugi ti uyek ken no adda dara. Mabalinmo met ti ag-book iti tawag iti nurse.

• Isardengmo ti panagsigarilyo ken panag-vape, ti kapatgan nga addang maibusor iti COPD, uray adu a tawenkan nga agsigsigarilyo. Agkiddaw iti tulong iti health center.
• Nadalus nga angin: agluto babaen ti LPG wenno elektrisidad no mabalin, ken pastrekem ti angin iti kusina.
• Bakuna: agdamag maipapan iti tinawen a flu vaccine, ken iti pneumococcal vaccine no nasurok a 65 ti tawenmo wenno addaanka iti nabayag a sakit.
• Abbungam ti ngiwatmo no aguyek, bugguam dagiti imam, ken agusar iti mask no adda kaduam no nabayagen ti uyekmo.

Dadduma pay a giya: bara ken panaganges.