Ubo na may plema o ubo na hindi nawawala: sanhi, lunas, at kailan magpa-check

Ang plema (sputum) ay malapot na likido (mucus) mula sa baga at sa mas mababang bahagi ng daanan ng hangin. Sa pag-ubo, nililinis ng katawan ang dibdib. Tinatawag na basa o productive na ubo ang ubo na naglalabas ng plema. Hindi ito palaging senyales ng malubhang sakit, pero minsan senyales ito ng problema gaya ng pulmonya (pneumonia) o heart failure.

Nagbibigay ng palatandaan ang itsura ng plema, pero hindi nito sinasabi ang sanhi:

• Malinaw o puti: ang karaniwang kulay ng plema.
• Dilaw o berde: karaniwan sa impeksiyon sa dibdib pagkatapos ng sipon o trangkaso, at marami ang kusang gumagaling. Magpatingin sa doktor kung hindi ito gumagaan, o kung mataas ang lagnat mo, sobrang sama ng pakiramdam mo, o hinihingal ka.
• Maraming plema halos araw-araw nang ilang buwan, kasabay ng madalas na impeksiyon sa dibdib, ay puwedeng senyales ng pangmatagalang problema sa daanan ng hangin (tingnan ang kung bakit ayaw mawala ang ubo).
• May guhit ng dugo: magpa-check ngayong araw. Kung higit sa ilang guhit, emergency ito.

Ang plemang parang nakabara sa lalamunan ay kadalasang sipon na tumutulo mula sa likod ng ilong, pagkatapos ng sipon o dahil sa allergy o problema sa sinus. Ipinapaliwanag ng aming gabay sa sipon kung paano maghugas ng ilong gamit ang tubig na may asin.

• Panandaliang ubo: karamihan ay nawawala sa loob ng 3 hanggang 4 na linggo. Pagkatapos ng impeksiyon sa dibdib, kadalasang gumagaan ang ibang sintomas sa loob ng 7 hanggang 10 araw, pero puwedeng tumagal nang hanggang 3 linggo ang ubo at plema.
• Higit sa 3 linggo: payo ng mga health service sa UK na magpatingin na sa doktor.
• Higit sa 8 linggo: tinatawag itong chronic o persistent na ubo (pangmatagalang ubo), at kailangang hanapin ang sanhi nito.

Sa Pilipinas, huwag nang maghintay nang ganoon katagal. Ayon sa TB program ng DOH, dapat magpa-check para sa TB ang sinumang 15 taong gulang pataas na may ubo na 2 linggo o higit pa. Para sa batang may ubo, basahin ang bahagi tungkol sa mga bata sa aming gabay sa gamot sa ubo at magtanong sa doktor.

Maraming posibleng sanhi ang ubo na hindi nawawala, at marami sa mga ito ay nagagamot:

• Pagkatapos ng virus. Puwedeng manatiling sensitibo ang daanan ng hangin nang ilang linggo pagkatapos ng sipon, trangkaso o impeksiyon sa dibdib.
• Sipon mula sa ilong o sinus na tumutulo sa lalamunan (postnasal drip), dahil sa allergy o sinusitis.
• Hika (asthma). Kadalasang mas malala sa gabi o kapag nag-eehersisyo, at may kasamang paghuni ng dibdib (wheezing) o paninikip ng dibdib.
• Acid reflux. Puwedeng mairita ang lalamunan at daanan ng hangin ng asido mula sa sikmura na umaakyat. Tingnan ang aming gabay sa acid reflux.
• Paninigarilyo. Ang "ubo ng naninigarilyo" na may plemang ayaw mawala ay puwedeng senyales ng COPD (chronic bronchitis o emphysema), na unti-unting nagpapahirap sa paghinga. Nagpapataas din ng panganib sa COPD ang usok ng sigarilyo ng ibang tao at ang usok mula sa pagluluto sa loob ng bahay gamit ang kahoy, uling o gaas (kerosene).
• Tuberculosis (TB). Karaniwan sa Pilipinas. Puwede itong magdulot ng ubo nang ilang linggo, minsan may dugo, lagnat, pagpapawis sa gabi at pagbaba ng timbang.
• Whooping cough (pertussis) o ubong-dalahit, na may mga atake ng ubo na tumatagal nang ilang linggo.
• Bronchiectasis. Nasira at lumuwang na daanan ng hangin na gumagawa ng maraming plema at madalas maimpeksiyon. Puwede itong sumunod sa malubhang impeksiyon gaya ng pulmonya, TB, tigdas o whooping cough.
• Ilang gamot, gaya ng ACE inhibitors para sa altapresyon, ay puwedeng magdulot ng ubo na ayaw mawala. Huwag itong ihinto nang mag-isa: magtanong sa doktor mo, na puwedeng magpalit sa ibang gamot.
• Heart failure, kapag hindi maayos ang pagbomba ng puso (tingnan ang aming gabay sa heart failure), o alikabok at usok sa trabaho, gaya ng silica dust.

Bihira, senyales ng kanser sa baga ang matagal na ubo, isa pang dahilan para magpa-check.

Mabigat ang problema ng TB sa Pilipinas. Tantiya ng WHO at DOH na noong 2024, mga 625 sa bawat 100,000 tao sa bansa ang nagka-TB, at mga 98 Pilipino ang namamatay dito araw-araw. Nagagamot ang TB, at libre ang mga test at gamot sa mga pampublikong health facility.

Ayon sa TB program ng DOH, magpa-check kung 15 taong gulang ka pataas at 2 linggo o higit pa na ang ubo mo, may iba pang sintomas man o wala. Sinasabi rin nitong ipa-check ang ubo na hindi alam ang dahilan, gaano man katagal, kung may kasama ka sa bahay na may TB, may diabetes, HIV o kidney failure ka, nakatatanda ka na, o nakatira ka sa siksikang lugar gaya ng kulungan o dormitoryo.

Ginagamit sa test ang plemang inubo mula sa kaloob-looban ng dibdib, hindi laway. Tingnan ang aming gabay sa sintomas ng TB.

• Uminom ng maraming tubig, sabaw at maligamgam na inumin. Pinaluluwag ng inumin ang plema para mas madali itong mailabas sa pag-ubo. Kung may sakit ka sa puso o bato, itanong sa doktor kung gaano karami ang dapat mong inumin.
• Maligamgam na tubig na may honey at calamansi: puwede nitong paginhawahin ang lalamunan, pero limitado ang ebidensiya. Huwag kailanman bigyan ng honey ang baby na wala pang 1 taon.
• Matulog nang nakataas ang ulo gamit ang dagdag na unan para mas maginhawa ang paghinga at matulungang malinis ang dibdib.
• Iluwa ang plema sa tissue, itapon ito at maghugas ng kamay. Puwedeng magpakalat ng TB at ibang mikrobyo ang pagdura sa lupa.
• Singaw (steam), halimbawa sa maligamgam na shower, ay puwedeng makatulong. Kung magtutuob ka (singaw mula sa mangkok), mag-ingat na hindi mapaso. Huwag kailanman patuubin ang mga bata, dahil puwede silang mapaso.
• Magpahinga, at iwasan ang mabigat na ehersisyo hanggang gumaan ang pakiramdam mo.
• Iwasan ang usok: huwag manigarilyo o mag-vape, lumayo sa usok ng iba, at buksan ang mga bintana kapag nagluluto.

Kung may hika o COPD ka, ituloy ang paggamit ng inhaler na inireseta ng doktor mo.

Hindi sigurado kung kailangan mo nang magpatingin? Magtanong sa aming libreng AI symptoms guide.

Puwedeng gumaan ang sintomas sa mga ito, pero wala sa mga ito ang gumagamot sa sanhi, at limitado ang ebidensiya na nakatutulong sila.

• Expectorant gaya ng guaifenesin: ginagamit para paluwagin ang plema. Isa ito sa mga opsiyon para sa panandaliang ubo ayon sa gabay sa UK.
• Mucolytic gaya ng carbocisteine at ambroxol: ginagamit para palabnawin ang plema. Hindi ipinapayo ng gabay sa UK ang mucolytic para sa panandaliang ubo mula sa sipon o acute bronchitis.
• Cough suppressant gaya ng dextromethorphan: pinapakalma nito ang pag-ubo. Hindi ito para sa ubo na maraming plema, dahil kailangang mailabas ang plema.
• Lagundi: herbal na gamot sa ubo ng Pilipinas; tingnan ang aming gabay sa gamot sa ubo.

Sundin ang label o ang pharmacist kung gaano karami ang iinumin. Para sa mga bata, sa buntis o nagpapasuso, at sa nakatatandang may iba pang iniinom na gamot, magtanong muna sa doktor. Maipapaliwanag ng aming medicines guide ang isang produkto.

Antibiotic: bacteria lang ang tinatalaban nito, at karamihan ng ubo ay galing sa virus. Sa acute bronchitis, ayon sa gabay sa UK, mga kalahating araw lang sa karaniwan ang ibinabawas nito sa tagal ng ubo, at puwede itong magdulot ng side effect, lalo na pagtatae at pagduduwal. Inumin lang ito kapag inireseta ng doktor, at huwag kailanman uminom ng tirang antibiotic.

• "Kapag berde ang plema, kailangan ko ng antibiotic." Hindi dahil lang doon. Karaniwan ang berde o dilaw na plema sa impeksiyon sa dibdib na kusang gumagaling. Ang doktor ang magpapasya pagkatapos kang suriin.
• "Ubo lang ito ng naninigarilyo." Babala ang ubo na ayaw mawala. Kailangan itong ipa-TB check pagkalipas ng 2 linggo, at kung lampas 35 ka na at naninigarilyo o dating naninigarilyo, ipa-check din para sa COPD.
• "Mahina lang ang baga kaya matagal ang ubo." May sanhi ang matagal na ubo na kayang hanapin ng doktor, gaya ng TB, hika, reflux o COPD, at marami sa mga ito ay nagagamot.

• Barangay health station, RHU o city health center. Sabihin kung gaano na katagal ang ubo mo. Puwede nilang i-test ang plema mo para sa TB o i-refer ka sa TB-DOTS center. Maghanap ng malapit sa iyo, o basahin kung paano gumagana ang health system.
• Libreng gamutan sa TB. Libre sa mga pampublikong pasilidad ang test ng plema, kasama ang mabilisang molecular test gaya ng Xpert, at ang mga gamot sa TB. Nagdadala rin ang DOH sa mga komunidad ng portable na chest X-ray na may tulong ng AI.
• PhilHealth YAKAP. Sa datos noong Hulyo 2025, kapag rehistrado ka na sa isang YAKAP clinic, libre ang konsulta sa doktor nito, puwede ka niyang ipa-lab test ayon sa kailangan mo, at puwede siyang magreseta ng mga sakop na gamot na makukuha mo sa mga accredited na botika, hanggang ₱20,000 bawat taon. Puwedeng maningil ang pribadong YAKAP clinic ng hanggang ₱900 bawat tao para sa buong taon. Tingnan ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP.

Puwedeng i-test ng doktor ang plema mo, o ipa-chest X-ray o ipa-breathing test (spirometry) ka. Magdala ng listahan ng mga gamot mo, at tandaan kung kailan nagsimula ang ubo at kung may dugo. Puwede ka ring mag-book ng tawag sa nurse.

• Tumigil sa paninigarilyo at pag-vape, ang pinakamahalagang hakbang laban sa COPD, kahit maraming taon ka nang naninigarilyo. Humingi ng tulong sa health center.
• Mas malinis na hangin: magluto gamit ang LPG o kuryente kung kaya, at pahanginan ang kusina.
• Bakuna: magtanong tungkol sa taunang flu vaccine, at sa pneumococcal vaccine kung lampas 65 ka na o may pangmatagalang sakit.
• Takpan ang bibig kapag umuubo, maghugas ng kamay, at magsuot ng mask kapag may kasamang iba kung matagal na ang ubo mo.

Iba pang gabay: baga at paghinga.