Sintomas ti rabies: umuna a pagilasinan, kaano a rummuar, ken apay a dika koma agur-uray

Ti rabies ket virus a rumaut iti utek ken kadagiti urat (nerves). Dagiti umuna a pagilasinan ket mabalin a kasla trangkaso: gurigor, sakit ti ulo, kinakapsut, nasakit a karabukob wenno panagsarua. Napateg a pagilasinan ti kasla matudtudok, gatel, kasla mapuoran, awan marikna wenno sakit iti lugar a nakagatan wenno nakuramosan, uray no nabayagen a nagimbag ti sugat.

Kalpasanna, maapektaran ti utek. Kaaduan iti Filipinas ti makaaddaan iti "furious" wenno nauyong a kita:

• saan a makatalna, danag, pannakariro, wenno panagkita kadagiti banag nga awan met (hallucinations)
• buteng iti danum (hydrophobia), ti kadawyan unay a pagilasinan: ti panaginum ket mangpataud iti nasakit a spasm (kalambre) ti karabukob, isu nga agkedked ti tao nga uminom uray mawaw unay
• buteng iti angin (aerophobia): ti electric fan wenno pul-oy ti angin ket mabalin a mangrugi iti spasm
• panagtedted ti katay (laway), narigat nga agalun wenno ag-anges, ken kombulsion (seizure)

Iti saan unay a kadawyan a paralytic form, mangrugi ti kinakapsut iti nakagat a takiag wenno saka ket in-inut nga agwaras agingga a ma-coma ti tao.

Kadawyan a matay ti pasiente iti uneg ti sumagmamano nga aldaw. Doktor laeng ti makaibaga no ania ti gapuanan dagiti sintomas ti maysa a tao.

Ti panawen manipud iti kagat agingga iti umuna a sintomas (ti incubation period):

• ket kadawyan a 2 agingga iti 3 a bulan, ngem mabalin a kas kaabbaba ti agarup maysa a lawas (WHO). No dadduma nasurok a maysa a tawen, ken manmano, sumagmamano a tawen.
• ket mabalin nga ad-adda nga ababa no ti kagat ket iti rupa, ulo wenno tengnged, nauneg, wenno adu.

Idiay San Lazaro Hospital, nasurok a 1 iti 5 a pasiente ti nagsakit iti uneg ti maysa a bulan kalpasan ti kagat, ken dandani 1 iti 10 ti nasurok pay a maysa a tawen kalpasanna. Ti kabayagan ket 10 a tawen.

Saanmo a maammuan a natalgedka babaen ti panagbilang kadagiti aldaw. Awan ti test a makakita iti rabies sakbay a rummuar dagiti sintomas, ken awan ti mapaneknekan ti nasayaat a riknam kalpasan ti sumagmamano a lawas wenno bulan.

No nakagat wenno nakuramosanka ken saankan a nabakunaan, mapanka itan iti animal bite treatment center, uray no sumagmamano a lawas wenno bulanen ti napalabas. Ti staff ti mangikeddeng no ania pay ti kasapulam.

No rummuaren dagiti sintomas, makapapatay ti rabies iti dandani amin a kaso (WHO). Sakbay dagiti sintomas, dandani kanayon a malapdan daytoy babaen ti panangbuggo iti sugat ken panagpabakuna, agraman ti rabies immunoglobulin (RIG) para kadagiti nakaro nga exposure. Maawagan daytoy iti post-exposure prophylaxis (PEP).

Biag ti kapalit ti panagur-uray ditoy:

• Idi 2024, nagrekord ti DOH iti 426 a kaso ti rabies iti tao, ken natayda amin.
• Kadagiti pasiente ti San Lazaro nga ammo a na-expose iti ayup (2006 agingga iti 2015), 90 iti 100 ti saan a pulos a nakaala iti aniaman a bakuna wenno RIG. Kaaduanna ket nataengan a lallaki, a nalabit a saan unay a mapan iti bite center.
• 2 laeng ti nakakompleto iti agas (bakuna ken RIG). Agpada a babassit nga ubbing a nakagat iti rupa, a sadiay mabalin a napartak unay a rumsua ti rabies.

Adda ti virus iti katay (laway) ti ayup nga addaan impeksion. Sumrek daytoy babaen ti kagat, kuramos a nangsugat iti kudil, panangdila iti kudil nga addaan sugat, wenno katay a simrek iti mata, agong wenno ngiwat.

Aso ti gapuanan ti agingga iti 99% kadagiti kaso iti tao. Mabalin met nga itugot daytoy ti pusa, dagiti ayup iti talon (livestock), sunggo ken panniki, ken uray dagiti ubbing nga aso (tuta). Idi 2024, 45% kadagiti Filipino a natay iti rabies ti nakagat ti taraken nga ayup, ken iti nasurok a kagudua dagidiay a taraken, awan ti makaammo no nabakunaanda.

Saan nga ammo a mangiyakar iti rabies ti kagat ti bao, ngem bugguam latta ken ipa-check ti aniaman a kagat. Awan pay ti napaneknekan a pannakaiyakar ti rabies manipud iti maysa a tao iti sabali babaen ti kagat wenno katay. Manmano unay ti pannakaakar babaen ti naata a karne ti ayup nga addaan impeksion, ngem iti chart ti DOH, nakaro nga exposure latta ti panangiggem iti bangkayna wenno panangan iti naata a karnena.

Adu ti agsaludsod maipapan iti rabies gapu iti kuramos ti pusa. Mabalin nga addaan rabies ti pusa, ken ti kuramos a nangsugat iti kudil ket matrato a kas iti kagat ti aso. Kadagiti pasiente ti San Lazaro nga addaan rabies ken malagipda ti ayup, agarup 4 iti 100 ti nangibaga a pusa. Bugguam ti kuramos ken mapanka iti bite center iti dayta met laeng nga aldaw.

Mabalin met a mangpataud ti kuramos ti pusa iti cat-scratch disease, maysa nga impeksion ti bacteria a kadawyan a nalag-an. Adda bassit a bukol a rummuar iti nakuramosan, sa bumtog dagiti asideg a kulani, no dadduma adda gurigor. Agpakitaka iti doktor no bumtog ti kulani.

Agpada dagiti pagilasinan ti ubbing ken nataengan. Kuna ti WHO, agarup 40% kadagiti matay iti rabies ket ubbing a kurang ti 15 ti tawenna. Ad-adda a makagatda ngem dagiti nataengan, ken mabalin a saanda nga ibaga iti asinoman ti bassit a kagat wenno kuramos, wenno ubbingda pay unay tapno maisalaysayda ti napasamak.

• Saludsodam ti anakmo kalpasan ti panagay-ayamna iti ayup, ken ibagam kenkuana a saan a mapagungtan no ipadamagna ti kagat.
• No nalabit a nakagat wenno nakuramosan ti bassit nga ubing ngem saanna a mailawlawag, itugotmo latta iti bite center.

Ti ubing nga addaan gurigor ken sakit iti daan a sugat, agkedked nga uminom, wenno saan unay a makatalna wenno mariro ket masapul nga itugot iti emergency room itan. Agsaludsodka iti doktor sakbay nga ikkam iti aniaman nga agas ti ubing. Kitaem met ti giya mi maipapan iti gurigor ti maladaga ken ubing.

1. Ikabil ti sugat iti agay-ayus a danum ken bugguam iti sabon iti naan-anay a 15 a minuto, iti kasapaan a mabalin. Awan ti first aid a napatpateg ngem daytoy.
2. Kalpasan ti panagbuggo, mabalinmo ti mangikabil iti antiseptic kas iti povidone-iodine. Ti health worker ti mangikeddeng no masapul a maserraan wenno madait ti sugat.
3. Mapanka iti animal bite treatment center (ABTC) iti dayta met laeng nga aldaw, a mangitugot iti ID ken PhilHealth number-mo. Ibagam iti staff ti maipapan iti ayup ken iti sugat.
4. Mangrugika iti bakuna no ibaga ti staff, ken agsublika iti tunggal petsa a naisurat iti card-mo.
5. Bantayam ti aso wenno pusa iti 14 nga aldaw, manipud iti natalged a distansia. Ibagam a dagus iti center no agsakit, matay wenno mapukaw daytoy.

Panangbuggo laeng ti kasapulan ti panangdila iti nasalun-at a kudil. Kanakaruan ti kagat wenno kuramos a nagdara, panangdila iti kudil nga addaan sugat, ken aniaman nga exposure iti ulo wenno tengnged. Para iti iskedyul ken no sadino ti libre, kitaem ti giya mi maipapan iti bakuna kontra rabies.

• Panagpakita iti tandok (tradisional a mangngagas) imbes nga iti bite center. Iti maysa a survey iti tallo a probinsia, dandani apagkatlo kadagiti nakagat a saan a nagpaagas iti doktor ti napan iti tandok. Awan ti mangngagas, mula a pagagas wenno "rabies tree" ti Palawan a napaneknekan a manglapped iti rabies. No kayatmo ti agpakita iti mangngagas, aramidem kalpasan ti bite center, iti dayta met laeng nga aldaw.
• Bawang, mula wenno sabali pay a pagagas iti sugat. Awan kadagitoy ti ammo a manglapped iti virus. Usarem ti sabon ken agay-ayus a danum.
• Ti panangpespes iti sugat tapno agdara ket saan a paset ti mairekomenda a first aid.
• "Kitaentayo pay no agsakit ti aso." Kuna ti chart ti DOH a rugian ti bakuna ken bantayan ti ayup iti agpada a tiempo. No nasalun-at pay laeng daytoy kalpasan ti 14 nga aldaw, mabalin nga isardeng ti doktor a nasapsapa dagiti iniksion.
• "Nabakunaanen ti asomi" wenno "tuta pay laeng dayta." Mapanka latta ket bay-am a ti staff ti mangikeddeng.

Sakbay dagiti sintomas, nasayaat unay ti agas: panangdalus iti sugat, bakuna kontra rabies ken RIG. Saan a patayen ti antibiotic ti rabies virus.

No rummuaren dagiti sintomas, awan ti pakaagasan. Bassit unay ti nakalasat, ken nabatian ida iti agnanayon a pannakadangran ti utek. Mangted dagiti doktor iti comfort care tapno mapalag-an ti buteng, sakit ken spasm.

No adda tao a mangipakita iti pagilasinan ti rabies, itugotmo iti kaasitgan nga emergency room wenno awagam ti 911, ken ibagam kadagiti doktor ti aniaman a kagat, uray no nabayagen. Liklikam ti katayna, ken ibagam iti health worker no simrek daytoy iti matam, ngiwatmo wenno sugatmo.

Kadawyan ken maawatan ti buteng kalpasan ti kagat.

• No nalpasmo ti bakuna iti husto a tiempo, bassit unay ti posibilidad nga agkaaddaanka iti rabies. Idiay United States, awan pay ti nagkaaddaan iti rabies kadagiti nabakunaan a dagus ken husto.
• No adda petsa a nalaktawam, wenno saankan a pulos a nabakunaan, mapanka itan iti bite center.

No ti danag ket lapdannaka a makaturog wenno agtrabaho, makisaritaka iti wellbeing guide mi wenno agsaludsodka iti nurse. No marikriknam a saanmon a kaya wenno pampanunotem ti mangdangran iti bagim, awagam ti 1553, ti mental health crisis line.

Adda dagiti animal bite treatment center iti adu nga ospital ti gobierno, rural health unit (RHU) ken health office. Maipakita kenka ti barangay health worker wenno ti PhilHealth YAKAP clinic-mo ti kaasitgan. Agbirok iti health center wenno agbirok iti ospital.

Animal Bite Treatment package ti PhilHealth. Manipud idi Marso 2025, agbayad daytoy iti ₱5,850 iti tunggal kaso (manipud iti ₱3,000) iti nasurok a 700 nga accredited a center, para kadagiti miembro ken dagiti dependent-da. Sakupenna ti bakuna, RIG, panangdalus iti sugat, iniksion kontra tetanus, antibiotic ken supplies. Kas iti pagalagadanna, para daytoy kadagiti nakaro nga exposure, agraman ti aniaman iti ulo ken tengnged. Saludsodem iti center no kualipikado ti kasom.

Manipud idi 2016, panggep dagiti bite center ti gobierno nga ited a libre ti bakuna, ngem mabalin a maibusan ti stock; dagiti pribado a clinic ti mangikeddeng iti bukodda a presio. Kitaem ti ania ti sakupen ti PhilHealth ken ti giya mi maipapan iti Malasakit Center para iti tulong iti bayadan iti ospital.

Saanmo a sigurado no kasano kanakaro ti kagat? Agsaludsodka ken Joy, ti AI symptoms guide mi wenno ag-book iti awag. Ad-adu pay maipapan iti impeksion: Impeksion ken gurigor.

• Ipabakunam kontra rabies ti tunggal aso ken pusa, agraman dagiti tuta, ken idulinmo ti vaccine card-da. Kuna ti WHO a ti panagbakuna kadagiti aso ti kalaklakaan a wagas a mangsalaknib kadagiti tao. Saludsodem iti barangay-yo no kaano ti pet vaccination day.
• Dimo bay-an nga agal-ala dagiti taraken. Liklikam dagiti agal-ala ken atap nga ayup, uray no kasla naamo.
• Isuromo kadagiti ubbing a saanda a pulos a riribuken ti aso ken ibagada kenka ti tunggal kagat wenno kuramos.

Masansan, saanmo a maammuan babaen laeng ti panangkita no addaan rabies ti ayup. Agannadka iti aso wenno pusa a pagammuan a nagbalin a naranggas wenno nauyong, wenno naiduma ti kinabannog ken kinakapsutna. Iyadayom dagiti tao, ireport daytoy iti barangay wenno iti municipal veterinary office, ken dimo pulos iggaman ti natay nga ayup nga awan abbong ti imam.

Kuna ti WHO a saan a mapasardeng ti rabies babaen ti panangpapatay kadagiti agal-ala nga aso.