Sintomas ng rabies: unang senyales, kailan lumalabas, at bakit hindi ka dapat maghintay

Ang rabies ay virus na umaatake sa utak at mga ugat (nerves). Ang unang senyales ay puwedeng parang trangkaso: lagnat, sakit ng ulo, panghihina, masakit na lalamunan o pagsusuka. Mahalagang palatandaan ang pangingilig, pangangati, hapdi, pamamanhid o sakit sa mismong kinagatan o kinalmot, kahit matagal nang gumaling ang sugat.

Pagkatapos, naaapektuhan na ang utak. Karamihan ng tinatamaan sa Pilipinas ay nagkakaroon ng "furious" o mabangis na anyo:

• pagkabalisa, nerbiyos, pagkalito, o pagkakita ng mga bagay na wala naman (hallucinations)
• takot sa tubig (hydrophobia), ang pinakakaraniwang senyales: masakit na pumupulikat ang lalamunan kapag umiinom, kaya ayaw uminom ng tubig kahit uhaw na uhaw
• takot sa hangin (aerophobia): puwedeng magsimula ang pulikat dahil sa electric fan o simoy ng hangin
• paglalaway, hirap lumunok o huminga, at kombulsyon (seizure)

Sa mas bihirang paralytic form, nagsisimula ang panghihina sa nakagat na braso o binti, at dahan-dahang kumakalat hanggang ma-coma ang tao.

Kadalasang namamatay ang pasyente sa loob ng ilang araw. Doktor lang ang makapagsasabi kung ano ang sanhi ng sintomas ng isang tao.

Ang panahon mula sa kagat hanggang sa unang sintomas (tinatawag na incubation period):

• ay kadalasang 2 hanggang 3 buwan, pero puwedeng kasing-ikli ng mga isang linggo (WHO). Minsan lampas isang taon, at bihira, ilang taon.
• ay puwedeng mas maikli kapag ang kagat ay sa mukha, ulo o leeg, malalim, o marami.

Sa San Lazaro Hospital, mahigit 1 sa 5 pasyente ang nagkasakit sa loob ng isang buwan mula sa kagat, at halos 1 sa 10 ang lampas isang taon pa. Ang pinakamatagal ay 10 taon.

Hindi mo malalaman na ligtas ka sa pagbibilang ng araw. Walang test na nakakakita ng rabies bago lumabas ang sintomas, at walang pinatutunayan ang pakiramdam na maayos ka pa ilang linggo o buwan pagkatapos.

Kung nakagat o nakalmot ka at hindi ka pa nababakunahan, pumunta na sa animal bite treatment center, kahit ilang linggo o buwan na ang lumipas. Ang staff ang magpapasya kung ano pa ang kailangan mo.

Kapag lumabas na ang sintomas, nakamamatay ang rabies sa halos lahat ng kaso (WHO). Bago lumabas ang sintomas, halos laging napipigilan ito sa paghuhugas ng sugat at pagpapabakuna, kasama ang rabies immunoglobulin (RIG) para sa malulubhang exposure. Tinatawag itong post-exposure prophylaxis (PEP).

Buhay ang kapalit ng paghihintay dito sa atin:

• Noong 2024, nakapagtala ang DOH ng 426 na kaso ng rabies sa tao, at namatay silang lahat.
• Sa mga pasyente ng San Lazaro na alam na na-expose sa hayop (2006 hanggang 2015), 90 sa 100 ang hindi nakatanggap ng kahit anong bakuna o RIG. Karamihan ay lalaking adult, na posibleng mas bihirang pumunta sa bite center.
• 2 lang ang nakakumpleto ng gamutan (bakuna at RIG). Pareho silang maliliit na batang nakagat sa mukha, kung saan puwedeng napakabilis lumabas ang rabies.

Nasa laway ng hayop na may impeksiyon ang virus. Pumapasok ito sa kagat, sa kalmot na sumugat sa balat, sa pagdila sa balat na may sugat, o kapag napunta ang laway sa mata, ilong o bibig.

Aso ang sanhi ng hanggang 99% ng kaso sa tao. Puwede rin itong dalhin ng pusa, mga hayop sa bukid (livestock), unggoy at paniki, pati ng tuta. Noong 2024, 45% ng mga Pilipinong namatay sa rabies ay nakagat ng alagang hayop, at sa mahigit kalahati ng mga alagang iyon, walang nakaaalam kung bakunado ang mga ito.

Hindi kilalang nagpapasa ng rabies ang kagat ng daga, pero hugasan pa rin at ipa-check ang anumang kagat. Wala pang napatunayang kaso na naipasa ang rabies mula sa isang tao papunta sa iba sa pamamagitan ng kagat o laway. Napakabihira ang mahawa sa hilaw na karne ng hayop na may impeksiyon, pero sa chart ng DOH, malubhang exposure pa rin ang paghawak sa katawan nito o pagkain ng hilaw nitong karne.

Maraming nagtatanong tungkol sa rabies sa kalmot ng pusa. Puwedeng magdala ng rabies ang pusa, at ang kalmot na sumugat sa balat ay tinatrato na parang kagat ng aso. Sa mga pasyente ng San Lazaro na may rabies at natatandaan ang hayop, mga 4 sa 100 ang nagsabing pusa ito. Hugasan ang kalmot at pumunta sa bite center sa araw ding iyon.

Puwede ring magdulot ang kalmot ng pusa ng cat-scratch disease, isang impeksiyon ng bacteria na kadalasang banayad. May lumalabas na maliit na bukol sa kinalmot, saka namamaga ang mga kulani sa malapit, minsan may kasamang lagnat. Magpatingin sa doktor kapag namaga ang kulani.

Pareho ang senyales sa bata at sa adult. Ayon sa WHO, mga 40% ng namamatay sa rabies ay batang wala pang 15 taong gulang. Mas madalas silang makagat kaysa sa adults, at puwedeng hindi nila sabihin kahit kanino ang maliit na kagat o kalmot, o masyado pa silang bata para ikuwento ang nangyari.

• Tanungin ang anak mo pagkatapos niyang makipaglaro sa hayop, at sabihin sa kaniya na hindi siya papagalitan kapag nagsumbong siya ng kagat.
• Kung baka nakagat o nakalmot ang maliit na bata pero hindi niya maipaliwanag, dalhin pa rin siya sa bite center.

Kailangang dalhin agad sa emergency room ang batang may lagnat at sakit sa lumang sugat, ayaw uminom, o sobrang balisa o lito. Magtanong muna sa doktor bago bigyan ng anumang gamot ang bata. Tingnan din ang aming gabay sa lagnat ng sanggol at bata.

1. Itapat ang sugat sa umaagos na tubig at hugasan ng sabon nang buong 15 minuto, sa lalong madaling panahon. Wala nang first aid na mas mahalaga pa rito.
2. Pagkatapos hugasan, puwede kang maglagay ng antiseptic gaya ng povidone-iodine. Ang health worker na ang bahala kung isasara o tatahiin ang sugat.
3. Pumunta sa animal bite treatment center (ABTC) sa araw ding iyon, dala ang ID at PhilHealth number mo. Ikuwento sa staff ang tungkol sa hayop at sa sugat.
4. Magsimula ng bakuna kung sasabihin ng staff, at bumalik sa bawat petsang nakasulat sa card mo.
5. Bantayan ang aso o pusa nang 14 na araw, mula sa ligtas na layo. Sabihan agad ang center kapag nagkasakit, namatay o nawala ito.

Paghuhugas lang ang kailangan kapag dinilaan ang balat na walang sugat. Pinakamalubha ang kagat o kalmot na nagdugo, pagdila sa balat na may sugat, at anumang exposure sa ulo o leeg. Para sa iskedyul at kung saan ito libre, tingnan ang aming gabay sa bakuna sa rabies.

• Pagpunta sa tandok (tradisyonal na manggagamot) imbes na sa bite center. Sa isang survey sa tatlong probinsiya, halos ikatlo ng mga nakagat na hindi nagpagamot sa doktor ang pumunta sa tandok. Walang manggagamot, halamang-gamot o "rabies tree" ng Palawan na napatunayang nakapipigil sa rabies. Kung gusto mong magpatingin sa manggagamot, gawin ito pagkatapos ng bite center, sa araw ding iyon.
• Bawang, halamang-gamot o ibang lunas sa sugat. Wala sa mga ito ang kilalang pumipigil sa virus. Sabon at umaagos na tubig ang gamitin.
• Ang pagpiga sa sugat para dumugo ay hindi bahagi ng inirerekomendang first aid.
• "Hintayin muna natin kung magkakasakit ang aso." Ayon sa chart ng DOH, simulan ang bakuna at bantayan ang hayop nang sabay. Kung malusog pa rin ito pagkalipas ng 14 na araw, puwedeng ihinto ng doktor nang mas maaga ang turok.
• "Bakunado naman ang aso namin" o "tuta lang iyan." Pumunta pa rin at hayaang ang staff ang magpasya.

Bago lumabas ang sintomas, napakabisa ng gamutan: paglilinis ng sugat, bakuna sa rabies at RIG. Hindi pinapatay ng antibiotic ang rabies virus.

Kapag lumabas na ang sintomas, wala nang lunas. Napakakaunti pa lang ang nakaligtas, at may naiwan sa kanilang pangmatagalang pinsala sa utak. Comfort care ang ibinibigay ng mga doktor para maibsan ang takot, sakit at pulikat.

Kung may nagpapakita ng senyales ng rabies, dalhin siya sa pinakamalapit na emergency room o tumawag sa 911, at sabihin sa mga doktor ang anumang kagat, kahit matagal na. Iwasan ang laway niya, at sabihin sa health worker kung napunta ito sa mata, bibig o sugat mo.

Karaniwan at naiintindihan ang takot pagkatapos makagat.

• Kung natapos mo ang bakuna sa tamang oras, napakaliit ng tsansang magka-rabies ka. Sa United States, wala pang nagka-rabies sa mga nabakunahan nang maaga at tama.
• Kung may nalaktawan kang petsa, o hindi ka pa nababakunahan kahit kailan, pumunta na sa bite center.

Kung hindi ka makatulog o makapagtrabaho dahil sa pag-aalala, kausapin ang aming wellbeing guide o magtanong sa nurse. Kung pakiramdam mo ay hindi mo na kaya o naiisip mong saktan ang sarili mo, tumawag sa 1553, ang mental health crisis line.

May animal bite treatment center sa maraming ospital ng gobyerno, rural health unit (RHU) at health office. Maituturo sa iyo ng barangay health worker o ng PhilHealth YAKAP clinic mo ang pinakamalapit. Maghanap ng health center o maghanap ng ospital.

Animal Bite Treatment package ng PhilHealth. Mula Marso 2025, nagbabayad ito ng ₱5,850 bawat kaso (mula ₱3,000 dati) sa mahigit 700 accredited na center, para sa mga miyembro at kanilang dependents. Sakop nito ang bakuna, RIG, paglilinis ng sugat, turok kontra tetanus, antibiotic at supplies. Ayon sa patakaran nito, para ito sa malulubhang exposure, kasama ang anumang exposure sa ulo at leeg. Itanong sa center kung pasok ang kaso mo.

Mula 2016, layunin ng mga bite center ng gobyerno na magbigay ng libreng bakuna, pero puwedeng maubusan ng stock; ang mga pribadong clinic ang nagtatakda ng sarili nilang presyo. Tingnan ang ano ang sinasagot ng PhilHealth at ang aming gabay sa Malasakit Center para sa tulong sa bayarin sa ospital.

Hindi sigurado kung gaano kalubha ang kagat mo? Magtanong kay Joy, ang aming AI symptoms guide o mag-book ng tawag. Iba pa tungkol sa impeksiyon: Impeksiyon at lagnat.

• Pabakunahan kontra rabies ang bawat aso at pusa, pati mga tuta, at itago ang vaccine card nila. Ayon sa WHO, ang pagbabakuna sa aso ang pinakamurang paraan para protektahan ang tao. Itanong sa barangay ninyo kung kailan ang pet vaccination day.
• Huwag hayaang gumala ang alaga. Iwasan ang asong gala at mga ligaw na hayop, kahit mukhang maamo.
• Turuan ang mga bata na huwag kailanman asarin ang aso, at sabihin sa iyo ang bawat kagat o kalmot.

Kadalasan, hindi mo malalaman sa itsura lang kung may rabies ang hayop. Mag-ingat sa aso o pusang biglang naging agresibo o mabangis, o kakaibang matamlay at mahina. Ilayo ang mga tao, i-report ito sa barangay o sa municipal veterinary office, at huwag kailanman hawakan ng walang-takip na kamay ang patay na hayop.

Ayon sa WHO, hindi napipigilan ang rabies sa pagpatay sa mga asong gala.